خاک دهی در پرورش قارچ + نکات طلایی

عملیات خاک دهی در پرورش قارچ یا کیسینگ (Casing)، یکی از مهم‌ترین مراحل پرورش قارچ دکمه‌ای است که شامل پوشاندن سطح کمپوست با لایه‌ای 3 تا 5 سانتیمتری از خاک پوششی مرطوب و پاستوریزه است. بهترین زمان خاک دهی قارچ بعد از مرحله رویش کامل میسلیوم در کمپوست (Full grown compost) یعنی 14 تا 16 روز پس از شروع کشت است.
ضخامت خاک پوششی در عملیات خاکدهی نیز بسیار مهم است و نباید خیلی زیاد یا خیلی کم باشد. هدف اصلی خاکدهی، تغییر فاز قارچ از حالت رویشی به زایشی (تولید کلاهک قارچ)، حفظ رطوبت بستر و ایجاد تکیه‌گاهی محکم برای رشد پین‌ها است؛ در واقع بدون این لایه پوششی، هیچ قارچی تولید نخواهد شد.

عملیات خاک دهی (Casing) در پرورش قارچ دکمه ای

بعد از مرحله بذرپاشی (اسپانینگ)، کیسه‌های کمپوست به سالن‌های کشت منتقل می‌شوند. معمولا حدود 12 تا 15 روز طول می‌کشد تا اسپان (بذر قارچ) در کمپوست ریسه‌دوانی کند و کمپوست را سفید نماید. یعنی کلونی میسلیوم یک پوشش سفید رنگ یکنواخت را در سطح بستر تشکیل دهد.

در این مرحله، عملیات خاک دهی یا کیسینگ انجام میشود که طی آن سطح کمپوست با خاک‌‌پوششی پوشانده می‌شود. در واحدهای سنتی این کار بصورت دستی و در واحدهای مکانیزه با ماشین‌آلات مخصوص انجام می‌گیرد. پس از قرارگیری خاک روی کمپوست، رشته‌های میسلیوم وارد این لایه شده، گسترش می‌یابند و پین‌های قارچ پدیدار می‌شوند.

نکته: در گذشته، عملیات کیسینگ را بلافاصله بعد از اسپانینگ (بذرپاشی) انجام می‌دادند. این کار باعث رویش ناهمگون میسلیوم در داخل خاک می‌شد و احتمال آلودگی به بیماری ها و کپک ها را افزایش می‌داد.
اما امروزه علم ثابت کرده که برای خاکدهی، باید تا رشد کامل میسلیوم در کمپوست صبر کرد.

هدف عملیات خاک دهی

پوشاندن سطح کمپوست با خاک پوششی، یک از مراحل حیاتی در پرورش قارچ دکمه ای است که به دلایل زیر انجام می‌گیرد:

• تحریک میسلیوم برای تغییر فاز رویشی به زایشی و تشکیل قارچ
• ایجاد ذخیره آب، جهت تامین رطوبت برای رشد میسلیوم و قارچ
• هدایت مواد غذایی از کمپوست به میسلیوم و قارچ خوراکی
• ایجاد رطوبت در هوای اتاق کشت با تبخیر شدن آب از سطح آن
• جلوگیری از تبخیر رطوبت و خشک شدن سطح کمپوست
• تامین باکتری‌های مفید برای میسلیوم قارچ
• تبادل گازهای اکسیژن و گاز کربنیک CO2
• تنظیم دمای کمپوست
• توزیع یکنواخت و آهسته میسلیوم در داخل خاک از تمام نقاط کمپوست
• جلوگیری از سرایت بیماری به کمپوست
• ایجاد تکیه گاه فیزیکی محکم برای استقرار اندام باردهی قارچ
• ایجاد میکرو کلایمت برای تشکیل قارچ با اندازه‌های مختلف

فیلم آموزشی عملیات خاک دهی در پرورش قارچ

در کلیپ زیر خلاصه‌ای از عملیات خاکدهی قارچ یا کیسینگ را مشاهده نمایید.

زمان خاک دهی قارچ

بهترین زمان برای عملیات کیسینگ، بعد از سفید شدن کامل کمپوست توسط میسلیوم است؛ که فعالیت دمایی بستر، به حالت پایدار و عادی برگشته. بنابراین زمان مناسب خاک دهی معمولاً 14 تا 16 روز بعد از پر کردن سالن است.

خاک دهی باید زمانی انجام شود که کمپوست توسط میسلیوم اشباع شده باشد و فعالیت آن به حالت عادی برگشته باشد. این مورد را از دمای کمپوست می‌توان تشخیص داد. دمای کمپوست بعد از خاکدهی رازهای موفقیت پرورش‌دهندگان حرفه‌ای است و نباید از کنار آن به راحتی گذشت.

در ویدیوی زیر مهندس عضدی زمان مناسب برای عملیات خاکدهی یا کیسینگ را توضیح می‌دهد.

طریقه آماده‌سازی خاک پوششی برای خاکدهی:

شما نمی‌توانید خاک پوششی را مستقیما روی بستر بریزید! 24 ساعت قبل از عملیات کیسینگ، باید خاک پوششی را آماده‌سازی و شرایط را برای خاکدهی محیا نمایید. برای آماده‌سازی باید میزان رطوبت و PH خاک تنظیم شود. سپس آن را پاستوریزاسیون یا ضدعفونی نمایید و به سالن انتقال دهید.

تنظیم رطوبت خاک

یک روز قبل از خاک دهی قارچ باید کیسه‌های خاک را باز، به آرامی و بسیار آهسته به آن آب اضافه نمود. خاک را می‌توان به صورت دستی و یا با دستگاه به هم زد تا کاملاً یکنواخت مرطوب گردد.

پس از پاره کردن کیسه‌های حاوی خاک و تخلیه آنها بصورت دسته‌های محدود (مثلا 10 یا 15تائی)، ضمن افزودن آب به مقدار لازم با آب پاش مناسب، توده خاک را با کمک یک کارگر و استفاده از بیل مخلوط کنید. این عمل را برای تمام کیسه‌های مورد نیاز انجام دهید.
همچنین برای سهولت می‌توان عملیات اختلاط را با دستگاه میکسر ساخت ملات ساختمانی نیز انجام داد.

برای تنظیم رطوبت آب و خاک را آنقدر مخلوط کنید، تا ترکیب همگن و سنگینی بدست آید. بعد‌ از اینکه خاک به یک ترکیب همگن تبدیل شد، آب را به‌ آرامی به آن اضافه می‌کنیم تا رطوبت خاک به میزان اشباع آن نزدیک شود.

ترفند ساده برای تنظیم رطوبت خاک‌ پوششی: در ابتدا 10 تا 20% از خاک خشک را جدا کرده و کنار بگذارید. سپس 80-90% خاک باقیمانده را مرطوب کنید تا به سطح اشباع برسد. حال با اضافه کردن کم‌کم خاک خشک، به رطوبت مطلوب خواهید رسید.

تنظیم PH

به دلیل اسیدی بودن خاک پیت باید سطح PH خاک در محدوده خنثی (7 تا 7.5) تنظیم شود. برای این کار از مواد قلیایی حاوی کربنات کلسیم استفاده می‌گردد. ابتدا باید میزان اسیدیته خاک را با دستگاه PH سنج دیجیتالی اندازه‌گیری نمایید. سپس مقدار لازم از مواد قلیایی را بطور یکنواخت در تمام قسمت‌‌های خاک‌ پوششی پخش کنید.
دوباره PH را اندازه‌گیری کنید. اینقدر با میزان خاک و مواد قلیایی بازی کنید تا به مقدار مناسب PH دست یابید.

نکته: اگر PH کمی از محدوده خنثی بالاتر بود (فاز قلیایی) اشکالی ندارد. زیرا رشد میسلیوم ترشحات اسیدی دارد و سبب متعادل شدن بستر خواهد شد و مشکلی پیش نخواهد آمد.

 پاستوریزاسیون خاک پوششی

برای ضدعفونی کردن خاک پوششی، آن را در دمای 60 درجه سانتیگراد به مدت 8 ساعت پاستوریزه کنید. پس از خنک شدن تا دمای 25 درجه،خاک برای انتقال به سالن آماده است.

همچنین شستشو و ضدعفونی کردن تمام ابزارها (فرغون، بیل، کفش‌ها) با محلول فرمالین 2%، ضروری است.

ضخامت خاک پوششی چقدر باشد؟

عمق خاک پوششی برای پوشاندن کمپوست حداقل 3 و حداکثر 5 سانتیمتر است. باتوجه به کیفیت کمپوست و خاک موجود در ایران، استفاده از خاک پوششی با ضخامت 4 سانتیمتر، بیشترین بازدهی را دارد.
یعنی بصورت عرفی برای 80 کیلوگرم کمپوست در متر مربع، 4 سانتیمتر خاک پوششی بر روی بستر پخش می‌نمایند.

عمق خاک‌ پوششی و عملکرد و برداشت محصول با یکدیگر ارتباط مستقیمی دارند.

• اگر ضخامت خاک‌ کم باشد، بستر با کمبود رطوبت مواجه شده که در تشکیل پین‌ها و سرعت رشد تاثیرگذار خواهد بود. به علاوه قارچ‌ها فضای مناسب برای استقرار ندارند.
• اگر ضخامت زیاد باشد، پین‌های ضعیف نمی‌توانند از زیر خاک سنگین بیرون بیایند و سبب افت شدید محصول خواهد شد.

نکته: برای داشتن عمق یکسان خاک در همه جای بستر طی عملیات کیسینگ، می‌توان از پیمانه مدرج برای انتقال خاک و از قالب‌های فلزی یا چوبی با ضخامت 4 سانتیمتر برای پخش یکنواخت خاک پوششی روی بستر استفاده نمود.

ناهمواری های سطح خاک پوششی

خاکدهی باید به‌ گونه‌‌ای یکنواخت بر روی سطح بستر انجام شود و خاک در همه‌‌جا دارای عمق یکسانی باشد. بنابراین قبل از مرحله خاک‌ دهی، حتماً باید سطح بستر صاف شود. در غیر اینصورت باعث تفاوت و اختلاف قطر خاک در نقاط مختلف بستر کشت می‌گردد.

هرچند خاک‌ دهی باید یکنواخت و هم‌‌سطح باشد، اما سطح آن باید ناصاف(دارای پستی‌وبلندی‌های کوچک) و دارای خلل و فرج کافی برای تبادل هوایی باشد و پشته‌‌های کوچک ایجاد شود. ناهمواری در سطح خاک پوششی، برای رشد پین ها لازم است. سطح خاک بعد از عملیات کیسینگ، باید مطابق تصویر زیر باشد.

در ویدیوی زیر مهندس عضدی به تشریح این مبحث می‌پردازد.

مشکلات پخش غیر یکنواخت خاک

افزودن خاک بر روی بست باید بصورت کاملاً یکنواخت انجام شود. اگر در عملیات کیسینگ پخش خاک‌ پوششی غیریکنواخت صورت گیرد، مشکلاتی پیش خواهد آمد.

• ایجاد میکرو کلایمت (Microclimate) یا پستی و بلندی باعث می‌شود تا قارچ‌ها با فاصله زمانی و اختلاف سایز و اندازه در سطح خاک تشکیل شوند. زیرا در رسیدن میسلیوم به سطح خاک‌ پوششی اختلاف‌ زمانی وجود دارد. درنتیجه پین‌ها بطور نامنظم ظهور می‌کنند.
• در جایی که قطر خاک کمتر است، میوه قارچ زودتر سر از بستر بیرون می‌آورد. در نتیجه یکنواختی محصول در سطح بستر وجود نخواهد داشت.
• همچنین در قسمت‌هایی که خاک دارای عمق کمتر است، آب بیشتری جمع می‌شود و درنهایت موجب خفکی و مرگ میسلیوم در آن نواحی خواهد شد.
• اگر لایه خاک‌ پوششی نازک باشد توانایی نگهداری رطوبت کافی برای دست‌یابی به راندمان مطلوب کشت را ندارد.
• لایه ضخیم وسنگین خاک هم سبب میشود تا پین‌های ضعیف نتوانند سر از خاک بیرون آورند و مقدار محصول کم خواهد شد.

نکات تکمیلی خاکدهی قارچ

• ابتدا کف زمین و محیطی را که می‌خواهید خاک را در آن فراوری کنید، با آب به خوبی بشویید. سپس با مواد ضدعفونی‌کننده محل را پاکسازی کنید.
• قبل از آوردن کیسه‌های خاک و بازکردن آنها در محل، تمام ابزار مورد استفاده را بشویید و ضدعفونی نمایید. سپس کیسه‌ها را به محل اختلاط بیاورید و خالی کنید.
• پس از تنظیم رطوبت، در انتها خاک آماده را بصورت توده یا تل درآورید. روی آن محلول فرمالین 2% اسپری نمایید. سپس توده را با نایلون تمیز بپوشانید.
• در روز خاک دهی پس از برداشتن نایلون از روی تل خاک، مجددا محلول ضدعفونی‌کننده (فرمالین 2%) را روی آن اسپری کنید.
• تمامی مسیر انتقال خاک و ابزار مورد استفاده در خاک دهی شامل فرقون، بیل، قالب خاکدهی، پیمانه خاک را شستشو و ضدعفونی نمایید. انتقال خاک از محل تا سطح بستر باید با رعایت مسائل بهداشتی همراه باشد.
• باید توجه داشت که مقداری از خاک‌ پوششی در برداشت‌‌های اول و دوم، همراه با ریشه قارچ از بستر کاشت جدا می‌شود و ممکن است صدمه جزئی به سطح بستر وارد شود.

۱۰ اشتباه رایج در خاک دهی

• استفاده از خاک بی‌کیفیت و نامناسب از حیث بافت، ساختمان (خاک خیلی سبک یا خیلی سنگین) و ظرفیت نگهداری پایین آب.
• استفاده از خاک خام و غیربهداشتی که عملیات پاستوریزاسیون خاک پوششی را نگذرانده باشد.
• عدم رعایت نکات بهداشتی در زمان مصرف و انبار کردن کیسه‌های خاک
• استفاده از خاک با رطوبت کم در زمان خاک دهی (عدم تنظیم رطوبت مناسب)
• ضخامت خاک پوششی در خاکدهی بستر، خیلی کمتر و یا خیلی بیشتر از حد استاندارد(4 سانتیمتر) باشد.
• عدم آبیاری بستر در زمان‌های حیاتی و تعیین‌کننده
• عدم انجام خاک دهی در روز مناسب (14 تا 16 روز پس از پر کردن سالن)
• عدم اجرای Ruffling در روز مناسب (6-7 روز پس از خاکدهی) یا کیفیت نامناسب این عملیات
• عدم کنترل پارامترهای اقلیمی سالن قبل و پس از Ruffling (در طول مرحله احیاء) تا شروع هوادهی.
• عدم شروع دوره هوادهی در زمان مناسب با توجه به سن سالن و آمادگی بستر برای هوادهی (10 تا 11 روز پس از کیسینگ )

مولف:

گردآوری و تحریر از تیم رسانه هاگ
با تشکر از مهندس فرهنگ عضدی برای ضبط ویدیوها
کپی تنها با ذکر منبع مجاز است.
منبع: کتاب دکتر ریاحی، صفحات 87 الی 92