پاسخ سریع: محمدحسن افشار، عضو وقت هیئت‌مدیره انجمن تولیدکنندگان قارچ خوراکی، ظرفیت بالقوه صادرات قارچ ایران را در صورت افزایش تولید و رفع موانع بانکی حدود ۵۰ تا ۶۰ هزار تن در سال برآورد کرده بود. او عراق و کشورهای حوزه خلیج فارس را بازارهای اصلی موجود و روسیه را یکی از بازارهای قابل بررسی برای توسعه صادرات معرفی کرد. این اعداد برآورد صنفی همان مقطع هستند و آمار صادرات تحقق‌یافته محسوب نمی‌شوند.
محمدحسن افشار، عضو وقت هیئت‌مدیره انجمن تولیدکنندگان قارچ خوراکی کشور، در گفت‌وگویی درباره ظرفیت صادرات، مشکلات نقل‌وانتقال پول و بازارهای خارجی قارچ ایران توضیح داد.
به گفته او، حجم صادرات واقعی در آن مقطع نسبت به ظرفیت تولید کشور محدود بود و موانع بانکی و هزینه تسویه معاملات خارجی، توان رقابت صادرکنندگان ایرانی را کاهش می‌داد.
۶۰ هزار تن، آمار صادرات نبود
رقم ۵۰ تا ۶۰ هزار تن در این مصاحبه یک برآورد از ظرفیت بالقوه صادرات ایران بود. افشار این سناریو را بر مبنای تولید حدود ۱۸۰ هزار تن و امکان صادرات نزدیک به ۳۰ درصد محصول مطرح کرده بود.
ظرفیت صادرات ۵۰ تا ۶۰ هزار تن قارچ ایران
افشار تولید عادی قارچ کشور در آن دوره را حدود ۱۸۰ هزار تن در سال اعلام کرد و معتقد بود اگر امکان فروش حدود ۳۰ درصد این مقدار در بازارهای خارجی فراهم شود، ظرفیت صادرات می‌تواند به حدود ۵۰ تا ۶۰ هزار تن در سال برسد.
این محاسبه یک سناریوی ساده بر اساس ظرفیت تولید بود و تحقق آن به وجود تقاضای خارجی، قیمت رقابتی، حمل مناسب، زیرساخت صادرات و امکان دریافت وجه بستگی داشت.
همچنین تولید ۱۸۰ هزار تن مربوط به برآورد همان مقطع است و نباید برای توصیف تولید فعلی صنعت پرورش قارچ دکمه‌ای استفاده شود.
| شاخص | رقم مطرح‌شده |
|---|---|
| تولید سالانه مورد اشاره | حدود ۱۸۰ هزار تن |
| سهم فرضی قابل صادرات | حدود ۳۰ درصد تولید |
| ظرفیت بالقوه صادرات | حدود ۵۰ تا ۶۰ هزار تن در سال |
عراق؛ بازار اصلی صادرات قارچ ایران
افشار عراق را یکی از خریداران اصلی قارچ ایران معرفی کرد و گفت بخش قابل توجهی از صادرات آن دوره به این کشور انجام می‌شد.
در متن اولیه آمده بود «۵۰ درصد قارچ ایران به عراق صادر می‌شود». چنین عبارتی می‌تواند این تصور را ایجاد کند که نیمی از کل تولید کشور صادر می‌شده است؛ در حالی که با سایر ارقام همان مصاحبه سازگار نیست.
بیان دقیق‌تر این است که طبق اظهارات افشار، حدود نیمی از صادرات قارچ ایران در آن مقطع به عراق اختصاص داشت.
کشورهای حوزه خلیج فارس نیز از دیگر بازارهای صادراتی مورد اشاره او بودند.
مشکل نقل‌وانتقال پول در صادرات قارچ
بخش اصلی صحبت‌های افشار درباره محدودیت نقل‌وانتقال پول بود. او توضیح داد صادرکنندگان ایرانی در بعضی بازارها نمی‌توانند تسویه معاملات را مانند تجارت عادی بین‌المللی از مسیر بانکی انجام دهند.
به گفته وی، در چنین شرایطی برخی معاملات از طریق صرافی یا روش‌های تهاتری انجام می‌شد و این موضوع هزینه و ریسک صادرکننده را افزایش می‌داد.
افشار افزایش هزینه نقل‌وانتقال مالی از مسیرهای جایگزین را حدود ۳۰ درصد عنوان کرده بود. این رقم یک برآورد صنفی در همان مصاحبه است و نباید به همه معاملات صادراتی تعمیم داده شود.
FATF چه ارتباطی با صادرات قارچ داشت؟
افشار در این مصاحبه وضعیت ایران در ارتباط با FATF را یکی از عوامل دشوارترشدن روابط بانکی بین‌المللی می‌دانست و معتقد بود بهبود شرایط بانکی می‌تواند تجارت خارجی را تسهیل کند.
FATF مجموعه‌ای از استانداردهای بین‌المللی برای مقابله با پول‌شویی و تأمین مالی تروریسم است و وضعیت کشورها در این چارچوب می‌تواند بر میزان بررسی، محدودیت و ریسک روابط مالی بین بانک‌ها اثر داشته باشد.
موانع صادرات فقط به FATF محدود نمی‌شوند
نسبت‌دادن کل مشکل صادرات قارچ به یک عامل دقیق نیست. علاوه بر روابط بانکی، تحریم‌ها، هزینه حمل، استانداردهای کشور مقصد، قیمت محصول، زنجیره سرد، تشریفات گمرکی و وجود مشتری پایدار نیز بر صادرات اثر دارند.
آیا کیفیت قارچ ایران برای صادرات مناسب است؟
افشار کیفیت محصول و بسته‌بندی قارچ ایران را از نقاط قوت تولیدکنندگان داخلی می‌دانست و معتقد بود این محصول توان حضور در بازارهای بین‌المللی را دارد.
در متن اولیه، کیفیت قارچ ایران «همپای هلند و ایتالیا» توصیف شده بود. بهتر است این عبارت صرفاً به‌عنوان ارزیابی عضو انجمن ذکر شود؛ زیرا مقایسه کیفیت صادراتی کشورها نیازمند شاخص‌هایی مانند درجه محصول، ماندگاری، باقی‌مانده سموم، استاندارد بسته‌بندی و الزامات خریدار است.
برای یک محموله صادراتی، کیفیت مناسب در مزرعه کافی نیست و نحوه برداشت، پیش‌سردسازی، سورت، بسته‌بندی و حمل نیز باید استاندارد باشد.
قیمت جهانی قارچ ثابت نیست
افشار در آن مقطع قیمت حدود ۲ تا ۲.۵ دلار برای هر کیلوگرم را به‌عنوان یک محدوده قیمتی برای بازار خارجی مطرح کرده بود.
با این حال، عبارت «قیمت جهانی قارچ همیشه مشخص است» دقیق نیست. قیمت قارچ تازه با توجه به کشور مقصد، فصل، کیفیت، اندازه، بسته‌بندی، نوع قرارداد و هزینه حمل تغییر می‌کند.
بنابراین رقم ۲ تا ۲.۵ دلار باید صرفاً به‌عنوان برآورد مطرح‌شده در زمان مصاحبه حفظ شود، نه نرخ جهانی ثابت قارچ.
بازار روسیه برای صادرات قارچ ایران
افشار روسیه را یکی از بازارهای دارای ظرفیت برای صادرات قارچ ایران معرفی کرد.
او در این مصاحبه مصرف سالانه قارچ روسیه را حدود ۴۸۰ هزار تن عنوان کرده بود و بر این اساس معتقد بود حتی صادرات بخشی از تولید ایران می‌تواند بدون اشباع بازار مقصد انجام شود.
رقم ۴۸۰ هزار تن را به گوینده نسبت دهید
برای عدد ۴۸۰ هزار تن مصرف سالانه روسیه، در بررسی منابع عمومی تأیید مستقلی با همان تعریف و سال آماری پیدا نشد. بنابراین این رقم در نسخه به‌روزشده فقط به اظهارات محمدحسن افشار نسبت داده شده و به‌عنوان آمار قطعی بازار روسیه ارائه نمی‌شود.
همچنین هدف صادرات سالانه ۵۰ هزار تن قارچ به روسیه یک سناریوی مطرح‌شده در مصاحبه بود و نباید آن را قرارداد، برنامه رسمی دولت یا صادرات تحقق‌یافته تلقی کرد.
چالش حمل قارچ تازه به روسیه
قارچ تازه محصولی فسادپذیر است و زمان حمل نقش مهمی در امکان صادرات آن دارد. افشار نبود مسیر حمل مناسب و سریع به روسیه را یکی از موانع توسعه این بازار می‌دانست.
وی پیشنهاد استفاده از مسیر کانتینری از طریق دریای خزر و بندر آستاراخان را مطرح کرده بود تا امکان انتقال محصول در شرایط کنترل‌شده فراهم شود.
برای عملی‌شدن چنین مسیری، تنها وجود کانتینر کافی نیست. دمای محصول از زمان برداشت تا رسیدن به مقصد باید کنترل شود و مدت ترانزیت نیز با عمر تجاری قارچ تازه تناسب داشته باشد.
| نیاز صادرات قارچ تازه | دلیل اهمیت |
|---|---|
| پیش‌سردسازی | کاهش سرعت افت کیفیت پس از برداشت |
| زنجیره سرد | حفظ دمای مناسب در مسیر |
| ترانزیت سریع | کاهش افت رنگ، وزن و کیفیت |
| بسته‌بندی صادراتی | کاهش آسیب و پاسخ به استاندارد خریدار |
| قرارداد فروش | مشخص‌شدن قیمت، حجم و مسئولیت طرفین پیش از ارسال |
قارچ کنسروی؛ گزینه‌ای با محدودیت حمل کمتر
افشار در کنار قارچ تازه، به امکان صادرات قارچ کنسروی نیز اشاره کرد.
مزیت محصول فرآوری‌شده، ماندگاری بیشتر و حساسیت کمتر به زمان حمل نسبت به قارچ تازه است. به همین دلیل بازارهای دورتر می‌توانند برای محصولات فرآوری‌شده عملیاتی‌تر باشند.
با این حال، صادرات قارچ کنسروی بازار، استاندارد، تعرفه و رقابت متفاوتی با قارچ تازه دارد و نمی‌توان صرفاً با ایجاد یک مسیر حمل، موفقیت فروش آن را تضمین کرد.
آیا قارچ برای صادرات به بازاریابی نیاز ندارد؟
در متن اصلی گفته شده بود قارچ به دلیل شناخته‌شده‌بودن در جهان «نیاز به مارکتینگ ندارد». این عبارت دقیق نیست.
شناخته‌شده‌بودن یک محصول فقط به این معناست که لازم نیست مصرف‌کننده با ماهیت آن آشنا شود. صادرکننده همچنان باید خریدار پیدا کند، رقبا را بشناسد، قیمت بدهد، استاندارد خریدار را رعایت کند و برای تداوم قرارداد تجاری اعتماد ایجاد کند.
بنابراین بازارشناسی و بازاریابی صادراتی برای قارچ نیز مانند سایر محصولات کشاورزی ضروری است.
چه چیزهایی برای صادرات ۶۰ هزار تن قارچ لازم است؟
رسیدن به ظرفیت مطرح‌شده در این مصاحبه فقط با افزایش تولید ممکن نیست. فروش ۵۰ تا ۶۰ هزار تن محصول در بازارهای خارجی به یک زنجیره تجاری کامل نیاز دارد.
- تولید پایدار و قابل پیش‌بینی؛
- بازارهای خارجی متعدد و خریداران ثابت؛
- استانداردسازی درجه و بسته‌بندی؛
- پیش‌سردسازی و زنجیره سرد؛
- مسیر حمل سریع و اقتصادی؛
- امکان تسویه مالی با ریسک و هزینه قابل قبول؛
- بررسی مقررات بهداشتی و گمرکی مقصد؛
- برنامه فروش محصول مازاد در دوره‌های پیک تولید؛
- توسعه صنایع تبدیلی برای بخشی از محصول.
سؤالات متداول درباره ظرفیت صادرات قارچ ایران
آیا ایران سالانه ۶۰ هزار تن قارچ صادر می‌کرد؟
خیر. ۵۰ تا ۶۰ هزار تن ظرفیت بالقوه‌ای بود که محمدحسن افشار در صورت رفع برخی موانع و امکان صادرات حدود ۳۰ درصد تولید مطرح کرده بود.
مهم‌ترین بازار صادراتی قارچ ایران کدام کشور بود؟
طبق اظهارات افشار در آن مقطع، عراق یکی از مهم‌ترین بازارها بود و حدود نیمی از صادرات قارچ ایران به این کشور اختصاص داشت.
آیا رفع مسئله FATF به‌تنهایی صادرات قارچ را افزایش می‌دهد؟
خیر. وضعیت روابط بانکی یکی از عوامل تجارت خارجی است. صادرات قارچ علاوه بر تسویه مالی به تحریم‌ها، حمل سرد، قیمت، مشتری، استانداردهای مقصد و تشریفات گمرکی نیز وابسته است.
آیا روسیه ظرفیت خرید ۵۰ هزار تن قارچ ایران را داشت؟
افشار روسیه را بازار بزرگی می‌دانست و سناریوی صادرات ۵۰ هزار تن را مطرح کرد، اما این رقم قرارداد یا آمار فروش تحقق‌یافته نبود و برای ارزیابی آن باید تقاضای واقعی بازار، رقبا، لجستیک و قیمت بررسی شود.
آیا قیمت جهانی قارچ ۲ تا ۲.۵ دلار است؟
این محدوده قیمت در همان مصاحبه مطرح شده بود. قیمت قارچ در بازارهای مختلف ثابت نیست و بر اساس کشور مقصد، کیفیت، فصل، بسته‌بندی و هزینه حمل تغییر می‌کند.
جمع‌بندی
محمدحسن افشار در این مصاحبه ظرفیت بالقوه صادرات قارچ ایران را حدود ۵۰ تا ۶۰ هزار تن در سال برآورد کرده بود؛ رقمی که بر پایه تولید حدود ۱۸۰ هزار تن و فرض صادرات نزدیک به ۳۰ درصد محصول محاسبه می‌شد. عراق و بازارهای حوزه خلیج فارس مقاصد اصلی موجود معرفی شدند و روسیه نیز به‌عنوان یک بازار قابل بررسی مطرح شد. با این حال، تحقق این ظرفیت به مجموعه‌ای از عوامل بانکی، تجاری، لجستیکی و فنی وابسته است و ۶۰ هزار تن را نباید آمار صادرات واقعی ایران تلقی کرد.
برای مشاهده گزارش‌های دیگر تجارت خارجی این صنعت به بخش اخبار صادرات قارچ در هاگ مراجعه کنید.
