قارچ دم بوقلمون یا ترکی تیل (turkey tail) با نام علمی Trametes versicolor، نوعی قارچ چوبرس است که خواص دارویی زیادی دارد. دلیل نامگذاری آن شکل بادبزنی و شباهت آشکار آن از نظر شکل و رنگ به دم پرنده بوقلمون است. قارچ ترکی تیل روی تنه چوبهای در حال تجزیه و در زیستگاههای جنگلی مرطوب سراسر جهان، از جمله آمریکا، رشد میکند و امروزه بهصورت کنترلشده نیز کشت میشود.
دم بوقلمون جز قارچ های دارویی طبقهبندی میشود و به واسطه وجود طیف گستردهای از آنتیاکسیدانها مانند فلاونوئیدها و فنولها، به تقویت سیستم ایمنی کمک میکند. به دلیل ساختار چوبی و محکم آن، امکان مصرف خوراکی آن وجود ندارد؛ بنابراین قارچ دم بوقلمون معمولا بهصورت دمنوش، پودر، عصاره یا مکمل مصرف میشود و در طب سنتی شرق آسیا بهعنوان تقویتکننده بدن و درمان ضدسرطان کاربرد دارد.
معرفی قارچ دم بوقلمون
نام علمی آن Trametes versicolor است که برگرفته از دو واژه لاتین “Trametes” به معنی “لاغر و نازک” و “versicolor” به معنای “چند رنگ” در اشاره به کلاهک نازک و پهن و همچنین الگوهای نواری و رنگارنگ سطح قارچ رنگارنگ آن است.
این قارچ در زبان چینی یونژی (Yun Zhi) بهمعنی «قارچ ابر» و در ژاپنی کاواراتاکه (Kawaratake) بهمعنی «قارچ کاشیمانند» نامیده میشود که هر دو به ظاهر پهنی که روی تنه درختان شکل میگیرد اشاره دارند. در انگلیسی نیز نامهای Turkey Tail و Rainbow Bracket برای آن بهکار میرود. همه این نامها بر ویژگی اصلی این قارچ یعنی شکل بادبزنی، نوارهای رنگی و رشد روی چوب تاکید دارند.
آرایه شناسی قارچ دم بوقلمون
- فرمانرو: قارچ
- رده: کلاه قارچان
- راسته: تاقچه ای قارچ سانان
- گونه: T. versicolor
- نام علمی: Trametes versicolor (در برخی منابع قدیمیتر با نام Coriolus versicolor ثبت شده)
شکل ظاهری قارچ ترکی تیل (turkey tail)
اندام بارده
شکل ظاهری بر اساس اندام بارده دارای اشکال متنوعی است و از طاقچهای، نیمدایرهای تا قلوهای شکل منظم یا نامنظم که بهصورت جانبی بر بستر چوبی متصل شده است، تا صاف، تخت، مواج و نامنظم که به صورت خوابیده بر روی بستر رشد کرده است، یا دایرهای و بااتصال مرکزی به بستر چوبی متغیر است.
اندام بارده نه چندان سفت و دارای ضخامت محدودی بوده، لذا قابل خم و تا شدن است. اندازه (قطر یا عرض) اندام بارده میتواند تا 10 سانتیمتر و ضخامت آن تا 3 سانتیمتر رشد نماید.
سطح اندام بارده، از رنگ بندی متنوع و زیبایی برخوردار است که ممکن است شامل رنگهای متنوع سفید، کرمی، آجری، نارنجی، قهوهای، قهوهای قرمز و سبز باشد.
روی برخی از این شیارها و رگههای رنگارنگ، به وسیله پوشش مویی پوشیده شده ظاهری مخملی به قارچ داده است. معمولاً اندامهای بارده یا بازیدیوکارپهای قارچ(اندامهای نگهدارنده هاگ قارچ) در کنار هم و به تعداد زیاد دیده میشوند.
سطح تحتانی
سطح تحتانی اندام بارده معمولا سفید رنگ یا کرم است و از پوششی از منافذ دایرهای تا چندضلعی و زاویهدار پوشیدهاند که این منافذ در واقع سطح مقطعی از لولههای زایای قارچ هستند.
در برشهای عرضی، یک لایهی سیاهرنگ بین لایهی مویی یا مخملی و لایه تحتانی به چشم میخورد. سطح منافذ در سطح تحتانی اندام او به رنگ سفید یا کرم تا خاکستری روشن است. طول لولههای زایا تا 2 سانتیمتر و تعداد آنها تا 4 منفذ در هر میلیمتر است.
اسپورها
هاگها بیضوی کشیده یا استوانهای با اندکی انحنا، صاف و بهاندازهی ۲-۱/۵ * ۶-۵ میکرومتر هستند. رچاپ اسپور قارچ دم بوقلمون نیز سفید رنگ است. بازیدیوم ها چماقی، چهار اسپوری و بهاندازهی ۷-۴ * ۲۰-۱۵ میکرومتر هستند. سیستم هیفی از نوع سهتایی یا تریمیتیک است.
اسپورهای این قارچ دارای ابعاد ۵-۶ × ۱٫۵-۲ میکرومتر، صاف، استوانهای و غیرآمیلوئیدی (غیر نشاستهای) است.
کلاهک
سطح انتهای کلاهک قارچ یک نقطهی متحدالمرکز بارنگهای مختلف را به وجود میآورد. گوشت آن حدود 1 تا 3 میلیمتر ضخامت داشته و دارای ساختاری چرمی است. گونههای قدیمیتر این قارچ به دلیل رشد جلبکهای سبز روی نقاط متحدالمرکز، ممکن است به رنگ سبز رویت شوند.
کلاهک آن به رنگهای قهوهای زنگاری یا قهوهای تیره و گاهی با نقاط سیاه نمایان میشود. این کلاهکها پهن بوده و حدود ۸ × ۵ × ۰٫۵-۱ سانتیمتر مساحت دارند.
کلاهک اغلب سهگوش یا گِرد با کرکهای نرم است. سطح منافذ یا پورهای این قارچ، به رنگ سفید تا قهوهای روشن بوده و گرد هستند که با افزایش سن، دارای پیچخوردگیهایی میشود. تراکم آنها حدود 2 تا 5 پور در هر میلیمتر است.
محل رشد قارچ دم بوقلمون
قارچ دم بوقلمون یا ترکی تیل یکی از قارچ های خانواده پُلیپوراسه (پولیپور) است که در سراسر جهان یافت میشود. این قارچ معمولاً در لایههای آجرها و سفالها رشد میکند. همچنین در جنگلهای شمال آمریکا روی درختان مرده و کندههای متلاشی و روی درختان خانوادهی مخروطیان، میروید. در ایران نیز، یکی از فراوانترین گونههای چوبزی موجود در جنگلهای مازندران، گیلان، گلستان و ارسباران در آذربایجان شرقی و پوششهای نیمه جنگلی غرب کشور در همدان، کردستان و لرستان است، که بر روی میزبانهای مختلف دیده میشود.
زمان رویش: فصول بهار، تابستان و پاییز.
گونه های مشابه قارچ دم بوقلمون
در میان قارچهای چوبزی، گروهی از گونهها به دلیل شکل بادبزنی، رنگهای لایهلایه و رشد روی چوبهای در حال تجزیه، شباهت زیادی به قارچ دم بوقلمون دارند. هرچند از نظر ظاهری نزدیکاند، اما هرکدام ویژگیهای متمایزی دارند که تشخیص آنها را ممکن میکند. در ادامه، مهمترین گونههای مشابه را توضیح میدهیم.
- False Turkey Tail: این گونه بیشترین شباهت را به دم بوقلمون دارد؛ اما سطح زیرین آن صاف و بدون منافذ است. همین ویژگی، اصلیترین معیار تشخیص آن از گونه اصلی است.
- Multicolor Gill Polypore: دارای نوارهای رنگی روشن و مشخص است و زیر کلاهک تیغهدار است در حالی که دم بوقلمون منافذ ریز دارد.
- Thin-Maze Flat Polypore: سطح بالایی آن با حلقههای متحدالمرکز و طرحهای پیچدرپیچ مشخص میشود. بافت آن نازک و پهن است و رنگبندی ملایمتری دارد.
- Violet Toothed Polypore: رنگ غالب این قارچ طیفی از بنفش تا خاکستری است. زیر کلاهک دندانهدار بوده و حاشیهها ظاهری موجدار و دندانی دارند.
- Hexagonal-Pored Polypore: این گونه بهخاطر منافذ ششضلعی و ساختار شبکهای زیر کلاهک شناخته میشود و معمولا به رنگهای قهوهای روشن تا کرم دیده میشود.
تاریخچه پیدایش قارچ دم بوقلمون
قارچ دم بوقلمون که بهصورت طبیعی در جنگلهای مرطوب بسیاری از نقاط جهان میروید، از گذشتههای دور مورد استفاده انسان بوده و حضور آن در سنتهای درمانی شرق، بهویژه چین، نشاندهنده جایگاه دیرینهاش در طب گیاهی است. این قارچ از چند هزار سال پیش در آسیای شرقی شناخته میشده است، اما در مستندات علمی اولین بار در سال 1753 توسط کارل لینه (Carl Linnaeus گیاه شناس معروف سوئدی) در کتابش و نام Boletus versicolor ثبت شد. اما با دستیابی به اطلاعات بیشتر در سال 1939، آلبرت پیلات (قارچ شناس اهل چک 1903 – 1974) نام آن را به Trametes versicolor تغییر داد.
ترکی تیل به دلیل ارزش دارویی معمولا به شکل دمنوش، عصاره یا پودر مصرف میشد و به مرور، کشت محدود آن برای تهیه مواد درمانی رواج پیدا کرد. هرچند همچنان بخش زیادی از مصرف جهانی آن از طریق جمعآوری نمونههای وحشی تأمین میشود؛ اما نقش آن در طب سنتی و فرآوردههای سلامتمحور تا امروز حفظ شده است.
کاربردهای قارچ دم بوقلمون
قارچ ترکی تیل به دلیل بافت سخت و چرمی مانند آن و همچنین طعم نه چندان خوب، مصرف خوراکی ندارد و در آشپزی هم استفاده نمیشود و معمولا به صورت خشک شده و پودر (کپسول یا دمکرده) مصرف میشود. این قارچ بهطور معمول بوی شدیدی ندارد و رایحهاش خفیف و کمی چوبی است.
کاربردهای قارچ دم بوقلمون در چهار حوزه اصلی خلاصه میشوند و هرکدام نقش مشخصی در تغذیه، سلامت و صنایع فرآوری دارند. این قارچ بهواسطه ترکیبات فعال و بافت خاص خود، هم در مصرف مستقیم و هم در تولید فرآوردههای سلامتمحور جایگاه ویژهای پیدا کرده است.
- بهدلیل بافت نسبتا سفت، کمتر بهصورت مستقیم در غذا استفاده میشود؛ االبته برخی اوقات، پودر آن به سوپها اضافه گردد.
- این قارچ در طب سنتی برای تقویت سیستم ایمنی بکار میرود. وجود ترکیباتی مانند PSK و PSP باعث شده در برخی کشورها بهعنوان درمان کمکی در کنار درمانهای سرطان استفاده شود.
- از این قارچ پودر، عصاره، کپسول، قرص و انواع فرآوردههای تقویتی تولید میشود که معمولا برای افزایش ایمنی بدن و بهبود سلامت عمومی کاربرد دارند.
ارزش غذایی و دارویی قارچ دم بوقلمون
ارزش غذایی قارچ دم بوقلمون بیشتر در ترکیبات زیستفعال آن خلاصه میشود. این قارچ کالری کمی دارد، اما سرشار از پلیساکاریدها، آنتیاکسیدانها و فیبر است که نقش مهمی در تقویت ایمنی دارند. از نظر دارویی، وجود ترکیبات PSK و PSP باعث شده این قارچ بهعنوان تقویتکننده سیستم ایمنی، ضدالتهاب و درمان کمکی در برخی پروتکلهای سرطان مورد استفاده قرار گیرد. مصرف آن معمولا بهصورت دمنوش، پودر یا مکمل انجام میشود.
خواص درمانی قارچ دم بوقلمون
قارچ دم بوقلمون بهطور مستقیم درمانکننده بیماریها نیست؛ اما بهدلیل وجود ترکیبات فعال پلی ساکارید کرستین (PSK) و پپتید پلی ساکارید (PSP) بهعنوان کمکدرمان در کنار روشهای پزشکی برای برخی سرطانها (بهویژه سرطان سینه، معده و روده بزرگ)، عفونتهای ویروسی مانند HPV(زگیل تناسلی)، عفونتهای باکتریایی و بیماریهای التهابی مورد استفاده قرار میگیرد و به تقویت عمومی سیستم ایمنی کمک میکند.
- پلی ساکارید-K (کرستین یا PSK) با فعال کردن سلولهای کشنده طبیعی، سبب تقویت سیستم ایمنی بدن شده و بدن را برای مبارزه با عفونت و بیماری آماده میسازد.
- پپتیدهای پلی ساکارید (PSP) سیستم ایمنی بدن را تحریک میکنند و سبب تولید مونوسیت ها(نوعی گلبول سفید) میشوند که برای کمک به مبارزه و محافظت در برابر عفونت و سرطان، مفید است.
از مهمترین کاربردهای دارویی قارچ ترکی تیل، از بین بردن عوارض داروهای سرطان(شیمی درمانی) و تشعشعات، افزایش قدرت عضلانی و رفع خستگی مزمن،کاهش التهاب و بهبود سلامت روده، تنظیم قند خون (مخصوصا افراد مبتلا به دیابت نوع 2)، درمان عفونت های ادراری و تقویت سیستم ایمنی بدن است.
نحوه پرورش قارچ دم بوقلمون
پرورش قارچ دم بوقلمون به دو روش سنتی و صنعتی انجام میشود. در روش سنتی، این قارچ معمولا روی کندهها یا تنههای درختان سختچوب مانند بلوط و راش کشت میشود؛ در حالیکه در روش صنعتی از بسترهای استریلشده شامل خاکاره سختچوب، سبوس و رطوبت کنترلشده استفاده میگردد. برای رشد مناسب، دمای مرحله رشد میسلیوم حدود 22 تا 26 درجه و رطوبت بالا (70 تا 90 درصد) لازم است؛ اما برای باردهی دما باید کمی کاهش یافته و جریان هوای تازه برقرار شود. این قارچ به نور ملایم، تهویه مناسب و بستر غنی از لیگنین نیاز دارد و نسبت به آلودگی کمتر از برخی قارچهای خوراکی حساس است.
بازارهای جهانی، داخلی و فروش قارچ دم بوقلمون
بازارهای جهانی و داخلی قارچ دم بوقلمون در سالهای اخیر تحت تأثیر رشد تقاضا برای مکملهای تقویتکننده ایمنی و محصولات طبیعی گسترش یافته است. در بازار جهانی، تقاضا سریعتر از عرضه رشد میکند زیرا تولید این قارچ زمانبر بوده و به بسترهای چوبی و شرایط کنترلشده نیاز دارد؛ همین موضوع باعث ایجاد شکاف عرضه و تقاضا در برخی کشورها شده است. در ایران نیز تولید صنعتی این قارچ هنوز محدود است و بخش عمده مصرف به صورت پودر یا عصاره وارداتی تأمین میشود؛ بنابراین پتانسیل بالایی برای راهاندازی مزارع تخصصی و افزایش تولید داخلی وجود دارد.
نتیجه گیري
در مجموع، قارچ دم بوقلمون بهعنوان یکی از ارزشمندترین قارچهای دارویی، جایگاهی ویژه در میان محصولات طبیعی پیدا کرده است؛ زیرا هم ترکیبات تقویتکننده ایمنی مانند PSK و PSP را در خود دارد و هم بهصورت طبیعی روی چوب درختان رشد کرده و قابلیت کشت کنترلشده را نیز داراست. افزایش تقاضا در بازارهای جهانی و محدودیت تولید باعث شده این قارچ به محصولی استراتژیک برای کشت، فرآوری و عرضه تبدیل شود.
مولف:
گردآوری و ترجمه توسط تیم تحریریه هاگ
کپی فقط با ذکر منبع مجاز است.
برای آشنایی بیشتر با قارچ های دارویی، هاگ را دنبال کنید.
فرق این با گانودرما چیه ؟
از خواندن این مقاله لذت بردم و آنرا به دو نفر از دوستان کوهنوردم که حس کردم برایشان جذاب است فرستادم .
خیلی دوست دارم بدانم محلی ها در ایران به این قارچ عجیب چه می گویند؟ آیا اونها هم بهش دم بوقلمون می گند ؟
سلام و عرض ارادت
خوشحالیم که توانستیم رضایت شما را جلب نماییم.
نام دم بوقلمون تاحدود زیادی عامیانه هست و علمی نیست. ما در تحقیقاتی که برای نوشتن مقاله کردیم نام محلی پیدا نکردیم ولی ممکن هست که در بین مردم محلی اصطلاح خاصی داشته باشد.
در صورتیکه مطلب جدیدی در این رابطه پیدا کردیم مقاله را بروزرسانی خواهیم کرد.
با تشکر از شما
سلام.توی حیاطمون ازینا دراوده.میتونم مصرف کنم؟
سلام و وقت بخیر
اگر روی چوب روییده و مطمئن هستید که این قارچ هست می توانید مصرف کنید. ولی بنا بر احتیاط از قارچ های خودرو استفاده نکنید. زیرا نمونه های مشابه سمی زیاد است و تشخیص بدون آزمایش کردن ممکن نیست.