قفل شدن بستر قارچ دکمه ای (Mushroom Bed Locking) یک مشکل فیزیکی رایج و غیر عفونی در پرورش قارچ دکمهای است که بهدلیل آبیاری بیش از حد، تهویه ناکافی (CO2 بالا)، فشردگی یا کیفیت پایین کمپوست یا خاک پوششی و شوکدهی دیرهنگام، بروز میکند. این مشکل به 3 صورت رخ میدهد:
- سطح بستر کاملا سفید و پوشیده از میسلیوم (overlay)
- خاک سطح بستر بیش از حد سفت، سنگین و فشرده باشد
- قفل شدن بستر هنگام برداشت
در این حالت رشد پینها متوقف شده یا خیلی کم میشود و در برخی موارد قارچهای ریز یا بدشکل رشد میکنند. سریع ترین و کاربردی ترین راه درمان قفل شدن بستر، خراش دادن سطح بستر(رافل کردن)، برای ایجاد منافذ یا تخلخل، قطع موقت آبیاری، حفظ رطوبت در محدوده مطلوب و افزایش گردش هوا، به جهت کاهش دیاکسید کربن است.
در ادامه با علل این عارضه و رهکارهای مقابله با آن را ارائه خواهیم داد.
علت ایجاد مشکل قفل بستر قارچ
قفل بستر قارچ دکمه ای که در بین قارچکاران به Capping/Sealing نیز معروف است، یک اختلال فیزیولوژیکی است که باعث تشکیل لایهای سفید از میسلیوم یا لایه خاکی گلی و رس مانند، سفت شدن سطح خاک پوششی و نفوذناپذیری آن، میگردد. این وضعیت مانع از تشکیل و رشد پینها شده، که منجر به کاهش شدید میزان محصول خواهد شد.
مهمترین علل بروز قفل بستر قارچ عبارتاند از:
آبیاری بیش از حد
آبیاری سنگین یا با فشار زیاد، سبب فشردگی سطح بستر(به ویژه خاک پیت) و چسبیدن ذرات آن بههم میشود. در نتیجه منافذ بستر کاهش مییابد و رسیدن اکسیژن به میسلیوم مختل خواهد شد.
همچنین آب اضافی فضاهای خالی بستر را پر میکند و عبور اکسیژن را کاهش میدهد. در نتیجه بستر خیس و متراکم میشود. یکی از اهداف اضافه نمودن خاک پوششی، ایجاد تبخیر برای رشد قارچها است. اگر لایه پوششی متراکم و خیس باشد، این تبخیر محدود میشود و رشد پین به خوبی انجام نمیگیرد یا متوقف میگردد.
تهویه نامطلوب (هوادهی کم و عوامل محیطی)
تهویه ناکافی باعث افزایش میزان دیاکسید کربن (CO₂) در سالن میشود. در این شرایط، بسته به زمان این اتفاق، 2 حالت رخ میدهد که هردو منجر به قفل شدن بستر خواهد شد.
- اگر در مراحل اولیه کشت باشیم و خاک پوششی هنوز با میسلیوم کلونیزه نشده باشد، با افزایش گاز کربنیک، میسلیوم بجای حرکت درون خاک پوششی، به سمت پایین نفوذ میکند. این موضوع باعث ایجاد لایههای فشرده و بیهوازی میسلیوم، مابین کمپوست و خاک پوششی خواهد شد.
- اگر زمانی باشد که خاک پوششی توسط میسلیوم کلونیزه شده، در نتیجه ازدیاز دیاکسید کربن، میسلیوم وارد فاز زایشی نخواهد شد و بجای تشکیل پین، روی سطح بستر رشد میکند و یک لایه متراکم تشکیل میدهد.
نوسانات و دمای نامناسب
اختلاف زیاد دمای روز و شب یا نوسانات دمایی در روزهای شوکدهی و هوادهی، منجر به قفل شدن بستر در زمان برداشت خواهد شد. در نتیجه فلاشهای بعدی محصول کمی خواهید داشت یا بطور کلی محصولتان را از دست خواهید داد.
همچنین دمای بالا نیز مانع تغییر فاز میسلیوم خواهد شد و رشد زیاد میسلیوم نیز سبب سفید شدن و قفل شدن بستر قارچ خواهد شد.
کیفیت پایین یا فشردگی کمپوست
نسبت اشتباه مواد اولیه در تولید کمپوست نیز یکی دیگر از دلایل قفل شدن بستر قارچ دکمه ای است. مثلا درصد نامناسب (کم بودن) ذرات سنگ گچ (Gypsum) که اغلب برای اصلاح ساختار یا تنظیم PH کمپوست بکار میرود، سبب چسبندگی زیاد و سفت شدن بستر خواهد شد.
همچنین استفاده از کلش مانده و قدیمی، باعث افزایش رطوبت کمپوست و ایجاد ساختار ضعیف بستر میشود که احتمال بروز این مشکل را افزایش خواهد داد.
تراکم و فشردگی بیش از حد کمپوست که در اثر عوامل مختلفی ممکن است رخ داده باشد، نیز احتمال قفل شدن بستر را افزایش میدهد.
خاک پوششی نامرغوب
میزان رس بالا یا سنگین بودن خاک پوششی احتمال قفل شدن بستر را بالا خواهد برد. خاک پوششی مناسب باید حاوی 70% پیتماس یا خزه اسفاگنوم و 30% خاک سبک زراعی باشد، که متخلخل، دارای خلل و فرج و رطوبت متعادل باشد.
شوک دهی دیرهنگام
زمانیکه حدود 30 الی 40% بستر سفید شده باشد (توسط میسلیوم کلونیزه شده باشد) باید عملیات شوک دهی و هوادهی را انجام دهیم. انجام دیرهنگام این عملیات، منجر به رشد بیش از حد میسلیوم (overlay) و به اصطلاح سفید شدن بیش از اندازه بستر شده و باعث قفل شدن بستر قارچ دکمه ای خواهد شد.
علائم و نشانههای قفل شدن بستر قارچ
تشخیص این مشکل فیزیکی در بستر پرورش قارچ با مشاهده برخی از علائم و نشانهها بهراحتی امکانپذیر است و میتوان به موقع برای درمان اقدام کرد.
- بستر سفیدرنگ: سطح خاک توسط میسلیوم کاملا سفید میشود، بطوریکه بستر کاملاً سفید دیده میشود و هیچ اثری از خاک مشاهده نمیشود.
- سطح بستر گلآلود و متراکم و براق: اگر بستر کشت قارچ حالت سفت، فشرده یا حتی سیمانی داشته باشد، حرکت و رشد میسلیوم در این بستر محدود خواهد شد.
- رشد آهسته یا توقف میسلیوم: در بستر قفل شده، میسلیوم به کندی رشد میکند یا کاملاً متوقف میشود و سطح بستر به شکل طبیعی پوشش داده نمیشود.
- عدم تشکیل پین یا تعداد کم آن: در بستری که دچار قفل شده باشد، پینها (سر سنجاقی) تشکیل نمیشود یا تعداد آنها بسیار کم است.
- قارچهای ناقص: در این حالت، قارچها رشد کامل ندارند و ممکن است کوچک یا باریک و بلند و دارای ظاهر غیرطبیعی باشند.
- افزایش رطوبت و بوی نامطبوع: در بسیاری از موارد، سطح بستر دارای آب اضافی است و رطوبت بالا باعث ایجاد بوی نامطبوع در محیط میشود.
- سختی لایه سطحی بستر: خاک پوششی با دست بهسختی خرد میشود.
شناسایی سریع این علائم به پرورشدهنده کمک میکند تا اقدامات اصلاحی لازم را انجام دهد و از کاهش بازده و کیفیت محصول جلوگیری کند.
قفل شدن بستر بر اثر رشد زیاد میسلیوم، ممکن است در برخی موارد با بیماری استروما (Stroma) اشتباه گرفته شود. اما تفاوت آنها در بافت پنبهای و متراکمتر میسلیوم در بیماری استروما است.
راهکارهای رفع قفل شدن بستر قارچ
برای رفع مشکل قفل بستر:
- ابتدا آبیاری را کاملاً متوقف کنید.
- با یک وسیله استریل، سوراخ یا شیارهایی در سطح قفل شدگی (خاک یا کمپوست) ایجاد کنید.
- تهویه سالن را افزایش دهید تا غلظت CO₂ کاهش یابد.
- رطوبت سالن را بدر محدوده 85% حفظ کنید تا پینها زنده بمانند. اما از آبیاری مستقیم خودداری کنید.
- بعد از 2 الی 3 روز، آبیاری سبک و پودری را از سر بگیرید.
روشها و راهکارهای مقابله با این مشکل، اصلاحی و مدیریتی هستند و این عارضه از نوع عفونی یا قارچی نیست. اقدام به موقع در مراحل اولیه میتواند از کاهش شدید عملکرد و کیفیت محصول جلوگیری کند.
| روش اصلاح | توضیح کاربردی | هدف و نتیجه |
| کاهش یا توقف آبیاری | بسترهای گلمانند یا متراکم، آبیاری باید موقتاً کاهش یابد یا متوقف شود. رطوبت اضافی تبخیر شود و بافت بستر به حالت طبیعی بازگردد. | ساختار بستر باز میشود و از خفگی میسلیوم جلوگیری می کند |
| افزایش تهویه و گردش هوا | افزایش جریان هوا، باعث کاهش رطوبت سطحی و پراکندگی دیاکسید کربن از سطح بستر میشود. | تامین اکسیژن کافی و جلوگیری از تراکم |
| زیر و رو کردن بستر (در موارد شدید) | در مواقع شدید، با ابزار مناسب و بهآرامی سطح بستر را کمی زیر و رو کنید تا بافت آن کمی شل شود، سعی کنید به میسلیوم آسیب نرسد. | فشردگی بستر کمتر شده و هوا جریان پیدا می کند |
| استفاده از افزودنیهای سبککننده بستر | با تائید کارشناسان انجام شود | بهبود ساختار بستر و پیشگیری از قفل شدن مجدد |
چگونه در زمان برداشت قفل بستر را از بین ببریم؟
اگر قفل بستر در زمان برداشت رخ دهد، باید رطوبت را بالا (95%) نگه دارید تا پینها زنده بمانند. سپس دمای کمپوست را در حد 2 درجه بالا ببرید و از نوسان دمایی جلوگیری نمایید. در مرحله بعد رطوبت را کاهش داده (کمتر از 85%) و صبر کنید تا قفلشدگی از بین برود و رشد پینها ادامه یابد.
البته محصولتان در فلاش بعدی کاهش خواهد یافت و دچار کم باری خواهید شد، ولی با این روش از تخریب کل محصول جلوگیری خواهید کرد.
رطوبت بالای 95% موجب عدم تشکیل پینهای جدید و ادامه رشد رویشی ریسه خواهد شد. در مرحله بعد رطوبت کمتر از 85% موجب از بینرفتن ریسههای سطحی و تشکیل پینهای جدید، زیر خاک پوششی شده و قارچهای کثیف رشد خواهند کرد.
روشهای پیشگیری از قفل شدن بستر قارچ
- آبیاری سبک قطرهای یاپودری به میزان لازم (از آبیاری سنگین بپرهیزیم)
- تنظیم تهویه، رطوبت و کنترل دقیق CO₂ (کمتر از 1200 ppm)
- استفاده از کمپوست باکیفیت و تراکم مناسب
- عدم وارد کردن فشار زیاد به کمپوست یا خاک پوششی هنگام پر کردن قفسهها
- انتخاب خاک پوششی سبک با درصد بالای پیتماس
سؤالات متداول
احتمال بروز قفل شدن بستر در چه دروه ای از کشت قارچ بیشتر است؟ معمولاً بین روزهای 14 تا 18 کشت، که پیندهی شروع میشود احتمال قفل شدن زیاد است. زیرا در این دوره میزان آبیاری و تهویه اهمیت زیادی دارد.
اگر فقط بخشی از بستر قارچ قفل شود، چه باید کرد؟ میتوانید در همان قسمت با ابزار استریل، شیار و سوراخ ایجاد کنید و تهویه موضعی انجام دهید.
آیا قفل شدن بستر قارچ، قابل درمان است؟ بله، اگر سریع متوجه شوید، میتوانید با انجام آبیاری دستی و ایجاد منافذ در سطح بستر، به علاوه افزایش تهویه ، این مشکل را تا حدودی حل نمایید.(البته راندمان محصول پایین خواهد آمد)
احتمال قفل شدن بستر در کجای سالن بیشتر است؟ معمولا طبقات پایین قفسه به دلیل تهویه کمتر و تجمیع دیاکسید کربن، و همچنین طبقات بالا به دلیل گرما، بیشتر و زودتر دچار قفل شدگی میشوند. با نصب یک فن کوچک در نزدیکی کف سالن، یا طبقات بالا، این مشکل برطرف خواهد شد.
اگر فقط برخی طبقات دچار قفل شود، چگونه شوک دهی را انجام دهیم؟ گاهی طبقات پایین یا بالا دچار سفیدی بیش از حد و قفل میشوندف اما طبقات میانی خاک هنوز سیاه است. در این مواقع باید شوکدهی را به تعویق بیندازید و با اضافه کردن حدود یک سانتیمتر خاک پوششی به طبقات قفل شده و انجام راهکارهای مذکور، بستر را از قفل شدن نجات دهید، سپس عملیات شوکدهی را انجام دهید.
اگر قفل شدگی در سطح خاک پوششی نبود، چه باید کرد؟ در برخی مواقع ممکن است به دلیل نوسانات دما، قفل شدن بستر در لایه بین کمپوست و خاک پوششی اتفاق بیفتد. برای تشخیص این موضوع باید زیر لایه خاک پوششی (سطح کمپوست) را چک کنید. اگر کمپوست بیش از حد سفید بود، باید از زیر طبقات، سوراخهای بیشتری در بلوک کمپوست ایجاد کنید تا تنفس بهتری برای میسلیوم ایجاد شود و ریسهها به سمت خاک هدایت شوند. همچنین روی کمپوست نیز سوراخهایی ایجاد کنید تا اکسیژنرسانی به میسلیوم بهبود یابد.
قفل شدن بستر قارچ بیشتر در کدام فصل اتفاق میافتد؟
این مشکل در تابستان و زمستان بیشتر رخ میدهد؛ زیرا در تابستان آبیاری سنگین برای خنکسازی انجام میشود و در زمستان تهویه کم است. در بهار و پاییز به دلیل شرایط معتدل، احتمال قفل شدن کمتر است.
مولف:
گردآوری و تالیف توسط تیم تحریره هاگ
کپی فقط با ذکر منبع مجاز است.
منابع:
- https://extension.psu.edu/six-steps-to-mushroom-farming
- https://fungi.com/blogs/articles/mushroom-cultivation-processing
- https://ahdb.org.uk/mushroom-crop-management
با انواع مشکلات و ناهنجاریهای قارچ و روشهای درمان آنها، در بخش کلینیک قارچ آشنا شوید.
