بر اساس آمار سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) که در گزارش‌های حوزه کشاورزی نیز به آن استناد شده است ایران در سال‌های اخیر با تولید حدود ۱۸۰ هزار تن قارچ خوراکی، در میان بزرگترین تولیدکنندگان قارچ جهان قرار گرفته و رتبه هفتم تولید جهانی را به خود اختصاص داده است. با این حال، جایگاه ایران در صادرات هنوز متناسب با حجم تولید نیست و فاصله میان تولید داخلی و حضور در بازار جهانی، یکی از چالش‌های اصلی صنعت قارچ کشور محسوب می‌شود.
صنعت جهانی قارچ سالانه بیش از ۱۱ میلیون تن محصول تولید می‌کند و ایران با تولید ۱۸۰ هزار تن، در میان ده تولیدکننده برتر دنیا جای گرفته است. این جایگاه در مقایسه با ۱۰۰ هزار تنی که ایران در سال ۲۰۲۰ تولید کرده بود، رشدی محسوس را نشان می‌دهد. اما نکته مهم‌تر این است که این رتبه بالا در تولید، هنوز به جایگاهی مشابه در صادرات ترجمه نشده و همین موضوع، صنعت قارچ کشور را با یک پرسش اساسی روبه‌رو کرده است.
در رتبه‌بندی‌های جهانی، آمار تولید معمولاً بر اساس گروه قارچ‌های خوراکی ثبت می‌شود و ممکن است شامل گونه‌هایی مانند قارچ دکمه‌ای، شیتاکه و سایر قارچ‌های پرورشی باشد. بنابراین مقایسه رتبه کشورها باید با توجه به تعریف داده آماری انجام شود.
جایگاه ایران در میان بزرگترین تولیدکنندگان قارچ جهان
بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، چین از سال ۱۹۶۱ تاکنون بلامنازع‌ترین تولیدکننده قارچ جهان بوده و در سال ۲۰۲۰ با تولید بیش از ۳۹ میلیون تن، نزدیک به ۹۴ درصد از کل تولید جهانی قارچ را در اختیار داشته است. ژاپن با ۴۷۰ هزار تن در رتبه دوم قرار دارد و در تولید قارچ‌های اگزوتیک همچون شیتاکه پیشتاز است. آمریکا رتبه سوم را در اختیار دارد، هرچند بخش قابل توجهی از مزارع قارچ این کشور نیز در مالکیت سرمایه‌گذاران چینی‌تبار است. جدول زیر جایگاه ایران را در کنار بزرگترین تولیدکنندگان قارچ جهان نشان می‌دهد.
| رتبه جهانی | کشور | تولید سالانه | ویژگی خاص |
|---|---|---|---|
| ۱ | چین | بیش از ۳۹ میلیون تن | تولیدکننده پیشتاز از سال ۱۹۶۱ تاکنون |
| ۲ | ژاپن | ۴۷۰ هزار تن | پیشتاز قارچ‌های اگزوتیک مانند شیتاکه |
| ۳ | آمریکا | — | بخشی از مزارع در مالکیت سرمایه‌گذاران چینی‌تبار |
| ۷ | ایران | ۱۸۰ هزار تن | صعود از رتبه دهم به هفتم طی چند سال اخیر |
چه عواملی باعث رشد تولید قارچ ایران در یک دهه اخیر شده است؟
بررسی روند تولید قارچ ایران نشان می‌دهد که این صنعت در سال‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته است. بر اساس داده‌های منتشرشده در مطالعه‌ای مبتنی بر آمار FAOSTAT، ایران در سال ۲۰۱۹ با تولید حدود ۱۰۱ هزار تن قارچ خوراکی در میان تولیدکنندگان بزرگ جهان قرار داشت. در سال‌های بعد، با افزایش تولید به حدود ۱۸۰ هزار تن، جایگاه ایران به رتبه هفتم تولیدکنندگان قارچ جهان ارتقا یافت. این رشد نتیجه گسترش واحدهای صنعتی پرورش قارچ در استان‌هایی مانند خراسان رضوی و گلستان و همچنین افزایش سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های تولید کمپوست است. آب‌وهوای متنوع، دسترسی به مواد اولیه کشاورزی و نیروی کار مقرون‌به‌صرفه، ایران را به یکی از مقاصد بالقوه برای گسترش بیشتر این صنعت تبدیل کرده است. اما پرسشی که همچنان باقی می‌ماند این است: چرا این رشد تولید، در آمار صادرات بازتاب پیدا نکرده است؟
افزایش حجم تولید به‌تنهایی تضمین‌کننده افزایش درآمد نیست. توسعه فرآوری، بسته‌بندی استاندارد، مدیریت زنجیره سرد و شناخت بازار مصرف، نقش مهمی در افزایش ارزش اقتصادی محصول دارد.
تولید بالای ایران در عمل چه معنایی برای سالن‌داران دارد؟
برای یک سالن‌دار ایرانی، رتبه هفتم تولید فقط یک عدد آماری نیست. این جایگاه نشان می‌دهد زنجیره تولید شامل کمپوست، سالن‌های صنعتی، نیروی انسانی متخصص و بازار مصرف داخلی توسعه پیدا کرده است.
با این حال، افزایش تولید بدون توسعه بسته‌بندی، زنجیره سرد و فرآوری می‌تواند باعث محدود شدن ارزش اقتصادی محصول شود.
چرا ایران با وجود رتبه بالای تولید، صادرکننده بزرگ قارچ نیست؟
با وجود جایگاه قابل توجه ایران در تولید قارچ، ایران هنوز جایگاهی در میان بیست کشور برتر صادرات قارچ دکمه‌ای ندارد. بر اساس داده‌های تجارت جهانی در کد HS 070951، ایران در سال ۲۰۲۲ حدود ۴.۷ هزار تن قارچ تازه یا سردشده به ارزش تقریبی ۵.۸ میلیون دلار صادر کرده است؛ در حالی که تولید سالانه کشور حدود ۱۸۰ هزار تن اعلام شده است. این اختلاف میان حجم تولید و صادرات نشان می‌دهد توسعه زنجیره فرآوری، بسته‌بندی استاندارد، حمل‌ونقل سرد و دسترسی به بازارهای جدید، از موضوعات مهم صنعت قارچ ایران به شمار می‌رود طبق گزارش فائو در سال ۲۰۲۰، لهستان با ۳۱.۵ درصد، چین با ۱۹.۸ درصد، هلند با ۱۱ درصد، کانادا با ۸ درصد و ایرلند با ۶.۷ درصد بیشترین سهم بازار جهانی صادرات قارچ را در اختیار داشتند. در میان کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز عمان با سهمی نزدیک به نیم درصد صادرات جایگاهی به دست آورده، آن هم عمدتاً با خرید قارچ فله از ایران و صادرات مجدد آن با برند خود. ارزش بازار جهانی قارچ تا سال ۲۰۲۱ به بیش از ۵۰ میلیارد دلار رسیده و پیش‌بینی می‌شود با نرخ رشد سالانه مرکب ۹.۷ درصدی، این رقم تا سال ۲۰۳۰ رشد قابل توجهی داشته باشد؛ بازاری که سهم ایران در آن هنوز بسیار کوچک است.
مقایسه آمار تولید و صادرات باید با توجه به تفاوت تعریف داده‌ها انجام شود؛ زیرا تولید شامل کل قارچ خوراکی تولیدشده است، اما آمار صادرات معمولاً بر اساس کدهای تجاری مشخص مانند قارچ تازه، سردشده یا فرآوری‌شده ثبت می‌شود.
چرا ایران با وجود تولید بالا، صادرات کمی دارد؟
چند عامل اصلی میان جایگاه تولید و صادرات ایران فاصله انداخته‌اند:
- نبود برند و بسته‌بندی استاندارد برای عرضه در بازارهای صادراتی
- محدودیت زیرساخت حمل‌ونقل سردخانه‌ای برای صادرات قارچ تازه
- سرمایه‌گذاری ناکافی در فرآوری قارچ خشک و کنسروی با ماندگاری بالاتر
- دشواری نقل‌وانتقال ارزی با برخی بازارهای هدف
- در برخی بازارهای منطقه‌ای، بخشی از تجارت قارچ ایرانی از مسیر واسطه‌ها انجام می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند باعث کاهش سهم تولیدکننده از ارزش نهایی صادرات شود. مانند عمان با خرید قارچ فله از ایران که آن را با برند خود صادر می‌کنند.
نتیجه این عوامل آن است که بخش بزرگی از ارزش افزوده صادرات قارچ ایرانی، نصیب واسطه‌های خارجی می‌شود، نه تولیدکنندگان داخلی.
مهم‌ترین بازارهای صادراتی قارچ ایران
در سال‌های اخیر، عراق، عمان، قطر، کویت، ترکیه، ارمنستان، آذربایجان، تاجیکستان و پاکستان مهم‌ترین مقصدهای صادرات قارچ ایران بوده‌اند. به‌تازگی نیز به دلیل تحریم‌های روسیه در پی جنگ اوکراین، صادرات قارچ به این کشور رونق گرفته و حجم تبادلات با عراق نیز روندی صعودی دارد. با این حال، کل ظرفیت واردات قارچ کشورهای حاشیه خلیج فارس تنها حدود ۱۰ هزار تن است؛ امارات شش‌هزار تن، قطر و کویت هرکدام سه‌هزار تن و بحرین دوهزار تن از این ظرفیت را پوشش می‌دهند؛ رقمی که در برابر تولید سالانه ایران بسیار ناچیز به نظر می‌رسد.
بازار صادراتی قارچ تنها به میزان تولید وابسته نیست؛ عواملی مانند کیفیت محصول، شرایط نگهداری، استاندارد بسته‌بندی، هزینه حمل و شناخت نیاز مشتریان خارجی نیز در موفقیت صادرات نقش دارند.
راهکارهای ارتقای جایگاه ایران در بازار جهانی قارچ
برای تبدیل رتبه بالای تولید به سهم بیشتر در بازار جهانی، صنعت قارچ ایران به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد:
- توسعه زیرساخت‌های سردخانه‌ای و حمل‌ونقل مناسب برای صادرات قارچ تازه
- سرمایه‌گذاری در فرآوری قارچ خشک و کنسروی برای افزایش ماندگاری محصول
- ثبت برندهای صادراتی و استانداردسازی بسته‌بندی
- حمایت از تولیدکنندگان برای حضور پایدار در بازارهای خارجی
- شناسایی بازارهای جدید در آسیای میانه، قفقاز و اروپای شرقی
اجرای این اقدامات می‌تواند به افزایش ارزش اقتصادی صنعت قارچ ایران و استفاده بهتر از ظرفیت تولید داخلی کمک کند.
رتبه ایران در تولید و پرورش قارچ
سوالات متداول
۱. رتبه ایران در تولید قارچ در جهان چندم است؟
ایران با تولید سالانه حدود ۱۸۰ هزار تن قارچ، در سال‌های اخیر در میان بزرگترین تولیدکنندگان قارچ جهان قرار گرفته و رتبه هفتم تولید جهانی را به خود اختصاص داده است.
۲. کدام کشور بزرگترین تولیدکننده قارچ جهان است؟
چین بزرگترین تولیدکننده قارچ جهان است و در گزارش‌های آماری جهانی سهم بسیار بالایی از تولید قارچ خوراکی را به خود اختصاص داده است.
۳. چرا ایران با وجود رتبه بالا در تولید، صادرات محدودی دارد؟
نبود بسته‌بندی و برند استاندارد، محدودیت زیرساخت سردخانه‌ای، چالش‌های تجاری و نیاز به توسعه فرآوری از مهم‌ترین عواملی هستند که فاصله میان تولید و صادرات را ایجاد کرده‌اند.
جمع‌بندی:
ایران امروز یکی از تولیدکنندگان بزرگ قارچ جهان است و تولید حدود ۱۸۰ هزار تن، جایگاه هفتم جهانی را برای کشور ایجاد کرده است. با این حال، استفاده کامل از این ظرفیت نیازمند توسعه فرآوری، بسته‌بندی، زنجیره سرد و ایجاد برندهای صادراتی است تا ارزش اقتصادی بیشتری از تولید داخلی ایجاد شود.
✍ نویسنده:
تیم تحریریه هاگ | دانشنامه صنعت قارچ
بازبینی علمی:
دپارتمان نظارت بر کیفیت محتوای هاگ
منابع
- سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) – پایگاه آماری FAOSTAT
- World Integrated Trade Solution (WITS) / پایگاه داده تجارت سازمان ملل (UN Comtrade)
- مطالعه Status and Trends in World Mushroom Production – World Production of Different Mushroom Species in 21st Century
- وزارت جهاد کشاورزی جمهوری اسلامی ایران – دفتر امور گلخانه‌ها، گیاهان دارویی و قارچ‌های خوراکی
- International Society for Mushroom Science (ISMS)
