بهطور معمول قارچها را روی تنه درختان میبینیم که از بافت درخت تغذیه میکنند. اما یک روش جدید جنگلداری در اسکاتلند، روی دیگر این رابطه را به کار گرفته است: تغذیه درختان از قارچها. در این روش، قارچهای همزیست آب و مواد مغذی خاک را به ریشه نهالها میرسانند و در مقابل، از درخت قند دریافت میکنند. اما این روش چگونه کار میکند؟
⚠️ سلب مسئولیت:
این مطلب گزارشی خبری از یک آزمایش میدانی در اسکاتلند است. نتایج ذکرشده مربوط به یک سایت آزمایشی و یک سال پس از کاشت است و برخی مزایا، مانند رشد بیشتر یا مقاومت در برابر آفات، هنوز در حد انتظار و در حال ارزیابیاند؛ بنابراین نمیتوان آنها را به همه گونههای درختی، خاکها و اقلیمها، از جمله جنگلهای ایران، تعمیم داد. قارچهای میکوریز باید با گونه درخت و شرایط محل سازگار باشند؛ وارد کردن یا رهاسازی مایه تلقیح قارچی در عرصههای طبیعی فقط با رعایت مقررات قرنطینه گیاهی و زیر نظر کارشناسان منابع طبیعی مجاز است. این مطلب توصیهای برای خرید یا استفاده از محصول تجاری خاصی نیست.
جنگلهای آینده با کمک قارچها
سازمان جنگلها و اراضی اسکاتلند (Forestry and Land Scotland یا FLS) برای بهبود و تطبیق شیوههای جنگلداری خود و کمک به رشد جنگلهای پربارتر و مقاومتر در آینده، از قارچها کمک گرفته است.
کارشناسان این سازمان در کنار هر نهال، یک قرص قارچی در خاک قرار میدهند. این قرصها حاوی قارچهای اکتومیکوریز بومی هستند که پس از کاشت در خاک، شبکههای زیرزمینی میسلیوم را برای حمایت از رشد درختان تشکیل میدهند.
از این طریق، قارچها و ریشه درختان با یکدیگر ارتباط میکوریزی برقرار میکنند و در کنار هم رشد میکنند. در این رابطه همزیستی، قارچها میتوانند با بهبود جذب مواد مغذی و آب و مقاومتر کردن ریشهها در برابر آفات، یک سیستم پشتیبانی حیاتی برای درختان فراهم کنند. به گفته FLS، مزایای بالقوه این طرح شامل افزایش بقا و سرعت رشد نهالها و کاهش اثر رقابت علفهای هرز است.
نتایج اولیه این طرح همزمان با روز قارچ بریتانیا (4 اکتبر 2025) اعلام شد و نشان میدهد این روش نوین امیدوارکننده بوده و میزان بقای نهالها بهطور قابل توجهی بهبود یافته است.
همزیستی قارچ با درختان جنگل
قارچها بهعنوان یکی از قدیمیترین گروههای جانداران روی کره زمین، نقش پررنگی در چرخههای محیط زیست و بهویژه همزیستی با گیاهان دارند. اما قارچهای اکتومیکوریز برای بقا به درختان متکی هستند؛ به همین دلیل، در بیشتر زمینهایی که قرار است در آنها درخت کاشته شود وجود ندارند. بنابراین وارد کردن عمدی این قارچها به عرصه جنگلکاری، همزمان با کاشت نهال، ایدهای است که حالا در مقیاس میدانی آزموده میشود.
این گلولههای میسلیومی را شرکت نوپای Rhizocore Technologies، مستقر در ادینبورگ اسکاتلند، توسعه داده است. نام این محصول RhizoPellets است و طبق گزارشهای خبری، از رشد میسلیوم قارچ روی بستری از پسماندهای کشاورزی به دست میآید.
مارتین پرایس، مسئول مدیریت جنگل در FLS، معتقد است افزایش بازدهی جنگلکاری با این روش، علاوه بر نقش آن در مقابله با بحران اقلیم و تنوع زیستی، میتواند به تأمین پایدار چوب در آینده برای صنعت یک میلیارد پوندی جنگلداری اسکاتلند کمک کند.
دکتر توبی پارکس، مدیرعامل Rhizocore Technologies، نیز میگوید قارچها هم مانند خود درختان باید با محل کاشت سازگار باشند؛ بنابراین باید درخت مناسب را در مکان مناسب و همراه با قارچ مناسب کاشت. به همین دلیل، این شرکت قارچهای بومی و سازگار با شرایط هر محل را برای کاشت در کنار نهالها انتخاب میکند.

مزایا و تأثیرات قرصهای قارچی برای درختان
این روش در یک سایت آزمایشی در منطقه دامساید (Damside) در نورث لانارکشر به کار گرفته شد. 12 ماه پس از کاشت، 97% از نهالهایی که با RhizoPellets تیمار شده بودند زنده ماندند؛ در حالی که این رقم در نهالهای تیمارنشده تنها 78% بود؛ یعنی 19 واحد درصد بقای بیشتر.
FLS انتظار دارد نهالهای قویتر، در برابر سرخرطومی کاج (pine weevil)، مهمترین آفت حشرهای جنگلهای این سازمان، نیز مقاومتر باشند؛ هرچند این مزیت هنوز در حال ارزیابی است.
مهمترین مزایای رابطه همزیستی قارچهای اکتومیکوریز و درختان عبارتاند از:
- فراهمسازی مواد مغذی برای درختان
- بهبود جذب و حفظ آب
- بهبود ساختار و کیفیت خاک
- کمک به محافظت از درختان در برابر بیماریها
- مقاومتر کردن ریشه درختان در برابر آفاتی مانند سرخرطومی کاج (در حال ارزیابی)
سایر تأثیرات:
- FLS امیدوار است با استفاده از قرصهای قارچی، آسیب سرخرطومی کاج و برخی آفات دیگر بدون استفاده از سموم شیمیایی کاهش یابد.
- کاهش مصرف سموم شیمیایی به کاهش آلودگی محیط زیست کمک میکند.
با توجه به نتایج امیدوارکننده این آزمایش، FLS قصد دارد در فصل کاشت بعدی، استفاده از قرصهای قارچی را در چند مکان جنگلی دیگر در اسکاتلند گسترش دهد و با پایش مداوم، تأثیر بلندمدت آنها را ارزیابی کند.
⚠️ یادآوری: نتایج این طرح اولیه و مربوط به شرایط اسکاتلند است. استفاده از مایههای تلقیح قارچی در جنگلکاری را فقط با مجوزهای لازم و مشورت کارشناسان منابع طبیعی انجام دهید.
📖 مطالعه بیشتر: دانستنیها درباره قارچها، در سایت دانشنامه هاگ
📚 منابع
این خبر بر پایه اطلاعیه رسمی، گزارشهای تخصصی جنگلداری و منابع علمی زیر گردآوری و تألیف شده است:
- Forestry and Land Scotland. (2025, October 3). Fungus powering resilient woodland creation for FLS [News release].
- Forestry Journal. (2025). How mushroom-powered trees are growing Scotland’s future forests.
- Forestry Commission. (2025, April 10). Increasing tree establishment and resilience through mycorrhizal fungi [Case study]. GOV.UK.
- Smith, S. E., & Read, D. J. (2008). Mycorrhizal symbiosis (3rd ed.). Academic Press.
- van der Heijden, M. G. A., Martin, F. M., Selosse, M.-A., & Sanders, I. R. (2015). Mycorrhizal ecology and evolution: The past, the present, and the future. New Phytologist, 205(4), 1406–1423.
