قارچ کلاه‌توری مرگبار با نام علمی Cortinarius rubellus یکی از قارچ‌های بسیار سمی جنس Cortinarius است. ظاهر نسبتاً معمولی آن می‌تواند سبب اشتباه با قارچ‌های دیگر شود، اما خطر اصلی این گونه وجود سم کلیه‌دوست اورلانین است. مسمومیت ممکن است با چند روز تأخیر آشکار شود و در موارد شدید به نارسایی کلیه، دیالیز طولانی‌مدت یا پیوند کلیه منجر شود.
هشدار ایمنی و سلب مسئولیت
این مطلب راهنمای قطعی تشخیص خوراکی‌بودن قارچ وحشی یا درمان مسمومیت نیست. قارچ ناشناس را حتی برای امتحان مزه نکنید و تنها بر اساس عکس، رنگ، بو یا توضیحات اینترنتی درباره مصرف آن تصمیم نگیرید. اگر قارچ وحشی ناشناسی خورده شده است، حتی در صورت نداشتن علامت، فوراً با اورژانس یا مرکز اطلاع‌رسانی داروها و سموم تماس بگیرید و خوددرمانی نکنید.
قارچ کلاه‌توری مرگبار چیست؟
قارچ کلاه‌توری مرگبار با نام علمی Cortinarius rubellus ظاهری نسبتاً ساده دارد و ممکن است در نگاه افراد غیرمتخصص با برخی قارچ‌های دیگر اشتباه گرفته شود. این قارچ از خانواده Cortinariaceae و راسته Agaricales است و یکی از گونه‌های شناخته‌شده مرتبط با مسمومیت اورلانینی به شمار می‌رود.
نام Cortinarius speciosissimus نیز در بسیاری از گزارش‌های قدیمی دیده می‌شود؛ از جمله در گزارش مسمومیت نویسنده بریتانیایی نیکلاس ایوانز. در رده‌بندی کنونی Species Fungorum و Index Fungorum، این نام به Cortinarius rubellus ارجاع داده می‌شود.
اصلاح نام علمی
عبارت «Cortinarius Rubles» درست نیست. نام علمی پذیرفته‌شده این قارچ Cortinarius rubellus Cooke است. در منابع قدیمی ممکن است با نام Cortinarius speciosissimus نیز روبه‌رو شوید.
اورلانین؛ سم اصلی قارچ کلاه‌توری
خطر اصلی این قارچ به سم اورلانین (Orellanine) مربوط است؛ ترکیبی که می‌تواند به کلیه‌ها آسیب جدی وارد کند. ویژگی نگران‌کننده مسمومیت اورلانینی این است که برخلاف بسیاری از مسمومیت‌های غذایی، علائم ممکن است بلافاصله پس از خوردن ظاهر نشوند.
بررسی‌های پزشکی درباره مسمومیت با قارچ‌های جنس Cortinarius نشان داده‌اند که فاصله میان خوردن قارچ و شروع علائم می‌تواند چند روز باشد و در برخی گزارش‌ها دوره نهفتگی تا حدود یک یا دو هفته و حتی بیشتر ادامه داشته است. همین تأخیر ممکن است ارتباط میان خوردن قارچ و بروز بیماری کلیوی را در ابتدا پنهان کند.
علائم احتمالی مسمومیت
الگوی علائم در همه بیماران یکسان نیست، اما موارد گزارش‌شده می‌توانند شامل نشانه‌های زیر باشند:
- تهوع، استفراغ یا درد شکمی
- تشنگی شدید و خشکی دهان
- سردرد، ضعف و احساس ناخوشی عمومی
- درد ناحیه کمر یا پهلو
- کاهش حجم ادرار
- افزایش شاخص‌های آزمایشگاهی آسیب کلیه
- نارسایی حاد یا در برخی بیماران نارسایی مزمن کلیه
تأخیر علائم می‌تواند گمراه‌کننده باشد
نبود تهوع، استفراغ یا درد در ساعات نخست به معنی بی‌خطر بودن قارچ نیست. در مسمومیت‌های اورلانینی، آسیب کلیوی ممکن است زمانی آشکار شود که چند روز از خوردن قارچ گذشته است.
ماجرای نیکلاس ایوانز و قارچ کلاه‌توری
یکی از معروف‌ترین نمونه‌های مسمومیت با این قارچ مربوط به نیکلاس ایوانز، نویسنده رمان «نجواگر اسب» است. او در سال ۲۰۰۸ هنگام اقامت در اسکاتلند همراه خانواده قارچ‌هایی را از طبیعت جمع‌آوری کرد که تصور می‌کردند خوراکی هستند.
قارچ‌های جمع‌آوری‌شده در گزارش‌های آن زمان Cortinarius speciosissimus معرفی شدند؛ نامی که امروزه به Cortinarius rubellus ارجاع داده می‌شود. ایوانز، همسرش و دو عضو دیگر خانواده پس از خوردن غذا بیمار و برای مراقبت‌های کلیوی در بیمارستان بستری شدند.
هر چهار نفر زنده ماندند، اما آسیب کلیوی در برخی از آنها شدید و طولانی‌مدت بود. ایوانز برای چند سال به دیالیز نیاز داشت و در سال ۲۰۱۱ از دخترش پیوند کلیه دریافت کرد.
آیا اورلانین پادزهر دارد؟
برای مسمومیت اورلانینی در حال حاضر پادزهر اختصاصی اثبات‌شده‌ای وجود ندارد. درمان بر ارزیابی سریع پزشکی، پایش عملکرد کلیه، اصلاح اختلالات آب و الکترولیت و در موارد شدید دیالیز متمرکز است. اگر عملکرد کلیه به‌طور کافی بازنگردد، بعضی بیماران ممکن است به درمان طولانی‌مدت بیماری کلیوی یا پیوند کلیه نیاز پیدا کنند.
اصلاح یک ادعای رایج درباره اورلانین
مقایسه‌هایی مانند «اورلانین به اندازه آرسنیک قوی است» معیار علمی دقیقی نیستند، زیرا سمیت مواد به مقدار، مسیر ورود، اندام هدف و شرایط تماس بستگی دارد.
همچنین شواهد کافی برای این ادعای قطعی وجود ندارد که «تنها چشیدن و سپس تف‌کردن یک قطعه کوچک حتماً باعث مسمومیت می‌شود». بااین‌حال، چون دوز ایمن خانگی برای این قارچ مشخص نیست و شناسایی اشتباه می‌تواند پیامد جدی داشته باشد، قارچ ناشناس را برای آزمایش مزه نکنید.
اگر قارچ کلاه‌توری یا قارچ ناشناس خورده شد چه کنیم؟
اقدام فوری
اگر احتمال مصرف قارچ Cortinarius یا هر قارچ خودرو ناشناس وجود دارد، منتظر شروع علائم نمانید. با اورژانس یا مرکز اطلاع‌رسانی داروها و سموم تماس بگیرید و اعلام کنید که احتمال مصرف قارچ وحشی وجود دارد.
- زمان تقریبی مصرف و مقدار احتمالی خورده‌شده را ثبت کنید.
- باقی‌مانده قارچ یا غذای تهیه‌شده را برای بررسی نگه دارید.
- اگر عکس‌هایی از قارچ قبل از پخت دارید، همراه بیمار ارائه کنید.
- همه افرادی را که از همان غذا خورده‌اند به تیم درمان معرفی کنید؛ حتی اگر هنوز علامتی ندارند.
- استفراغ عمدی، مصرف داروهای گیاهی یا روش‌های خانگی را بدون دستور متخصص انجام ندهید.
- بهبود موقت یا بی‌علامتی اولیه را نشانه رفع خطر تلقی نکنید.
یادآوری ایمنی:
مسمومیت با قارچ‌های حاوی اورلانین ممکن است دیر ظاهر شود. حتی اگر فرد چند ساعت یا چند روز پس از خوردن قارچ احساس خوبی دارد، سابقه مصرف قارچ ناشناس را نادیده نگیرید و ارزیابی تخصصی را به تأخیر نیندازید.
مطالب پیشنهادی
برای آشنایی بیشتر می‌توانید مطالب
قارچ روسولا سبز،
قارچ وحشی آمانیتا جکسونی
و
قارچ شیر گرگ
را مطالعه کنید.
پیشنهاد هاگ:
برای حفاظت از جان خود از برداشت قارچ خودرو با هدف مصرف خوراکی خودداری کنید. برای آشنایی بیشتر با
قارچ‌های سمی
دانشنامه هاگ را ببینید.
منابع علمی منتخب مقاله
- Index Fungorum. Cortinarius rubellus Cooke, Grevillea 16(78): 44 (1887).
- Nilsson, U. A. et al. (2016). Human and experimental toxicology of orellanine. Basic & Clinical Pharmacology & Toxicology.
- Danel, V. C. et al. (2001). Main features of Cortinarius spp. poisoning: a literature review. Toxicon, 39(7), 1053–1060.
- Hedman, H. et al. (2017). Long-term clinical outcome for patients poisoned by the fungal nephrotoxin orellanine. BMC Nephrology.
- The Guardian. Reports and interviews concerning the 2008 Nicholas Evans Cortinarius speciosissimus poisoning and subsequent renal failure.
