تولید بستر کشت قارچ مایتاکه؛ فرمول و مراحل ساخت کمپوست

کمپوست مایتاکه یا بستر کشت؛ کدام اصطلاح دقیق‌تر است؟

در کشت مایتاکه، بستر معمولاً از مواد گیاهی غنی از سلولز و لیگنین، مانند خاک‌اره چوب‌های پهن‌برگ، به همراه مکمل‌های غذایی تهیه می‌شود. به این نوع بستر، «بستر لیگنوسلولزی مکمل‌دار» گفته می‌شود.

تفاوت اصلی با کمپوست‌سازی متداول در این است که بستر مایتاکه در بسیاری از روش‌های تولید، پس از مخلوط‌شدن و تنظیم رطوبت، مستقیماً برای حرارت‌دهی آماده می‌شود و لزوماً مرحله تخمیر کنترل‌شده را پشت سر نمی‌گذارد.

بنابراین از نظر فنی، “بستر کشت قارچ مایتاکه” اصطلاح دقیق‌تری از “کمپوست مایتاکه” است. با این حال، کاربرد واژه «کمپوست» در جست‌وجوهای کاربران رایج است و می‌توان آن را در برخی موارد استفاده نمود؛ اما در متون تخصصی و فنی باید از اصطلاح «بستر کشت» استفاده کرد.

مواد اولیه مورد نیاز بستر کشت قارچ مایتاکه

برای تولید بستر کشت قارچ مایتاکه، از مواد چوبی به‌عنوان پایه بستر و از مکمل‌های غذایی برای تأمین مواد مورد نیاز رشد میسلیوم استفاده می‌شود. خاک‌اره چوب‌های پهن‌برگ، به‌ویژه بلوط، از مواد پایه رایج در فرمول‌های کشت این قارچ است. سبوس غلات و برخی مکمل‌های دیگر نیز بسته به فرمول انتخابی به بستر اضافه می‌شوند.

کیفیت بستر فقط به نسبت مواد اولیه بستگی ندارد؛ نوع چوب، اندازه ذرات، کیفیت مکمل‌ها، رطوبت و نحوه آماده‌سازی نیز بر شرایط رشد قارچ تأثیر می‌گذارند. به همین دلیل، انتخاب مواد باید علاوه بر قیمت و دسترسی، بر اساس فرمول کشت و شرایط تولید انجام شود.

۱. خاک‌ اره چوب‌های پهن‌برگ

خاک‌اره ماده پایه در بسیاری از فرمول‌های بستر مایتاکه است. این ماده ترکیبات لیگنوسلولزی، از جمله سلولز و لیگنین، را فراهم می‌کند که قارچ می‌تواند از آنها برای رشد استفاده کند. خاک‌اره بلوط در برخی پژوهش‌های کشت مایتاکه بررسی شده است؛ بااین‌حال، نمی‌توان یک نوع چوب را بدون توجه به سویه قارچ و شرایط کشت، بهترین گزینه برای تمام تولیدکنندگان دانست.

اندازه ذرات خاک‌اره نیز اهمیت دارد. ذرات بسیار ریز ممکن است بستر را متراکم کنند و فضای عبور هوا را کاهش دهند؛ در مقابل، ذرات بسیار درشت می‌توانند اختلاط یکنواخت مواد و توزیع آب را دشوار کنند. بنابراین، بهتر است از خاک‌اره‌ای با اندازه ذرات مناسب و نسبتاً یکنواخت استفاده شود.

خاک‌اره باید فاقد رنگ، چسب، مواد نگهدارنده و سایر ترکیبات شیمیایی نامناسب باشد. به همین دلیل، ضایعات معمول MDF و چوب‌های آغشته به مواد حفاظتی برای تهیه بستر مناسب نیستند.

۲. سبوس گندم یا برنج

سبوس گندم و سبوس برنج از مکمل‌های غذایی مورد استفاده در بستر مایتاکه هستند. این مواد در کنار خاک‌اره، ترکیبات غذایی بیشتری برای رشد میسلیوم فراهم می‌کنند.

بر اساس راهنمای تولید تخصصی دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا، نسبت خاک‌اره به سبوس گندم یا برنج در یکی از ترکیب‌های معرفی‌شده، ۵ به ۱ است؛ یعنی به ازای هر پنج سهم خاک‌اره، یک سهم سبوس استفاده می‌شود. البته، پیش از اجرای این نسبت در مقیاس تولید، باید مبنای اندازه‌گیری آن، یعنی وزنی یا حجمی بودن، از دستورالعمل اصلی مشخص شود.

افزایش مقدار سبوس الزاماً باعث افزایش محصول نمی‌شود. مکمل‌های غذایی علاوه بر تأمین مواد مورد نیاز قارچ، می‌توانند رشد میکروارگانیسم‌های رقیب را نیز تسهیل کنند. بنابراین، مقدار مصرف آن‌ها باید مطابق فرمول انتخابی و شرایط آماده‌سازی بستر تعیین شود.

۳. ارزن و چاودار

ارزن و چاودار از مکمل‌های غله‌ای هستند که در برخی فرمول‌های پژوهشی بستر مایتاکه استفاده شده‌اند. برای مثال، یک ترکیب گزارش‌شده شامل خاک‌اره بلوط، سبوس گندم، ارزن و چاودار است.

این غلات اجزای ضروری تمام فرمول‌های مایتاکه نیستند و نباید بدون بررسی دستورالعمل اصلی به هر ترکیبی اضافه شوند. نوع و مقدار مکمل‌ها بر ویژگی‌های غذایی و فیزیکی بستر تأثیر می‌گذارد؛ بنابراین، جایگزینی یا تغییر مقدار آن‌ها بهتر است ابتدا در مقیاس محدود آزمایش شود.

۴. سایر مکمل‌های گیاهی و غلات

در برخی پژوهش‌ها، مواد دیگری مانند آرد ذرت و بقایای گیاهی حاصل از فرآوری سویا نیز برای تهیه یا اصلاح بستر مایتاکه بررسی شده‌اند. از جمله این مواد می‌توان به تفاله تولید توفو، کنجاله سویا و پوسته سویا اشاره کرد.

این مواد از نظر ترکیب غذایی، میزان رطوبت و ویژگی‌های فیزیکی یکسان نیستند. بنابراین، نمی‌توان آن‌ها را بدون اصلاح فرمول، جایگزین مستقیم سبوس گندم یا برنج کرد. استفاده از این مواد به شواهد مربوط به همان ترکیب و ارزیابی عملی آن در شرایط تولید نیاز دارد.

۵. کربنات کلسیم و گچ

کربنات کلسیم و گچ دو ماده متفاوت هستند که نباید آن‌ها را جایگزین مستقیم یکدیگر دانست. کربنات کلسیم می‌تواند برای تعدیل اسیدیته بستر به کار رود؛ در مقابل، گچ عمدتاً سولفات کلسیم است و ویژگی‌ها و کاربردهای متفاوتی دارد.

در برخی فرمول‌های پژوهشی مایتاکه از کربنات کلسیم استفاده شده است، اما افزودن آن به همه بسترها ضروری نیست. نوع ماده و مقدار مصرف باید بر اساس فرمول انتخابی و ویژگی‌های بستر تعیین شود. در صورت نیاز به تنظیم pH، اندازه‌گیری آن از افزودن خودسرانه مواد معدنی قابل‌اعتمادتر است.

۶. آب تمیز

آب برای تنظیم رطوبت بستر ضروری است. مقدار مورد نیاز به رطوبت اولیه خاک‌اره و مکمل‌ها بستگی دارد؛ بنابراین، نمی‌توان برای تمام فرمول‌ها مقدار ثابتی تعیین کرد.

آب باید به‌تدریج اضافه شود تا رطوبت در سراسر مخلوط یکنواخت باشد. رطوبت بیش‌ازحد می‌تواند فضای هوایی بین ذرات را کاهش دهد و رطوبت ناکافی نیز شرایط رشد میسلیوم را نامناسب کند. بهتر است رطوبت نهایی بستر اندازه‌گیری و مقدار آب مصرفی در هر نوبت تولید ثبت شود.

 

کنترل کیفیت مواد اولیه پیش از آماده‌سازی بستر

پیش از شروع کار، خاک‌اره و مکمل‌ها را از نظر کپک‌زدگی، فساد، رطوبت غیرعادی و آلودگی قابل مشاهده بررسی کنید. مواد اولیه آلوده به ترکیبات شیمیایی نامناسب یا مواد حفاظتی چوب نباید برای کشت استفاده شوند.

حرارت‌دهی مناسب برای کنترل آلودگی میکروبی بستر ضروری است، اما نمی‌تواند مواد اولیه نامناسب یا آلوده به مواد شیمیایی را به ماده‌ای مناسب برای کشت تبدیل کند.

برای بررسی نتایج تولید، بهتر است نام تأمین‌کننده، شماره محموله، نوع مواد، نسبت اجزا و رطوبت اولیه و نهایی هر بچ ثبت شود. این اطلاعات به شناسایی علت تفاوت در رشد میسلیوم یا بروز آلودگی میان نوبت‌های تولید کمک می‌کنند.

پس از انتخاب مواد اولیه و تعیین فرمول، مرحله بعد شامل اختلاط مواد، تنظیم رطوبت، پرکردن کیسه یا بطری و حرارت‌دهی بستر است.

طی مراحل آماده‌سازی بستر، ثبت مشخصات هر نوبت تولید یا بچ، امکان مقایسه نتایج و بررسی علت تفاوت در رشد یا آلودگی را فراهم می‌کند.

۱. بررسی و اندازه‌گیری مواد اولیه

پیش از شروع کار، کیفیت خاک‌اره و مکمل‌های غذایی را بررسی کنید. مواد اولیه باید تمیز، بدون آلودگی قابل مشاهده و عاری از مواد شیمیایی نامناسب برای کشت قارچ باشند.

مقدار هر جزء را مطابق فرمول انتخابی اندازه‌گیری کنید. همچنین، مشخص کنید نسبت‌های فرمول بر اساس وزن خشک، وزن تر یا حجم مواد محاسبه شده‌اند؛ زیرا این مبناها قابل جایگزینی با یکدیگر نیستند.

۲. اختلاط مواد و تنظیم رطوبت

خاک‌اره و مکمل‌ها را به‌خوبی مخلوط کنید تا مواد غذایی در سراسر بستر توزیع شوند. سپس آب را به‌تدریج اضافه کنید و رطوبت مخلوط را مطابق دستورالعمل فرمول انتخابی تنظیم کنید.

رطوبت مناسب به نوع و اندازه ذرات، رطوبت اولیه مواد و ترکیب بستر بستگی دارد. آب بیش‌ازحد می‌تواند فضای هوایی بین ذرات را کاهش دهد؛ از طرف دیگر، خشکی بیش‌ازحد نیز شرایط رشد میسلیوم را نامناسب می‌کند.

۳. پرکردن کیسه یا بطری و حرارت‌دهی

بستر آماده‌شده را با وزن و تراکم یکنواخت داخل ظروف مناسب کشت بریزید. نوع ظرف، میزان پرشدن آن و امکان تبادل گاز باید با روش تولید سازگار باشد.

سپس بستر را با برنامه حرارتی متناسب با فرمول، اندازه بسته و تجهیزات موجود استریل یا پاستوریزه کنید. این دو روش یکسان نیستند و نباید زمان و دمای یک روش را بدون ارزیابی به روش دیگر تعمیم داد.

۴. سردکردن و افزودن بذر قارچ

پس از پایان حرارت‌دهی، اجازه دهید بستر در شرایط کنترل‌شده سرد شود. بذر قارچ باید پس از رسیدن بستر به دمای مناسب و در محیطی با رعایت اصول بهداشتی به آن اضافه شود.

از تماس بستر آماده‌شده با سطوح، ابزار یا محیط آلوده جلوگیری کنید. همچنین، سلامت فیلتر یا سامانه تبادل گاز کیسه‌ها را بررسی کنید؛ زیرا آلودگی پس از حرارت‌دهی می‌تواند نتیجه تولید را تحت تأثیر قرار دهد.

 

مراحل پس از افزودن بذر، از رشد تا برداشت، در راهنمای کشت سالنی مایتاکه توضیح داده شده‌اند.

فرمول بستر کشت مایتاکه

در منابع تخصصی، ترکیب‌های متفاوتی برای تهیه بستر مایتاکه وجود دارد. در این مقاله ما 2 نمونه فرمول رایج را بصورت پیشنهادی ارائه می‌دهیم.

نکته مهم: درصدهای فرمول دوم مجموعاً ۱۰۰ درصد هستند؛ اما تا زمانی که مبنای محاسبه در منبع اصلی تأیید نشده باشد، نباید آن‌ها را به‌طور قطعی درصد وزن تر یا وزن نهایی بستر معرفی کرد. همچنین، این دو ترکیب نمونه‌های جایگزین هستند و نباید اجزای آن‌ها بدون آزمون با یکدیگر ترکیب شوند.

 

فرمول 1: ترکیب خاک‌اره و سبوس

در این روش، خاک‌اره را با سبوس برنج یا گندم، با نسبت ۵ به ۱مخلوط میکنند. یعنی به ازای هر پنج سهم خاک‌اره، یک سهم سبوس استفاده می‌شود.

 

فرمول 2: خاک‌اره بلوط و سه مکمل غذایی

ترکیب مواد اولیه برای تهیه بستر مایتاکه به شرح زیر است.

• 70% خاک‌اره بلوط
• 10% سبوس گندم
• 10% ارزن
• 10% چاودار

برای تبدیل فرمول به دستور تولید، باید مبنای درصدها و نحوه محاسبه رطوبت مشخص باشد.

 

نکته: در انتخاب فرمول مناسب، علاوه بر مواد اولیه، کیفیت بذر، شرایط آماده‌سازی و امکانات حرارت‌دهی را نیز در نظر بگیرید. بهتر است هر تغییر در ترکیب بستر ابتدا در مقیاس محدود آزمایش و نتایج آن ثبت شود.

 

۴ فرمول پژوهشی برای کمپوست مایتاکه

برای تهیه بستر کشت قارچ مایتاکه (Grifola frondosa)، می‌توان از خاک‌اره مکمل‌شده یا برخی بقایای کشاورزی استفاده کرد. بااین‌حال، فرمول مناسب به سویه قارچ، کیفیت مواد اولیه، شرایط آماده‌سازی و هدف تولید بستگی دارد.

چهار ترکیب زیر نمونه‌هایی از فرمول‌های بررسی‌شده در پژوهش‌ها هستند. این ترکیب‌ها را باید نقطه شروع آزمایش در مقیاس کوچک دانست، نه دستورالعمل‌های تضمین‌شده برای تولید تجاری. همچنین، درصد اجزای خشک را نباید با درصد رطوبت نهایی بستر اشتباه گرفت.

۱. فرمول خاک‌اره و سبوس گندم؛ پژوهش سال ۲۰۱۸

ماده اولیه	درصد از مواد خشک
خاک‌اره چوب‌های پهن‌برگ	۷۵٪
سبوس گندم	۲۳٪
کربنات کلسیم سبک	۲٪
مجموع	۱۰۰٪

در این آزمایش، رطوبت بستر به حدود ۶۲٫۵٪ تنظیم شد و pH برابر ۷ بود. این مقادیر شرایط همان پژوهش را نشان می‌دهند و لزوماً برای همه سویه‌ها و فرمول‌ها مناسب نیستند.

 

۲. فرمول مبتنی بر چوب بلال؛ پژوهش سال ۲۰۱۸

در همین پژوهش، ترکیبی با استفاده از چوب بلال به‌عنوان ماده اصلی بستر بررسی شد. چوب بلال، بخش مرکزی بلال پس از جداکردن دانه‌هاست.

ماده اولیه	درصد از مواد خشک
چوب بلال	۷۳٫۱۲۵٪
کاه برنج	۱٫۸۷۵٪
سبوس گندم	۲۳٪
کربنات کلسیم سبک	۲٪
مجموع	۱۰۰٪

نسبت کربن به نیتروژن این ترکیب (C/N) برابر ۴۸٫۴۰ گزارش شد. میانگین برداشت نخست به ۱۳۴٫۷۲ گرم در هر کیسه رسید؛ مقداری که حدود ۳۹٫۹۷٪ بیشتر از بستر شاهد بود. بااین‌حال، دوره رشد این ترکیب طولانی‌تر از شاهد بود. بنابراین، برای ارزیابی اقتصادی باید مقدار برداشت را در کنار مدت اشغال سالن و هزینه مواد اولیه بررسی کرد.

منبع: پژوهش منتشرشده در مجله AMB Express.

 

۳. فرمول خاک‌اره بلوط، تفاله توفو و پوسته ذرت؛ پژوهش کره

در یک پژوهش انجام‌شده در کشور کره، درباره کشت مایتاکه در بطری، ترکیب زیر با عملکرد مناسب و دوره کشت کوتاه‌تر نسبت به سایر تیمارهای همان آزمایش گزارش شد.

ماده اولیه	نسبت گزارش‌شده
خاک‌اره بلوط	۸۰ سهم
تفاله خشک توفو	۵ سهم
پوسته ذرت	۱۵ سهم
مجموع	۱۰۰ سهم

تفاله توفو، باقیمانده جامد حاصل از تولید توفو یا پنیر سویاست. پوسته ذرت نیز با چوب بلال تفاوت دارد و نباید این دو ماده را یکسان در نظر گرفت.

نسبت بالا در مقاله به‌صورت ۸۰:۵:۱۵ گزارش شده است. برای تبدیل آن به مقادیر وزنی، باید مبنای اندازه‌گیری و روش آماده‌سازی مواد را از متن کامل مقاله بررسی کرد.

منبع: پژوهش منتشرشده در Korean Journal of Mycology در سال ۲۰۱۶

 

۴. فرمول خاک‌اره، سبوس و مکمل‌های گیاهی؛ پژوهش سال ۲۰۲۶

در یک پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶، ترکیب زیر در روش کار برای بررسی شکل‌گیری اندام بارده مایتاکه استفاده شده است.

ماده اولیه	درصد گزارش‌شده
خاک‌اره	۶۸٪
سبوس گندم	۱۸٪
آرد ذرت	۷٪
تفاله توفو	۶٪
گچ	۱٪
مجموع	۱۰۰٪

رطوبت بستر در این روش ۶۵٪ و وزن بستر هر کیسه ۱٫۲ کیلوگرم گزارش شده است. این اعداد به روش آزمایشی همان پژوهش مربوط‌اند؛ بنابراین، پیش از استفاده عملی باید مشخصات سویه، مبنای درصدها، نوع گچ و جزئیات آماده‌سازی از متن کامل مقاله بررسی شود.

منبع: پژوهش منتشرشده در Journal of Fungi در سال ۲۰۲۶.

نکته: فرمول‌های بالا را بدون بررسی مبنای درصدها و شرایط آماده‌سازی با یکدیگر ترکیب نکنید. همچنین، فرمولی که در یک پژوهش نتیجه مطلوبی داشته است، الزاماً در کارگاه دیگر همان عملکرد را نخواهد داشت.

 

دو ترکیب نخست از مطالعه AMB Express آمده‌اند. ترکیب چوب بلال در همان آزمایش محصول بیشتری داشت، اما دوره تولیدش طولانی‌تر بود؛ بنابراین مقدار برداشت و زمان اشغال سالن باید کنار هم سنجیده شوند.

ترکیب سوم در چکیده نمایه‌شده در AGRIS سازمان FAO ثبت شده است. AGRIS پایگاه نمایه‌سازی پژوهش‌هاست؛ ثبت این ترکیب در آن به معنی تأیید فرمول به‌عنوان استاندارد رسمی FAO نیست.

ترکیب چهارم در بخش روش کار پژوهش Journal of Fungi برای سویه R134 (نژاد مورد آزمایش) استفاده شده است. بستر در ۱۲۱ درجه سانتی‌گراد، به مدت ۲ ساعت فرآوری شد. هدف پژوهش، بررسی شکل‌گیری اندام بارده (بخش قابل برداشت قارچ) بود؛ نه تعیین بهترین فرمول بستر.

آیا بقایای کشاورزی می توانند جایگزین خاک‌اره شوند؟

بله، برخی بقایای کشاورزی حاوی لیگنین می‌توانند جایگزین بخشی یا تمام خاک‌اره در فرمول بستر کشت قارچ مایتاکه شوند. البته ممکن است با جایگزینی آنها، تغییراتی در راندمان کشت به وجود آید. البته نتیجه به نوع ماده، نسبت ترکیب و سویه قارچ نیز بستگی دارد.

برای نمونه، پژوهش سال ۲۰۱۸ نشان داد که چوب بلال در ترکیب آزمایش‌شده توانست جای خاک‌اره را به‌عنوان ماده اصلی بستر بگیرد و برداشت نخست را افزایش دهد. در مقابل، استفاده از خاک‌اره در همان مطالعه با کوتاه‌ترشدن دوره رشد همراه بود. این تفاوت نشان می‌دهد که انتخاب بستر باید بر اساس مجموعه‌ای از معیارها انجام شود، نه فقط مقدار برداشت.

در مطالعه دیگری، استفاده از تفاله پرس روغن زیتون در بستر مایتاکه باعث کاهش محصول شد و بهترین بازده زیستی در ترکیب‌های دارای سبوس گندم و بدون این تفاله به دست آمد. بنابراین، ارزان‌بودن یک پسماند کشاورزی به‌تنهایی دلیل مناسبی برای استفاده از آن نیست.

منبع: مطالعه درباره بقایای پرس روغن زیتون در PubMed.

رطوبت بستر مایتاکه را چگونه اندازه‌گیری کنیم؟

میزان یا درصد رطوبت بستر، نسبت وزن آب به وزن کل بستر مرطوب است. برای مثال، رطوبت ۶۵٪ یعنی در هر ۱۰۰ گرم بستر مرطوب، ۶۵ گرم آب و ۳۵ گرم ماده خشک وجود دارد. این مقدار با رطوبت نسبی هوای سالن متفاوت است و از روی ظاهر بستر، قابل تعیین نیست.

رطوبت ایده‌عال برای بستر کشت قارچ مایتاکه بازه بین 60 تا 65% درصد می‌باشد.
مثلا در پژوهش سال ۲۰۱۸، رطوبت بستر در حدود ۶۲٫۵٪ تنظیم شد. با این‌حال، مقدار مناسب باید با توجه به سویه، فرمول بستر و دستورالعمل همان روش انتخاب شود.

روش اندازه‌گیری رطوبت بستر

1. نمونه‌برداری: از چند نقطه بستر، نمونه‌های کوچک بردارید و آنها را با هم ترکیب کنید تا مقیاس کوچکتری از کل بستر بدست آید.
2. وزن‌کردن نمونه تر: ابتدا ظرف خالی و سپس ظرف حاوی نمونه را وزن کنید. وزن ظرف را از وزن کل کم کنید تا وزن خالص نمونه مرطوب بدست آید.
3. خشک‌کردن نمونه: نمونه را در آون آزمایشگاهی (خشک‌کن) با دمای کنترل‌شده، برای مثال ۱۰۵ درجه سانتیگراد، خشک کنید تا وزن آن ثابت شود. پس از خشک‌شدن، وزن ظرف را از وزن نهایی کم کنید تا وزن ماده خشک مشخص شود.
4. محاسبه رطوبت: اختلاف وزن نمونه تر و خشک، مقدار آب ازدست‌رفته در فرایند خشک‌کردن را نشان می‌دهد.
5. تعیین درصد: با تقسیم میزان آب از دست رفته بر وزن اولیه نمونه، درصد طوبت بستر بدست می‌آید.

 

 

برای مثال، اگر وزن نمونه مرطوب ۱۰۰ گرم و وزن آن پس از خشک‌شدن ۳۵ گرم باشد، مقدار آب نمونه ۶۵ گرم و رطوبت آن ۶۵٪ است. در این محاسبه، وزن ظرف نباید در وزن نمونه منظور شود.

بهتر است نمونه تا زمان وزن‌کشی در ظرف بسته نگهداری شود؛ زیرا تبخیر آب پیش از اندازه‌گیری می‌تواند نتیجه را کمتر از مقدار واقعی نشان دهد. همچنین، استفاده از روش و ابزار یکسان در نوبت‌های مختلف تولید، مقایسه نتایج را قابل‌اعتمادتر می‌کند.

 

تنظیم میزان رطوبت بستر کشت

برای رسیدن به رطوبت هدف چقدر آب اضافه کنیم؟

برای محاسبه آب مورد نیاز، ابتدا باید وزن ماده خشک و مقدار آب موجود در مواد اولیه را بدانید. سپس می‌توان وزن نهایی بستر و مقدار آب قابل افزودن را محاسبه کرد.

 

برای مثال، فرض کنید مواد اولیه در مجموع ۴۵ کیلوگرم وزن دارند که شامل ۳۵ کیلوگرم ماده خشک و ۱۰ کیلوگرم آب است. اگر رطوبت هدف ۶۵٪ باشد:

• وزن نهایی بستر: ۳۵ ÷ ۰٫۳۵ = ۱۰۰ کیلوگرم
• آب کل مورد نیاز: ۱۰۰ − ۳۵ = ۶۵ کیلوگرم
• آب قابل افزودن: ۶۵ − ۱۰ = ۵۵ کیلوگرم

بنابراین، در این مثال باید حدود ۵۵ کیلوگرم آب اضافه شود تا مخلوط به رطوبت هدف 65% برسد؛ البته محاسبه نهایی باید با اندازه‌گیری رطوبت واقعی مواد و در نظر گرفتن اتلاف احتمالی آب کنترل شود.

بهتر است آب را تدریجی اضافه کنید، مخلوط را به‌خوبی هم بزنید و سپس رطوبت نمونه نهایی را اندازه بگیرید. این روش از اتکا به تخمین چشمی جلوگیری می‌کند و به یکنواختی بستر در نوبت‌های تولید کمک می‌کند.

pH بستر کشت مایتاکه

در بستر کشت مایتاکه، pH می‌تواند بر شرایط رشد قارچ و فعالیت میکروارگانیسم‌های موجود در بستر تأثیر بگذارد. بااین‌حال، نمی‌توان یک مقدار ثابت را برای تمام سویه‌ها و فرمول‌های بستر، مقدار بهینه و قطعی در نظر گرفت.

روش اندازه‌گیری pH بستر مایتاکه

برای سنجش pH، نمونه ماده خشک با آب مقطر و با نسبت وزنی ۱ به ۱۰ مخلوط میشود. (برای مثال، ۱۰ گرم نمونه با ۱۰۰ گرم آب مقطر ترکیب شود.) پس از یک ساعت، pH مخلوط با استفاده از دستگاه اندازه‌گیری می‌گردد.

برای مقایسه نتایج چند فرمول یا چند نوبت تولید، باید نسبت نمونه به آب، زمان انتظار، روش آماده‌سازی نمونه و شرایط اندازه‌گیری یکسان باشد.

پیش از اندازه‌گیری نیز دستگاه pH‌متر باید با محلول‌های بافر استاندارد و مطابق دستورالعمل سازنده کالیبره شود. در صورت نیاز به مقایسه دقیق فرمول‌ها، بهتر است pH هر نمونه با روش ثابت اندازه‌گیری و همراه با مشخصات فرمول، رطوبت و تاریخ تولید ثبت شود.

نسبت کربن به نیتروژن در کمپوست مایتاکه

نسبت کربن به نیتروژن (C/N) بیان می‌کند که چه مقدار کربن در برابر هر واحد نیتروژن وجود دارد. برای مثال، نسبت C/N برابر با ۴۰:۱ یعنی به‌ازای هر یک واحد وزنی نیتروژن، ۴۰ واحد وزنی کربن وجود دارد. این نسبت از ترکیب شیمیایی تمام مواد اولیه محاسبه می‌شود؛ بنابراین، دانستن درصد سبوس یا خاک‌اره به‌تنهایی برای تعیین آن کافی نیست. راهنمای شیمی مواد آلی دانشگاه کرنل مبانی نسبت کربن به نیتروژن را توضیح می‌دهد.

نسبت کربن به نیتروژن (C/N) چه اهمیتی در بستر مایتاکه دارد؟

نسبت کربن به نیتروژن یکی از شاخص‌های مهم در فرمولاسیون بستر مایتاکه است. زیرا این دو عنصر در رشد میسلیوم و تشکیل اندام بارده نقش دارند. کربن از منابع اصلی تأمین انرژی و ساخت ترکیبات آلی قارچ است و نیتروژن برای ساخت پروتئین‌ها، آنزیم‌ها و سایر ترکیبات ضروری سلول به کار می‌رود. بنابراین، مقدار و تعادل این دو عنصر می‌تواند بر میزان رشد میسلیوم، مدت زمان رشد و عملکرد نهایی بستر اثر بگذارد.

C/N خیلی بالا یا خیلی پایین لزوماً به معنی بستر بهتر نیست. اگر نیتروژن در مقایسه با کربن کم باشد، رشد میسلیوم ممکن است با محدودیت مواد مغذی روبرو شود. از طرف دیگر، افزایش بیش از حد مواد غنی از نیتروژن می‌تواند رشد رویشی را تقویت کند، بدون آنکه الزاماً عملکرد اندام بارده افزایش یابد. به همین دلیل، انتخاب فرمول باید بر اساس نتیجه کشت و عملکرد واقعی انجام شود، نه صرفاً بالا یا پایین‌بودن عدد C/N.

پژوهش‌های کشت مایتاکه نیز نشان می‌دهند که رابطه C/N با عملکرد، به ترکیب بستر و شرایط آزمایش وابسته است. برای مثال، در یک مطالعه روی بقایای کشاورزی، فرمول منتخب شامل ۷۳٫۱۲۵ درصد چوب بلال، ۱٫۸۷۵ درصد کاه برنج، ۲۳ درصد سبوس گندم و ۲ درصد کربنات کلسیم بود و نسبت C/N آن ۴۸٫۴۰ گزارش شد. در مطالعه‌ای دیگر، فرمول منتخب برای کشت کیسه‌ای نسبت C/N برابر با ۳۸٫۱ داشت. این تفاوت نشان می‌دهد که نباید یک عدد را به‌عنوان نسبت بهینه عمومی برای تمام سویه‌ها و فرمول‌های مایتاکه معرفی کرد.

منابع: پژوهش استفاده از بقایای کشاورزی در بستر مایتاکه – پژوهش فرمولاسیون بستر کشت کیسه‌ای مایتاکه

 

نسبت کربن به نیتروژن بستر مایتاکه را چگونه تنظیم کنیم؟

برای تنظیم C/N، باید مقدار کربن و نیتروژن تمام مواد اولیه را در نظر گرفت. خاک‌اره چوب معمولاً نقش اصلی را در تأمین مواد کربنی بستر دارد؛ در مقابل، سبوس گندم، سبوس برنج و برخی مکمل‌های دیگر می‌توانند سهم قابل‌توجهی در تأمین نیتروژن داشته باشند. البته ترکیب دقیق مواد با توجه به نوع ماده اولیه و کیفیت آن تغییر می‌کند؛ بنابراین، صرفاً بر اساس نام ماده نمی‌توان مقدار دقیق کربن یا نیتروژن آن را تعیین کرد.

برای تنظیم عملی این نسبت، مراحل زیر را دنبال کنید:

1. فرمول پایه را مشخص کنید. درصد خاک‌اره، سبوس و سایر مواد را بر اساس وزن خشک تعیین کنید. استفاده از وزن خشک امکان مقایسه دقیق‌تر فرمول‌ها را فراهم می‌کند، زیرا رطوبت اولیه مواد ممکن است متفاوت باشد.
2. اطلاعات کربن و نیتروژن مواد اولیه را جمع‌آوری کنید. در صورت امکان، از آنالیز آزمایشگاهی یا اطلاعات معتبر و متناسب با همان ماده اولیه استفاده کنید. اگر این اطلاعات در دسترس نباشد، نسبت C/N دقیق مخلوط را نمی‌توان صرفاً از روی درصد مواد محاسبه کرد.
3. C/N کل مخلوط را محاسبه کنید. ابتدا مقدار کربن و نیتروژن هر جزء را بر اساس وزن خشک آن به دست آورید؛ سپس مقدارهای هر جزء را با هم جمع کنید و کربن کل را بر نیتروژن کل تقسیم کنید.
4. در صورت نیاز، نسبت مواد را اصلاح کنید. اگر نسبت محاسبه‌شده با فرمول هدف آزمایشی فاصله دارد، می‌توان سهم مواد کربنی یا مکمل‌های تأمین‌کننده نیتروژن را تغییر داد. هر تغییر باید با درنظرگرفتن سایر ویژگی‌های بستر، مانند رطوبت، بافت، تراکم و میزان مواد مغذی انجام شود.
5. فرمول اصلاح‌شده را در مقیاس محدود آزمایش کنید. رشد میسلیوم، مدت کلونیزاسیون، زمان شروع باردهی، عملکرد و آلودگی را ثبت کنید. افزایش سبوس یا سایر مکمل‌ها به‌تنهایی تضمین‌کننده افزایش برداشت نیست.

فرمول محاسبه C/N مخلوط

اگر مقدار کربن و نیتروژن هر ماده بر مبنای وزن خشک مشخص باشد، نسبت کربن به نیتروژن مخلوط از رابطه زیر به دست می‌آید:

C/N مخلوط = مجموع جرم کربن تمام مواد ÷ مجموع جرم نیتروژن تمام مواد

برای مثال، فرض کنید در یک فرمول از خاک‌اره، سبوس گندم و یک مکمل دیگر استفاده می‌کنید. ابتدا جرم خشک هر ماده را در درصد کربن و درصد نیتروژن همان ماده ضرب می‌کنید تا جرم کربن و نیتروژن آن به دست آید. سپس جرم کربن اجزا را جمع می‌کنید و بر مجموع جرم نیتروژن آن‌ها تقسیم می‌کنید.

نکته مهم این است که نباید نسبت‌های C/N اجزا را مستقیماً با هم جمع یا میانگین ساده آنها را محاسبه کرد. محاسبه باید بر اساس مجموع واقعی کربن و نیتروژن انجام شود. همچنین، درصدهای مواد اولیه باید همگی بر یک مبنا، ترجیحاً وزن خشک، باشند.

اگر مقدار کربن و نیتروژن مواد اولیه مشخص نباشد، می‌توان از فرمول‌های پژوهشی منتشرشده به‌عنوان نقطه شروع استفاده کرد؛ اما نسبت C/N واقعی بستر را نباید بدون داده کافی تخمین قطعی زد. در چنین شرایطی، آزمون فرمول‌های محدود و ثبت نتایج تولید، روش مطمئن‌تری برای انتخاب ترکیب مناسب است.

توجه: نسبت C/N حدود ۳۰:۱ که گاهی در منابع عمومی درباره کمپوست‌سازی مطرح می‌شود، یک هدف عمومی برای فرایند کمپوست‌سازی است و نباید بدون شواهد اختصاصی به‌عنوان مقدار بهینه بستر مایتاکه در نظر گرفته شود. بستر مایتاکه در بسیاری از روش‌ها از مواد چوبی و مکمل‌های غذایی تهیه می‌شود و الزاماً همان فرایند کمپوست‌سازی قارچ دکمه‌ای را طی نمی‌کند.

---

چگونه pH و C/N را در ارزیابی فرمول بستر به کار ببریم؟

برای بررسی اثر یک ماده اولیه جدید، بهتر است در هر مرحله فقط یک متغیر اصلی تغییر کند و سایر شرایط تا حد امکان ثابت بمانند. برای مثال، اگر هدف بررسی جایگزینی بخشی از خاک‌اره با یک بقایای کشاورزی است، تغییر هم‌زمان مقدار مکمل، رطوبت و pH تشخیص علت تفاوت رشد یا عملکرد را دشوار می‌کند.

در یک برنامه آزمایشی، ثبت اطلاعات زیر می‌تواند به مقایسه قابل‌اعتمادتر فرمول‌ها کمک کند:

• ترکیب و مقدار هر ماده اولیه
• رطوبت بستر و روش اندازه‌گیری آن
• pH و روش آماده‌سازی نمونه
• نسبت C/N، در صورت دسترسی به داده‌های ترکیب شیمیایی مواد
• سویه قارچ، شرایط حرارت‌دهی و زمان رشد
• زمان ظهور اندام بارده و مقدار برداشت

این اطلاعات به شناسایی رابطه میان ترکیب بستر و نتیجه تولید کمک می‌کنند. اما برای تعیین فرمول بهینه بستر مایتاکه، باید نتایج در شرایط تولیدی مشخص و با تکرار کافی بررسی شوند.

پاستوریزاسیون و تلقیح بستر مایتاکه

هر نوبت حرارت‌دهی شامل مجموعه‌ای از کیسه‌ها یا بطری‌هاست که بطور هم‌زمان داخل دستگاه اتوکلاو قرار می‌گیرند. پس از پایان چرخه، پیش از تلقیح (یعنی افزودن بذر قارچ مایتاکه به بستر) باید اجرای برنامه حرارتی، سلامت ظروف و فیلترها و سردشدن بستر بررسی شود.

در روش کار یک پژوهش منتشرشده در مجله Horticulturae، حرارت‌دهی در دمای ۱۲۱ درجه سانتیگراد به مدت ۲٫۵ برای بستر مایتاکه در نظر گرفته شده‌است.

چرا دمای دستگاه برای تأیید حرارت‌دهی کافی نیست؟

پایان کار دستگاه اتوکلاو به‌تنهایی به معنای تأیید استریل‌بودن بستر نیست. دمای نمایش‌داده‌شده روی دستگاه لزوماً با دمای تمام نقاط داخل بستر یکسان نیست. زیرا بخش‌های متراکم‌تر یا نقاطی که انتقال گرما در آنها کندتر است، دیرتر به دمای هدف می‌رسند. به همین دلیل، محل حسگر، زمان رسیدن بخش سردتر بار به دمای هدف و مدت نگهداری در آن دما اهمیت دارند.

برنامه حرارتی باید بر اساس شرایط واقعی دستگاه و بار مورد استفاده تعیین شود. زمان شروع محاسبه مرحله نگهداری نیز باید با روش تعریف‌شده در همان برنامه هماهنگ باشد؛ صرف مشاهده رسیدن نمایشگر دستگاه به دمای تنظیم‌شده، برای محاسبه زمان مؤثر کافی نیست.

چک‌لیست بررسی بستر پیش از تلقیح

مورد بررسی	شرط پذیرش	در صورت مشاهده مشکل
ظروف و چیدمان بار	تعداد، اندازه و چیدمان با شرایط اعتبارسنجی‌شده چرخه مطابقت داشته باشد	بار بررسی شود و در صورت تغییر شرایط، اعتبار برنامه حرارتی ارزیابی شود
ثبت زمان، دما و فشار	اطلاعات چرخه کامل و مطابق برنامه تعریف‌شده باشد	تا روشن‌شدن علت نقص، بستر برای تلقیح تأیید نشود
سلامت کیسه، بطری و فیلتر	پارگی، نشتی یا آسیب قابل‌مشاهده وجود نداشته باشد	ظرف آسیب‌دیده جدا و از نظر خطر آلودگی بررسی شود
سردشدن بستر	دمای بستر برای بذر مورد استفاده مناسب باشد	سردشدن در شرایط تمیز و کنترل‌شده ادامه یابد
شرایط محل تلقیح	محیط و تجهیزات مطابق روش بهداشتی تعریف‌شده آماده باشند	پیش از شروع تلقیح، مشکل برطرف شود

نکته مهم: این چک‌لیست برای شناسایی نقص‌های اجرایی و مشکلات قابل‌مشاهده است و به‌تنهایی استریل‌بودن بستر را اثبات نمی‌کند. اثربخشی چرخه حرارتی به اعتبارسنجی فنی و کنترل‌های متناسب با تجهیزات و فرایند تولید نیاز دارد.

پس از پایان حرارت‌دهی، بستر باید تا زمان تلقیح در شرایطی نگهداری شود که احتمال ورود آلودگی به حداقل برسد. بازکردن بی‌مورد ظروف، آسیب‌دیدن فیلترها یا انتقال بستر در محیط نامناسب می‌تواند نتیجه فرایند را به خطر بیندازد. همچنین، افزودن بذر به بستر داغ ممکن است به بذر آسیب برساند؛ بنابراین، دمای مناسب تلقیح باید با توجه به نوع بذر و روش تولید تعیین شود.

 

سردکردن بستر مایتاکه پس از حرارت‌دهی

پس از پایان چرخه حرارتی، بستر باید پیش از تلقیح به‌اندازه کافی سرد شود. افزودن بذر به بستر داغ می‌تواند به میسلیوم آسیب برساند و توان رشد آن را کاهش دهد. بنابراین، دمای بستر هنگام تلقیح بسیار مهم است.

در پژوهش‌های کشت مایتاکه، بستر پس از حرارت‌دهی سرد شد و سپس تلقیح انجام گرفت. معمولا دمای بستر پیش از تلقیح، حدود ۲۵ درجه سانتیگراد است.

برای اجرای فرایند، این مراحل را رعایت کنید:

1. پس از پایان چرخه، اجازه دهید کیسه‌ها یا بطری‌ها در شرایط کنترل‌شده و تمیز سرد شوند.
2. دمای داخل بستر را در صورت امکان با حسگر مناسب اندازه بگیرید؛ دمای سطح کیسه یا هوای اتاق لزوماً نشان‌دهنده دمای مرکز بستر نیست.
3. برای شروع کار، دمای حدود ۲۵ درجه سانتی‌گراد یا پایین‌تر می‌تواند نقطه مرجع مناسبی باشد، مشروط بر اینکه با دستورالعمل سویه و بذر مصرفی سازگار باشد.
4. از بازکردن زودهنگام ظروف یا دست‌کاری فیلترها در حین سردشدن خودداری کنید تا احتمال ورود آلودگی کاهش یابد.
5. اگر مرکز بستر هنوز گرم است، سرد کردن را ادامه دهید و سپس تلقیح را انجام دهید.

 

منابع پژوهشی: مطالعه کشت مایتاکه با بقایای کشاورزی – پژوهش تولید صنعتی مایتاکه سفید

 

نحوه تلقیح بستر مایتاکه

تلقیح یعنی افزودن بذر فعال مایتاکه به بستر آماده‌شده. هدف این مرحله، فراهم‌کردن شرایطی است که میسلیوم قارچ بتواند بدون رقابت شدید با آلودگی‌ها در بستر گسترش پیدا کند. بنابراین، علاوه بر کیفیت بذر، تمیزی محیط کار، سلامت ظروف و روش افزودن بذر اهمیت زیادی دارند.

اگر از بذر دانه‌ای یا خاک‌اره‌ای استفاده می‌کنید:

1. پیش از شروع، از سلامت بذر و نبود علائم مشکوک مانند کپک غیرمعمول، تغییر رنگ نامتعارف یا بوی غیرطبیعی اطمینان حاصل کنید.
2. تلقیح را در محیط و با تجهیزات مناسب کار تمیز انجام دهید. سطح کار، دستکش و ابزار باید مطابق روش بهداشتی تولید آماده شده باشند.
3. ظرف را فقط به‌اندازه لازم باز کنید، بذر را با مقدار تعیین‌شده به بستر اضافه کنید و بلافاصله آن را به‌درستی ببندید.
4. در روش‌هایی که بذر در چند نقطه به بستر افزوده می‌شود، توزیع مناسب آن به گسترش یکنواخت میسلیوم کمک می‌کند. اگر روش تولید بر مخلوط‌کردن بذر با بستر استوار است، این کار باید در شرایط بهداشتی و بدون آسیب‌زدن به فیلتر یا ظرف انجام شود.

اگر از بذر مایع استفاده می‌کنید، روش تلقیح متفاوت است. مقدار مشخصی از بذر مایع با روش اعتبارسنجی‌شده، مانند تزریق از درگاه مناسب یا توزیع کنترل‌شده در بستر، وارد ظرف می‌شود. مقدار بذر مایع را نباید بر اساس درصدهای رایج بذر دانه‌ای تعیین کرد؛ زیرا غلظت میسلیوم در مایع و در بذر جامد یکسان نیست.

در هر دو روش، پس از تلقیح باید ظروف به‌درستی بسته شوند و شرایط انکوباسیون متناسب با سویه و فرمول بستر برقرار باشد.

 

میزان بذر مورد نیاز برای بستر مایتاکه چقدر است؟

مقدار بذر به نوع آن، غلظت و کیفیت میسلیوم، اندازه ظرف و فرمول بستر بستگی دارد. به همین دلیل، یک درصد ثابت را نمی‌توان برای تمام روش‌های کشت مایتاکه تجویز کرد.

برای نمونه، در پژوهشی که از بذر مایع استفاده کرد، به هر کیسه حاوی ۸۰۰ گرم بستر مرطوب، ۱۰ میلی‌لیتر بذر مایع اضافه شد. در مطالعه دیگری، برای هر کیسه حاوی ۱۲۰۰ گرم بستر، ۱۲ میلی‌لیتر بذر مایع بکار رفت. در پژوهش جدیدتری نیز برای کیسه‌های ۱۲۰۰ گرمی، ۲۵ میلی‌لیتر بذر مایع گزارش شده است. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که مقدار بذر مایع به روش و شرایط آزمایش وابسته است و نمی‌توان آن را به‌عنوان نسخه عمومی در نظر گرفت.

 

محاسبه مقدار بذر جامد

اگر دستورالعمل تولید، میزان بذر را بصورت درصدی از وزن بستر مرطوب تعیین کرده باشد، مقدار مورد نیاز از رابطه زیر محاسبه می‌شود:

وزن بذر = وزن بستر مرطوب × درصد بذر ÷ ۱۰۰

 

برای مثال، اگر وزن بستر مرطوب هر کیسه ۱۲۰۰ گرم باشد و دستورالعمل مورد استفاده نرخ بذر را ۵ درصد تعیین کرده باشد:

۱۲۰۰ × ۵ ÷ ۱۰۰ = ۶۰ گرم بذر برای هر کیسه

این مثال صرفاً نحوه محاسبه را نشان می‌دهد و به معنای توصیه نرخ ۵ درصد برای تمام سویه‌ها یا فرمول‌های مایتاکه نیست. مبنای درصد باید با دستورالعمل مشخص شود؛ نرخ بر مبنای وزن مرطوب بستر با نرخ بر مبنای وزن خشک آن یکسان نیست.

جدول راهنمای تعیین مقدار بذر

نوع بذر	مبنای تعیین مقدار	نکته اجرایی
بذر دانه‌ای	درصد وزنی تعیین‌شده در دستورالعمل کشت	وزن بذر و مبنای محاسبه را ثبت کنید
بذر خاک‌اره‌ای	درصد وزنی یا مقدار تعیین‌شده برای روش تولید	کیفیت و میزان رشد میسلیوم در بذر را در نظر بگیرید
بذر مایع	حجم مشخص‌شده برای وزن بستر و غلظت بذر	حجم مایع به‌تنهایی برای مقایسه نرخ تلقیح کافی نیست

برای انتخاب نرخ مناسب، بهتر است در مقیاس محدود چند مقدار بذر را با سایر شرایط ثابت آزمایش کنید. سپس زمان کلونیزاسیون، یکنواختی رشد میسلیوم، میزان آلودگی و عملکرد را مقایسه کنید. افزایش مقدار بذر ممکن است روند کلونیزاسیون را تغییر دهد، اما به‌تنهایی تضمین‌کننده برداشت بیشتر نیست.

 

پس از تلقیح چه مواردی باید ثبت شوند؟

برای اینکه نتایج هر نوبت تولید قابل مقایسه باشد، اطلاعات زیر را ثبت کنید:

• تاریخ و شماره بچ تولید
• نوع، سویه و شماره بچ بذر
• نوع بذر و مقدار مصرفی برای هر کیسه یا بطری
• وزن بستر مرطوب هر ظرف
• دمای بستر هنگام تلقیح
• شرایط انکوباسیون و تاریخ مشاهده نخستین رشد میسلیوم
• تعداد ظروف آلوده و زمان کامل‌شدن کلونیزاسیون

این سوابق به شما کمک می‌کنند تا در نوبت‌های بعدی، اثر تغییر فرمول بستر یا میزان بذر را بهتر ارزیابی کنید و به‌جای تکیه بر یک عدد عمومی، روش مناسب تولید خود را بر اساس نتایج واقعی انتخاب کنید.

تراکم بستر و کنترل آلودگی در کیسه‌های بستر کشت

تراکم بستر بر فضای خالی میان ذرات، جریان هوا و انتقال گرما درون کیسه اثر می‌گذارد. بنابراین، دو کیسه با ترکیب یکسان اما میزان فشردگی متفاوت، ممکن است شرایط رشد میسلیوم و رفتار حرارتی یکسانی نداشته باشند.

برای کنترل تراکم، وزن بستر و حجم اشغال‌شده در هر کیسه را ثبت کنید. با این اطلاعات می‌توان چگالی ظاهری بستر را محاسبه کرد:

چگالی ظاهری بستر = وزن بستر ÷ حجم اشغال‌شده

برای مثال، اگر ۱٫۲ کیلوگرم بستر، حجمی معادل ۲ لیتر را اشغال کند، چگالی ظاهری آن ۰٫۶ کیلوگرم بر لیتر خواهد بود. البته این عدد به‌تنهایی نشان‌دهنده تراکم مناسب برای رشد مایتاکه نیست؛ برای تفسیر آن باید نوع خاک‌اره، اندازه ذرات، رطوبت، شکل ظرف و نتایج کشت نیز در نظر گرفته شوند.

هنگام پرکردن کیسه‌ها، وزن بستر، ابعاد کیسه و روش پرکردن را تا حد امکان ثابت نگه دارید. از فشردگی نامنظم یا تغییر ناخواسته حجم بستر بین کیسه‌ها جلوگیری کنید. تغییر نوع خاک‌اره، اندازه ذرات، وزن پرشده یا ابعاد کیسه ممکن است انتقال گرما را تغییر دهد؛ در این شرایط باید بررسی شود که آیا برنامه حرارتی قبلی همچنان برای بار جدید معتبر است یا خیر.

علائم آلودگی بستر مایتاکه را چگونه بررسی کنیم؟

لکه‌های سبز، رشدهای غیرعادی، بوی نامتعارف، نواحی بیش‌ازحد خیس یا توقف موضعی رشد میسلیوم، نشانه‌هایی هستند که باید در اسرع وقت بررسی شوند. بااین‌حال، هیچ‌یک از این علائم به‌تنهایی عامل آلودگی را بطور قطعی مشخص نمی‌کند. برای مثال، لکه سبز می‌تواند با رشد برخی کپک‌های رقیب مرتبط باشد، اما تشخیص دقیق عامل به بررسی بیشتر نیاز دارد.

در بررسی آلودگی کپک سبز، محل شروع لکه، زمان مشاهده نخستین نشانه و تعداد کیسه‌های درگیر را ثبت کنید. سپس ارتباط احتمالی آن را با محموله مواد اولیه، بذر مصرفی، سوابق حرارت‌دهی، سلامت فیلتر و شرایط تلقیح بررسی کنید. اگر چند کیسه از یک نوبت تولید درگیر شده‌اند، بررسی سوابق مشترک آنها می‌تواند به شناسایی منشأ احتمالی مشکل کمک کند.

آلودگی همیشه از فرمول مواد اولیه ناشی نمی‌شود. نقص حرارت‌دهی، بذر آلوده، آسیب کیسه یا فیلتر، ورود آلودگی هنگام تلقیح و شرایط نامناسب نگهداری نیز از دلایل احتمالی هستند. بنابراین، پیش از تغییر فرمول بستر، سوابق کل فرایند را بررسی کنید.

چگونه فرمول مناسب بستر مایتاکه را با کشت آزمایشی انتخاب کنیم؟

بررسی یک فرمول در مقیاس محدود پیش از انتقال آن به تولید انبوه، از طریق کشت آزمایشی یا پایلوت انجام می‌شود. هدف این است که مشخص شود فرمول در شرایط واقعی کارگاه چه عملکردی دارد و آیا از نظر کیفیت محصول، آلودگی، مدت تولید و هزینه، گزینه مناسبی است یا خیر.

برای مقایسه قابل‌اعتمادتر، یک فرمول پایه را به‌عنوان پایه انتخاب کنید و در هر مرحله فقط یک عامل اصلی، مانند مقدار سبوس یا سهم یک ماده جایگزین، تغییر دهید. تا حد امکان، سویه قارچ، محموله بذر، وزن خشک بستر، اندازه ظروف، شرایط حرارت‌دهی و محیط رشد را ثابت نگه دارید.

هر فرمول باید در چند کیسه مستقل آزمایش شود؛ نتیجه یک کیسه برای نتیجه‌گیری کافی نیست. زیرا تفاوت‌های تصادفی در رشد، آلودگی یا شرایط داخل ظرف می‌توانند نتیجه را تحت تأثیر قرار دهند. تعداد تکرارها را متناسب با ظرفیت کارگاه و میزان تغییرپذیری نتایج انتخاب کنید و در صورت مشاهده تفاوت امیدوارکننده، فرمول برتر را در یک نوبت تولید دیگر نیز بررسی کنید.

در پژوهش اثر مکمل‌های غله‌ای بر تولید قارچ، شاخص‌های عملکرد و ویژگی‌های محصول در کنار شرایط تولید بررسی شده‌اند. در کارگاه نیز نباید فقط سرعت رشد میسلیوم را ملاک انتخاب قرار داد؛ فرمولی که زودتر کلونیزه می‌شود، لزوماً بیشترین محصول قابل‌فروش یا بهترین بازده اقتصادی را ندارد.

 

راندمان بیولوژیکی (BE) چیست؟

راندمان بیولوژیکی یا BE، نسبت وزن تازه قارچ برداشت‌شده به وزن خشک اولیه بستر است که بصورت درصد بیان می‌شود:

BE (%) = (وزن تازه قارچ برداشت‌شده ÷ وزن خشک اولیه بستر) × ۱۰۰

 

برای مثال، اگر از ۳۵ کیلوگرم ماده خشک اولیه بستر، ۷ کیلوگرم قارچ تازه برداشت شود:

BE = (۷ ÷ ۳۵) × ۱۰۰ = ۲۰٪

در محاسبه باید وزن خشک اولیه بستر را به کار برد، نه وزن بستر مرطوب پس از افزودن آب. همچنین باید مشخص شود که وزن برداشت مربوط به یک نوبت یا مجموع همه نوبت‌های برداشت است. اگر چند فلش برداشت انجام می‌شود، وزن تازه تمام برداشت‌هایی که در محاسبه لحاظ شده‌اند باید با همان وزن خشک اولیه مقایسه شود.

BE شاخصی برای مقایسه زیستی تولید است، اما معادل سودآوری یا درصد محصول قابل‌فروش نیست. محصول آسیب‌دیده یا غیرقابل‌فروش نیز ممکن است در وزن کل برداشت ثبت شود؛ به همین دلیل بهتر است BE در کنار وزن محصول قابل‌فروش، مدت دوره و هزینه تولید گزارش شود.

چه اطلاعاتی را برای مقایسه فرمول‌ها ثبت کنیم؟

مرحله	اطلاعاتی که باید ثبت شود
آماده‌سازی بستر	کد بچ، تأمین‌کننده و محموله مواد اولیه، نسبت مواد بر مبنای مشخص، وزن خشک، آب افزوده‌شده، رطوبت و pH
پرکردن ظروف	نوع و ابعاد کیسه یا بطری، وزن بستر، حجم اشغال‌شده و چگالی ظاهری
حرارت‌دهی	مشخصات بار، برنامه حرارتی، سوابق زمان و دما و اطلاعات لازم برای ارزیابی چرخه
تلقیح و رشد	سویه و محموله بذر، نوع و مقدار بذر، دمای بستر هنگام تلقیح، زمان کلونیزاسیون و تعداد ظروف آلوده
برداشت	وزن کل برداشت، وزن محصول قابل‌فروش، تعداد فلش‌ها، BE و مدت کل دوره
هزینه	هزینه مواد اولیه، بذر، انرژی، نیروی کار، فضای اشغال‌شده و هزینه‌های مرتبط با آلودگی یا حذف محصول

کیسه‌های آلوده یا کم‌محصول را از گزارش نهایی حذف نکنید. حذف این نتایج می‌تواند عملکرد فرمول را بهتر از واقعیت نشان دهد. تعداد کل کیسه‌ها، تعداد کیسه‌های آلوده و میزان برداشت هر تکرار را ثبت کنید تا بتوان نتایج را با شفافیت مقایسه کرد.

در پایان، فرمولی را انتخاب کنید که در چند تکرار و نوبت تولید، عملکرد قابل‌قبول و تکرارپذیر داشته باشد و از نظر محصول قابل‌فروش، میزان آلودگی، طول دوره و هزینه با شرایط کارگاه سازگار باشد.

جمع‌بندی

برای تولید بستر مایتاکه، ترکیب مواد اولیه را بر مبنای مشخص ثبت کنید، آب را بر اساس وزن خشک و رطوبت هدف محاسبه کنید و pH را با روش ثابت بسنجید. هنگام پرکردن کیسه‌ها، وزن و حجم بستر را کنترل کنید. پس از حرارت‌دهی نیز فقط زمانی تلقیح را انجام دهید که اجرای چرخه حرارتی ارزیابی شده، بسته‌ها سالم و بستر به دمای مناسب رسیده باشد.

در مرحله تولید، مقدار و نوع بذر، شرایط رشد، آلودگی و تمام نوبت‌های برداشت را ثبت کنید. سپس فرمول‌ها را با استفاده از BE، محصول قابل‌فروش، مدت دوره و هزینه مقایسه کنید. فرمول مناسب، صرفاً فرمولی با رشد سریع یا برداشت اولیه بیشتر نیست؛ بلکه باید در شرایط کارگاه، عملکرد قابل‌تکرار و نتیجه اقتصادی قابل‌قبولی داشته باشد.

سؤالات متداول

1. بهترین فرمول کمپوست قارچ مایتاکه چیست؟

   فرمول عمومی وجود ندارد. از ترکیب مستند با مبنای روشن شروع کنید و عملکرد، آلودگی، کیفیت و هزینه را در پایلوت همان سویه مقایسه کنید.

2. آیا مایتاکه روی خاک‌اره رشد می‌کند؟

   بله؛ خاک‌اره چوب سخت مکمل‌دار رایج است. گونه چوب، مواد همراه و شرایط فرآوری را ثبت کنید و رشد میسلیوم را با تولید محصول یکی نگیرید.

3. رطوبت مناسب بستر چقدر است؟

   در پروتکل‌های این مقاله ۶۲٫۵٪ و ۶۵٪ و در مطالعه بطری حدود ۶۰ ± ۲٪ گزارش شده است؛ یک عدد را برای همه ظروف معیار نگذارید.

4. آیا زمان دو ساعت برای استریل کافی است؟

   تنها اگر چرخه برای همان بار ارزیابی شده باشد. عدد پژوهش جای پایش بار، ثبت چرخه، بررسی بسته و شرایط تأیید مسئول فنی را نمی‌گیرد.

5. آیا کاه جای خاک‌اره را می‌گیرد؟

   جایگزینی به ماده و سویه وابسته است. نتیجه مطلوب چوب بلال در یک آزمایش را به هر نوع کاه یا پسماند تعمیم ندهید.

6. pH مناسب را چگونه تعیین کنیم؟

   عدد را همراه فرمول و روش استخراج بخوانید. برای مقایسه نوبت‌های تولید، نسبت نمونه به آب، زمان انتظار و کالیبراسیون دستگاه ثابت باشد.

منابع علمی مقاله

منابع پژوهشی و توضیحی جدول در بخش‌های مرتبط مقاله لینک شده‌اند و داده‌های هر پژوهش به شرایط همان آزمایش تعلق دارند.