پرسش اصلی این مقاله همین است: قارچ ها چه موجوداتی هستند و براساس چه معیارهایی طبقهبندی میشوند؟ برای رسیدن به جواب، ابتدا تاریخچه کوتاهی را مرور میکنیم و بعد سراغ تفاوت قارچ با گیاه، شاخههای اصلی و تغییرات طبقهبندی جدید میرویم.
پاسخ سریع: طبقه بندی قارچ ها
طبقه بندی قارچ ها فقط به ظاهر آنها محدود نمیشود. قارچها گروه مستقلی از جانداران یوکاریوتاند و در سلسله یا فرمانرو Fungi قرار میگیرند. آنها کلروفیل ندارند و فتوسنتز نمیکنند؛ در عوض، مواد آلی را بیرون از سلول تجزیه و مواد غذایی حاصل را جذب میکنند. مخمرها اغلب تکسلولیاند، اما کپکها و بیشتر قارچهای بزرگ ساختاری رشتهای دارند. طبقهبندی جدید قارچها فقط براساس ظاهر نیست و دادههای DNA و روابط تکاملی نیز در آن نقش اصلی دارند.
تاریخچه طبقه بندی قارچ ها و موجودات زنده
یکی از قدیمیترین نظامهای شناختهشده طبقه بندی قارچ ها به دوران ارسطو بازمیگردد. موجودات زنده در آن نگاه ساده به دو گروه گیاهان و جانوران تقسیم میشدند. گیاهان ثابت و دارای دیواره سلولی تلقی میشدند و جانوران حرکت میکردند و دیواره سلولی نداشتند.
قارچها در این تقسیمبندی جای روشنی نداشتند. حرکت آشکاری نشان نمیدادند، روی خاک و چوب رشد میکردند و ظاهر بعضی از آنها تا حدی گیاهمانند بود. به همین دلیل، قرنها در کنار گیاهان قرار گرفتند. برای آشنایی با تعریف پایه این جانداران، مطلب قارچ چیست را بخوانید.
در سال ۱۸۶۶، ارنست هکل گروه تازهای به نام آغازیان یا پروتیستا را پیشنهاد کرد. این گروه موجوداتی را در خود جای میداد که بهراحتی در دو دسته گیاه و جانور نمیگنجیدند. باکتریها، تکیاختهها، برخی جلبکها و تعدادی از قارچهای ساده در کنار هم قرار گرفتند؛ ترکیبی که از نظر ساختمان سلولی بسیار ناهمگون بود.
رابرت ویتاکر در سال ۱۹۶۹ نظام پنجفرمانرویی را معرفی کرد. در این نظام، نوع سلول، تعداد سلولها و شیوه تغذیه اهمیت داشت. قارچها برای نخستینبار بهعنوان فرمانرویی مستقل از گیاهان شناخته شدند.
مطالب پیشنهادی: سلسله قارچ ها با تشریح کامل و طبقه بندی قارچ ها را مطالعه کنید.
| فرمانرو | ویژگی اصلی | نمونه اعضا |
|---|---|---|
| گیاهان | عمدتاً چندسلولی، یوکاریوت و فتوسنتزکننده | خزهها، سرخسها و گیاهان دانهدار |
| جانوران | چندسلولی، یوکاریوت و دارای تغذیه بلعی | بیمهرگان و مهرهداران |
| قارچها | یوکاریوت با تغذیه جذبی؛ تکسلولی یا رشتهای | مخمرها، کپکها و قارچهای کلاهکدار |
| آغازیان | یوکاریوتهای عمدتاً تکسلولی یا ساده | تکیاختهها و برخی جلبکها |
| مونرا | پروکاریوت و فاقد هسته غشادار | باکتریها و سیانوباکتریها |
نکته علمی: نظام پنجفرمانرویی برای شناخت تاریخ طبقه بندی قارچ ها مهم است، اما آخرین مدل علمی نیست. پس از مشخصشدن تفاوت عمیق باکتریها و آرکیها، نظام سهحوزهای و روشهای مولکولی جایگاه پررنگتری پیدا کردند.
برای آشنایی با اطلاعات پایه قارچ شناسی، با هاگ همراه باشید.
قارچ ها چه نوع جاندارانی هستند؟
قارچها یوکاریوت و دگرپرورند. یوکاریوتبودن یعنی سلول آنها هسته مشخص و اندامکهای غشادار دارد. دگرپروربودن نیز یعنی نمیتوانند مانند گیاهان سبز غذای خود را از نور خورشید بسازند.
قارچها برای غذا خوردن، آنزیمهایی را در محیط آزاد میکنند. این آنزیمها مواد پیچیده را میشکنند و قارچ مولکولهای سادهتر را جذب میکند. مطابق توضیحات مرجع قارچشناسی NCBI، این فرایند «تغذیه جذبی» نام دارد.
مطالعات مربوط به ویژگیهای قارچها نشان میدهد اعضای این فرمانرو کلروفیل و کلروپلاست ندارند و ماده ذخیرهای رایج در آنها گلیکوژن است.
| ویژگی | وضعیت در قارچها |
|---|---|
| نوع سلول | یوکاریوتی و دارای هسته مشخص |
| روش تغذیه | تجزیه خارجی و جذب مواد غذایی |
| فتوسنتز | ندارند |
| دیواره سلولی | معمولاً حاوی کیتین، گلوکان و ترکیبات دیگر |
| شکل بدن | تکسلولی، رشتهای یا دوشکلی |
| ماده ذخیرهای | عمدتاً گلیکوژن |
| تولیدمثل | جنسی، غیرجنسی یا هر دو؛ اغلب با هاگ |
آیا همه قارچها کلاهک دارند؟
نه. کلاهک فقط یکی از شکلهای ظاهری زندگی قارچی است.
آنچه روی خاک یا چوب دیده میشود، در بسیاری از قارچهای بزرگ فقط اندام بارده است؛ بخشی موقت که برای تولید و پراکندگی هاگ شکل میگیرد. بدن اصلی قارچ ممکن است زیر خاک، داخل کمپوست یا درون چوب پنهان باشد.
قارچهای رشتهای از رشتههای باریکی به نام هیف یا ریسه ساخته میشوند. مجموعه هیفها شبکهای به نام میسلیوم را تشکیل میدهد. مخمر کپک و میسلیوم قارچ کلاهکدار مخمر، کپک و قارچ کلاهکدار ظاهر متفاوتی دارند، اما هر سه در فرمانرو قارچها جای میگیرند. توضیح دقیقتر این ساختمان را در مطلب میسلیوم و ساختمان رویشی قارچها بخوانید.
یادداشت آموزشی تحریریه: برای توضیح تنوع قارچها، مقایسه مخمر نانوایی، کپک نان و قارچ دکمهای بسیار روشنتر از یک تعریف طولانی عمل میکند. ظاهرشان هیچ شباهتی به هم ندارد، اما هر سه قارچاند.
سلسله قارچها یعنی چه؟
سلسله یا فرمانرو یکی از سطوح بزرگ طبقهبندی زیستی است. «سلسله بندی قارچ ها» و «فرمانرو قارچها» هر دو برای ترجمه اصطلاح Kingdom Fungi استفاده میشوند.
طبقه بندی قارچ ها از گروههای بزرگ شروع میشود و به گروههای کوچکتر میرسد. گونه، یکی از پایینترین و دقیقترین سطوح این مسیر است.
| سطح طبقهبندی | نام |
|---|---|
| حوزه | Eukaryota |
| فرمانرو | Fungi |
| شاخه | Basidiomycota |
| رده | Agaricomycetes |
| راسته | Agaricales |
| خانواده | Agaricaceae |
| جنس | Agaricus |
| گونه | Agaricus bisporus |
جایگاه و نام پذیرفتهشده گونهها را میتوان در پایگاههایی مانند MycoBank بررسی کرد.
چرا قارچ ها در سلسله گیاهان قرار ندارند؟
قارچها گیاه نیستند؛ چون فتوسنتز نمیکنند، شیوه تغذیه متفاوتی دارند و از نظر ژنتیکی در شاخه تکاملی مستقلی قرار میگیرند.
شباهت ظاهری برای سالها دانشمندان را گمراه کرده بود. قارچها اغلب ثابتاند و روی خاک یا چوب رشد میکنند، اما ساختار سلولی و شیوه زندگی آنها با گیاهان یکسان نیست.
نتایج مطالعات ژنومی و تبارزایی نشان میدهد قارچها و جانوران نیای مشترک نزدیکتری نسبت به قارچها و گیاهان دارند. این موضوع به معنای جانوربودن قارچها نیست؛ قارچها فرمانروی مستقل دارند.
| ویژگی | قارچها | گیاهان |
|---|---|---|
| تغذیه | تجزیه خارجی و جذب مواد | عمدتاً فتوسنتز |
| کلروفیل | ندارند | بیشتر گیاهان سبز دارند |
| دیواره سلولی | اغلب حاوی کیتین و گلوکان | عمدتاً حاوی سلولز |
| ماده ذخیرهای | گلیکوژن | نشاسته |
| ساختمان بدن | سلول مخمری یا هیف و میسلیوم | ریشه، ساقه، برگ و بافتهای گیاهی |
| فرمانرو | Fungi | Plantae |
دیواره سلولی قارچ فقط از کیتین ساخته نشده است. مطابق مطالعات دیواره سلولی قارچها در NCBI، این ساختار میتواند شامل کیتین، گلوکانها، مانانها و گلیکوپروتئینها باشد.
قارچها چگونه طبقهبندی میشوند؟
قارچشناسان قدیم بیشتر به شکل هاگ، نوع هیف، ساختمان اندام بارده و شیوه تولیدمثل توجه میکردند. این ویژگیها هنوز ارزش دارند، اما بهتنهایی کافی نیستند.
دو قارچ ممکن است بر اثر زندگی در محیط مشابه، ظاهر نزدیکی پیدا کنند؛ در حالی که از نظر ژنتیکی خویشاوند نزدیک نباشند. به همین دلیل، مطالعات جدید از توالی DNA و مقایسه ژنومها برای ساخت درختهای تبارزایی استفاده میکنند.
- شکل و ساختمان اندام بارده؛
- نوع هیف و دیوارههای عرضی؛
- شکل، رنگ و محل تشکیل هاگ؛
- ساختارهای تولیدمثلی مانند آسکوس و بازیدیوم؛
- توالی DNA و روابط تکاملی؛
- زیستگاه و ارتباط قارچ با میزبان.
نکته مهم: ردهبندی قارچها ثابت نیست. با کشف گونهها و دادههای ژنتیکی تازه، جایگاه بعضی جنسها، خانوادهها و حتی شاخهها تغییر میکند. تاریخ انتشار منبع را همیشه بررسی کنید.
مهمترین شاخههای سلسله قارچها
براساس طبقهبندی منتشرشده برای فرمانرو قارچها در سال ۲۰۲۴، ۱۹ شاخه در این فرمانرو پذیرفته شده است.
طرح جامع قارچها و جانداران قارچمانند در سال ۲۰۲۴ نیز ۱۹ شاخه، ۸۳ رده، ۱۲۲۰ خانواده و حدود ۱۴۰ هزار گونه پذیرفتهشده را گزارش میکند. این آمار مربوط به همان چارچوب است و ممکن است با پژوهشهای بعدی تغییر کند.
| شاخه | ویژگی شاخص | مثال یا نوع زندگی |
|---|---|---|
| Ascomycota | تشکیل هاگ جنسی در آسکوس | بسیاری از مخمرها، کپکها، مورلها و دنبلانها |
| Basidiomycota | تشکیل بازیدیوسپور روی بازیدیوم | قارچ دکمهای، قارچهای کلاهکدار، زنگها و سیاهکها |
| Chytridiomycota | وجود مرحله متحرک تاژکدار در بسیاری از اعضا | گونههای آبزی، خاک مرطوب و برخی انگلها |
| Glomeromycota | تشکیل میکوریزای آربوسکولار | همزیستی با ریشه گیاهان |
| Mucoromycota | قارچهای رشتهای با رشد سریع | برخی کپکهای خاک و مواد غذایی |
| Zoopagomycota | شیوه زندگی انگلی، همسفره یا شکارگر | گونههای مرتبط با جانوران کوچک و سایر قارچها |
| Neocallimastigomycota | قارچهای بیهوازی | دستگاه گوارش بعضی جانوران گیاهخوار |
| Mortierellomycota | قارچهای رشتهای خاکزی | چرخه مواد غذایی خاک و تولید ترکیبات زیستی |
قارچهای کیسهای؛ Ascomycota
آسکومایکوتا یکی از متنوعترین شاخههای قارچهاست. نام آن از ساختاری کیسهمانند به نام آسکوس گرفته شده است؛ محلی که هاگهای جنسی در آن تشکیل میشوند. مخمر نانوایی، بسیاری از کپکها، مورلها و دنبلانها در این گروه قرار دارند.
قارچهای چماقی؛ Basidiomycota
بسیاری از قارچهای کلاهکدار به این شاخه تعلق دارند. قارچ دکمهای، تعدادی از قارچهای صدفی، زنگهای گیاهی و سیاهکها نمونههایی از بازیدیومایکوتا هستند. البته همه اعضای این شاخه کلاهک ندارند.
کیتریدها؛ Chytridiomycota
در چرخه زندگی بسیاری از کیتریدها، سلول یا هاگ متحرک دارای تاژک دیده میشود. این قارچها بیشتر در آب یا خاک بسیار مرطوب زندگی میکنند و میتوانند تجزیهکننده یا انگل باشند.
گلومرومایکوتا و همزیستی با ریشه
این قارچها با ریشه بسیاری از گیاهان رابطه میکوریزایی برقرار میکنند. قارچ دسترسی گیاه به آب و مواد معدنی را افزایش میدهد و در مقابل ترکیبات کربنی دریافت میکند. مطالعات همزیستی میکوریزایی این تبادل دوطرفه را بررسی کردهاند.
موکورومایکوتا
این شاخه شامل تعدادی قارچ رشتهای با رشد سریع است. جنسهای Mucor و Rhizopus از نمونههای شناختهشده آن هستند. بسیاری از این قارچها در منابع قدیمی زیر عنوان زیگومایکوتا معرفی میشدند.
زیگومایکوتا و دترومایکوتا هنوز معتبرند؟
زیگومایکوتا
Zygomycota در بیشتر نظامهای جدید یک شاخه طبیعی و یکپارچه محسوب نمیشود. پژوهش ژنوممحور درباره قارچهای زیگومیستی نشان داد اعضای این گروه قدیمی از چند دودمان متفاوت تشکیل شدهاند. آنها اکنون میان شاخههایی مانند موکورومایکوتا و زوپاگومایکوتا تقسیم شدهاند.
دترومایکوتا یا قارچهای ناقص
دترومایکوتا نیز یک گروه تاریخی بود. قارچهایی که مرحله تولیدمثل جنسی آنها شناخته نشده بود، در این گروه قرار میگرفتند. با توسعه روشهای مولکولی مشخص شد بسیاری از آنها به آسکومایکوتا و تعداد کمتری به بازیدیومایکوتا تعلق دارند.
اصل «یک قارچ، یک نام» نیز جای نامهای جداگانه برای شکل جنسی و غیرجنسی را گرفته است. مقاله یک قارچ برابر با یک نام روند این تغییر را توضیح میدهد.
همه دستهبندیهای قارچ، طبقهبندی علمی نیستند
طبقه بندی قارچ ها به خوراکی، سمی، دارویی یا بیماریزا براساس کاربرد و اثر آنهاست، نه براساس خویشاوندی تکاملی. دو قارچ خوراکی ممکن است در خانوادههای متفاوت باشند؛ حتی دو گونه نزدیک نیز میتوانند اثرهای کاملاً متفاوتی بر انسان داشته باشند.
| مبنای دستهبندی | نمونه گروهها | ماهیت دستهبندی |
|---|---|---|
| تبار و DNA | آسکومایکوتا، بازیدیومایکوتا | علمی و تبارزایی |
| شکل رشد | مخمر، کپک، قارچ کلاهکدار | ریختشناختی |
| نوع تغذیه | تجزیهکننده، انگل، همزیست، شکارگر | بومشناختی |
| ارتباط با انسان | خوراکی، سمی، صنعتی، بیماریزا | کاربردی |
| زیستگاه | خاکزی، چوبزی، آبزی | زیستگاهی |
هشدار ایمنی: شباهت ظاهری یا شناخت شاخه علمی برای تشخیص خوراکیبودن قارچ خودرو کافی نیست. براساس توصیه مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها، قارچ خودرو نباید مصرف شود، مگر اینکه متخصص واجد صلاحیت آن را شناسایی کرده باشد.
قارچها تکسلولیاند یا چندسلولی؟
هر دو حالت وجود دارد. بسیاری از مخمرها تکسلولیاند. کپکها و بیشتر قارچهای بزرگ رشد رشتهای دارند. بعضی قارچها نیز دوشکلیاند و با تغییر دما یا محیط، از حالت مخمری به رشتهای تغییر میکنند.
هاگ چه نقشی در طبقهبندی دارد؟
شکل، اندازه، رنگ و محل تشکیل هاگها از معیارهای قدیمی و همچنان مفید شناسایی قارچهاست. تشکیل آسکوسپور در آسکوس و بازیدیوسپور روی بازیدیوم، دو نمونه شناختهشدهاند. برای توضیح کاملتر، مطلب هاگ قارچ چیست و چگونه تشکیل میشود؟ را بخوانید.
چرا طبقه بندی قارچ ها اهمیت دارد؟
طبقه بندی قارچ ها فقط نامگذاری نیست. اگر جایگاه یک قارچ درست مشخص شود، پژوهشگران میتوانند درباره خویشاوندان، چرخه زندگی، بیماریزایی یا کاربردهای احتمالی آن اطلاعات دقیقتری به دست آورند.
- شناسایی گونهها: کاهش خطا میان قارچهای شبیه به هم؛
- کشاورزی: تشخیص بیماریزاها، همزیستها و عوامل کنترل زیستی؛
- پزشکی: شناسایی قارچهای بیماریزای انسان و جانوران؛
- صنایع غذایی: انتخاب سویههای مناسب برای تخمیر و تولید آنزیم؛
- تنوع زیستی: ثبت گونهها و حفاظت از زیستگاههای قارچی؛
- مطالعه تکامل: شناخت روابط واقعی میان دودمانهای قارچی.
پرسشهای متداول درباره طبقه بندی قارچ ها
۱) قارچها چه موجوداتی هستند؟
قارچها جانداران یوکاریوت و دگرپروری هستند که مواد آلی را بیرون از سلول تجزیه و سپس جذب میکنند. آنها فتوسنتز ندارند.
۲) آیا قارچها در سلسله گیاهان قرار دارند؟
خیر. قارچها در فرمانرو مستقلی به نام Fungi قرار دارند و از نظر تغذیه، دیواره سلولی و روابط ژنتیکی با گیاهان متفاوتاند.
۳) چرا در گذشته قارچها را گیاه میدانستند؟
چون حرکت آشکاری نداشتند، روی خاک و چوب رشد میکردند و شیوه تغذیه و ساختمان سلولی آنها هنوز شناخته نشده بود.
۴) آیا کپک و مخمر قارچ هستند؟
بله. مخمرها اغلب تکسلولیاند و کپکها معمولاً رشد رشتهای دارند، اما هر دو عضو فرمانرو قارچها هستند.
۵) قارچها به چند دسته تقسیم میشوند؟
پاسخ به معیار طبقه بندی قارچ ها بستگی دارد. در چارچوب علمی سال ۲۰۲۴، ۱۹ شاخه برای فرمانرو قارچها پذیرفته شده است. دستهبندیهای ظاهری و کاربردی ساختار دیگری دارند.
۶) قارچها به گیاهان نزدیکترند یا جانوران؟
شواهد مولکولی نشان میدهد قارچها از نظر تکاملی به جانوران نزدیکتر از گیاهاناند، اما خودشان فرمانرویی مستقل دارند.
۷) آیا قارچهای خوراکی یک شاخه علمی جدا هستند؟
خیر. خوراکیبودن یک ویژگی کاربردی است و قارچهای خوراکی میتوانند به شاخهها و خانوادههای متفاوت تعلق داشته باشند.
۸) زیگومایکوتا و دترومایکوتا هنوز معتبرند؟
زیگومایکوتا دیگر یک شاخه طبیعی واحد محسوب نمیشود و دترومایکوتا نیز گروهی تاریخی برای قارچهایی بود که مرحله جنسی آنها شناخته نشده بود.
جمعبندی
قارچها نه گیاهاند و نه جانور. آنها جاندارانی یوکاریوت و دگرپرورند که مواد غذایی را در محیط بیرون تجزیه و سپس جذب میکنند. مخمر، کپک و قارچ کلاهکدار سه شکل متفاوت از همین دنیای گستردهاند.
در گذشته ظاهر و شیوه تولیدمثل معیار اصلی طبقه بندی قارچ ها بود. امروز دادههای DNA و روابط تبارزایی تصویر دقیقتری ارائه میکنند؛ به همین دلیل بعضی نامهای قدیمی، مانند زیگومایکوتا و دترومایکوتا، جایگاه سابق خود را از دست دادهاند.
برای شروع مطالعه از مباحث پایه، مقاله قارچ چیست؟ را نیز بخوانید.
منابع
- Wijayawardene, N. N. et al. (2024). Classes and phyla of the kingdom Fungi. Fungal Diversity.
- Hyde, K. D., Noordeloos, M. E. & Savchenko, K. G. (2024). The 2024 Outline of Fungi and fungus-like taxa. Mycosphere.
- OpenStax. Biology 2e: Characteristics of Fungi.
- McGinnis, M. R. & Tyring, S. K. Introduction to Mycology. NCBI Bookshelf.
- NCBI Bookshelf. Fungi – Essentials of Glycobiology.
- Spatafora, J. W. et al. (2016). A phylum-level phylogenetic classification of zygomycete fungi based on genome-scale data. Mycologia.
- Taylor, J. W. (2011). One Fungus = One Name. IMA Fungus.
- Centers for Disease Control and Prevention. Health Care Utilization and Outcomes Associated with Accidental Poisonous Mushroom Ingestions.
آخرین بازبینی علمی: ۵ مرداد ۱۴۰۵، برابر با ۲۷ ژوئیه ۲۰۲۶
