در راه اندازی مزرعه قارچ صدفی اول باید بدانید چند مترمربع زمین لازم است و هر بخش چه سهمی از آن می‌گیرد. این راهنما حداقل‌ها را از ضوابط فنی جهاد کشاورزی می‌آورد و تقسیم محوطه را جدا، به‌عنوان پیشنهاد هاگ، نشان میدهد. مراحل کشت در راهنمای پرورش قارچ صدفی آمده است.
پاسخ کوتاه: برای راه اندازی مزرعه قارچ صدفی، طبق ضوابط فنی جهاد کشاورزی (۱۳۹۶)، پروانه بر مبنای نصاب ۴٬۰۰۰ مترمربع زمین و ۲٬۰۰۰ مترمربع ساختمان صادر میشود. واحد ۵۰ تنی در سال، که کمترین ظرفیت مجاز است، دستکم ۱٬۱۵۰ مترمربع ساختمان می‌خواهد. حدود ۳۵ درصد این ساختمان انبار و تولید بستر کشت است و ۴۳٫۵ درصد سالنهای پرورش و راهروی آن‌ها. در تقسیم پیشنهادی هاگ، نیمی از زمین به ساختمان و جای توسعه‌اش می‌رسد و نیم دیگر به راه، فضای سبز، تأسیسات و دپو.
حداقل متراژ زمین برای راه اندازی مزرعه قارچ صدفی چقدر است؟
حداقل زمین برای پرورش قارچ صدفی در مقیاس صنعتی ۴٬۰۰۰ مترمربع است و ساختمان‌ها دستکم ۱٬۱۵۰ مترمربع می‌شوند. این دو عدد از دو جای ضوابط فنی جهاد کشاورزی می‌آیند. نصاب ۴٬۰۰۰ مترمربع زمین و ۲٬۰۰۰ مترمربع ساختمان در اصل مال واحد قارچ دکمه‌ای ۲۲۰ تنی است. ضوابط، پروانه واحد صدفی را هم بر مبنای همین نصاب صادر میکند تا زمین‌های کشاورزی خردتر نشوند.
عدد دوم از ظرفیت میآید. کمترین ظرفیت برای پروانه تأسیس واحد صدفی ۵۰ تن در سال است. ضوابط این واحد را همراه با تولید بستر کشت تعریف کرده؛ یعنی کاه را خودتان انبار و پاستوریزه می‌کنید و برنامه ساختمانش ۱٬۱۵۰ مترمربع است. زمین دقیق را طرح توجیهی پرورش قارچ تأییدشده مهندس مشاور تعیین میکند و فضای سبز لازم محیط زیست به آن اضافه میشود.
شاه صدف حساب جدایی دارد. طبق همین ضوابط، واحد شاه صدف باید بستر آماده بخرد. برنامه ساختمانش ۷۵۰ مترمربع است که ۴۵۰ مترمربع آن سالن پرورش است؛ این عدد را برای واحد صدفی معمولی به کار نبرید.
این عددها مربوط به ضوابط سال ۱۳۹۶ است؛ حد نصاب فعلی را پیش از خرید یا اجاره زمین از جهاد کشاورزی شهرستان بپرسید. مراحل استعلام، مدارک و پروانه در راهنمای مجوز پرورش قارچ آمده است.
چند درصد زمین سوله و چند درصد محوطه میشود؟
«سوله» در این حساب یعنی همه ساختمان‌های مزرعه. متراژ سوله مزرعه قارچ صدفی در فاز اول حدود ۲۹ درصد زمین است و با ساختن جای توسعه به نصف زمین می‌رسد. جدول زیر یک زمین ۴٬۰۰۰ مترمربعی به ابعاد ۵۰ در ۸۰ متر را تقسیم کرده است. ردیف اول حداقل ضوابط است و بقیه پیشنهاد هاگ، که با شکل زمین و ضوابط محل تغییر میکند. شماره ردیف‌ها همان شماره‌های نقشه پایین است.
| نقشه | کاربری زمین | سهم | مساحت (مترمربع) | توضیح |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | ساختمان‌های فاز اول | ۲۸٫۷۵٪ | ۱٬۱۵۰ | حداقل ضوابط؛ تفکیکش در جدول بعد |
| ۲ | جای توسعه ساختمان | ۲۱٫۲۵٪ | ۸۵۰ | تا نصاب ۲٬۰۰۰ مترمربع ساختمان؛ با مجوز توسعه |
| ۳ | راه کامیون و مسیر تخلیه | ۲۰٪ | ۸۰۰ | راه کامیون در یک طرف ساختمان، مسیر تخلیه بستر در طرف دیگر |
| ۴ | فضای سبز، حریم و نوار حائل | ۱۵٪ | ۶۰۰ | فضای سبز محیط زیست، فاصله ساختمان از مرز و نوار حائل کنار دپو |
| ۵ | پارکینگ، آب، سوخت و پساب | ۱۰٪ | ۴۰۰ | کنار دروازه اصلی؛ مخزن آب و گازوئیل، ژنراتور، برق و حوضچه پساب |
| ۶ | دپوی بستر مصرف‌شده | ۵٪ | ۲۰۰ | انتهای زمین، کنار دروازه سرویس؛ نگهداری کوتاه |
| جمع | ۱۰۰٪ | ۴٬۰۰۰ |
مزرعه صدفی محوطه کمپوست نمی‌خواهد. بستر آن از کاه، سبوس و آهک درست میشود و در روش آب داغ، کاه یک ساعت در آب ۵۵ تا ۶۰ درجه پاستوریزه میشود. برخلاف کمپوست قارچ دکمه‌ای، تخمیر چندهفته‌ای در فضای باز ندارد و همه کار در سالن تولید بستر انجام میشود. ولی خیساندن کاه و شست‌وشوی سالن‌ها پساب زیادی می‌سازد؛ حوضچه پساب در ردیف ۵ برای همین است.
نقشه ساده مزرعه قارچ صدفی روی زمین ۵۰ در ۸۰ متر
دروازه اصلی (۷) سمت راست نقشه است و اندازه‌ها مقیاس دقیق ندارند. کاه از دروازه اصلی و راه کامیون (۳) به انبار جلوی ساختمان (۱) می‌رسد و قارچ بسته‌بندی‌شده هم از جلوی ساختمان بیرون می‌رود. درب دوم سالن‌ها به مسیر تخلیه در طرف دیگر ساختمان باز میشود. بستر مصرف‌شده از این مسیر به دپو (۶) و دروازه سرویس (۸) می‌رسد و با راه کاه و محصول تلاقی نمی‌کند.
نوار سبز حائل بین جای توسعه (۲) و دپو نمی‌گذارد سالنهای فاز دوم کنار دپو ساخته شوند؛ دپو مگس‌های سیارید و فورید (دو آفت رایج سالنهای قارچ) را جذب میکند. پیش از قطعی کردن نقشه بپرسید باد غالب از کدام سمت می‌وزد و دپو را پایین‌دست سالن‌ها بگذارید. این طرح نقشه اجرایی نیست؛ عرض راه را با اندازه کامیون کاه و ضوابط محل بسنجید.
راهنمای نقشه: ۱ ساختمان؛ ۲ جای توسعه؛ ۳ راه کامیون (بالا) و مسیر تخلیه (پایین)؛ ۴ فضای سبز و نوار حائل؛ ۵ پارکینگ و تأسیسات؛ ۶ دپو؛ ۷ دروازه اصلی؛ ۸ دروازه سرویس.
چند درصد ساختمان مزرعه به انبار و تولید بستر کشت می‌رسد؟
ضوابط فنی، ساختمان فاز اول را این‌طور تقسیم کرده است:
| بخش | متراژ (مترمربع) | سهم از ساختمان | سهم از زمین |
|---|---|---|---|
| انبار مواد اولیه بستر | ۳۰۰ | ۲۶٫۱٪ | ۷٫۵٪ |
| سالن تولید بستر | ۱۰۰ | ۸٫۷٪ | ۲٫۵٪ |
| سالنهای تولید و راهروی دسترسی | ۵۰۰ | ۴۳٫۵٪ | ۱۲٫۵٪ |
| اداری، نگهبانی، رفاهی و کارگری | ۱۰۰ | ۸٫۷٪ | ۲٫۵٪ |
| سالن بسته‌بندی، سردخانه و انبار | ۶۰ | ۵٫۲٪ | ۱٫۵٪ |
| تأسیسات | ۴۰ | ۳٫۵٪ | ۱٪ |
| هانگار ماشین‌آلات (سوله کوچک برای تراکتور و لیفتراک) | ۵۰ | ۴٫۳٪ | ۱٫۲۵٪ |
| جمع | ۱٬۱۵۰ | ۱۰۰٪ | ۲۸٫۷۵٪ |
انبار مواد اولیه و سالن تولید بستر روی هم ۴۰۰ مترمربع‌اند، یعنی حدود ۳۵ درصد ساختمان. دلیلش حجم کاه است. ضوابط برای هر تن قارچ صدفی حدود ۷۰۰ کیلوگرم کاه گندم حساب کرده است؛ پس واحد ۵۰ تنی سالی حدود ۳۵ تن کاه مصرف میکند. بستر واحدهای مدرن ۹۲ تا ۹۳ درصد کاه گندم، ۵ درصد سبوس و ۱ تا ۲ درصد سنگ آهک دارد. کاه هم باید زیر سقف و خشک بماند.
عدد ۷۰۰ کیلوگرم بازده بالایی را فرض کرده است؛ اگر سالنهای شما محصول کمتری بدهند، کاه بیشتری لازم دارید. پس انبار را با کمی حاشیه حساب کنید. فرمول و مراحل ساخت در بستر کشت قارچ صدفی آمده است.
خرید کیسه بذرزده آماده، انبار و سالن بستر را در عمل کوچک میکند، ولی ضوابط واحد صدفی را با تولید بستر تعریف کرده است. پیش از کوچک کردن نقشه، از جهاد کشاورزی بپرسید پروانه با این برنامه صادر میشود یا نه. وابستگی به تأمین‌کننده هم ریسک دارد: اگر کیسه به‌موقع نرسد، سالن خالی می‌ماند.
سالن‌ها و راهروی سوله تولید چطور در ۵۰۰ مترمربع جا می‌شوند؟
طبق ضوابط، هر سالن ۱۵ تا ۲۴ متر طول، ۶ تا ۱۲ متر عرض و ۴ تا ۶ متر ارتفاع دارد. قفسه‌ها ۱٫۲۰ تا ۱٫۴۵ متر عرض دارند، بین دو ردیف ۱٫۴۰ تا ۱٫۵۰ متر راهرو است و تا دیوار ۷۰ تا ۱۰۰ سانتی‌متر فاصله می‌ماند. قفسه‌ها از درب ورودی سالن ۱ تا ۳ متر و از درب تخلیه ۱ متر فاصله دارند؛ پس در سالن ۱۵ متری حدود ۱۱ تا ۱۳ متر طول برای قفسه می‌ماند. سالن ۶ متری دو ردیف قفسه و سالن ۱۲ متری چهار ردیف جا میدهد؛ مشخصات قفسه‌ها در تجهیزات پرورش قارچ صدفی آمده است.
راهروی دسترسی وقتی سالن‌ها فقط یک طرف آن هستند ۴ متر عرض می‌خواهد و وقتی دو طرف آن هستند ۶ تا ۸ متر. هر سالن هم معمولاً دو درب دارد: یکی به راهروی دسترسی باز میشود و دیگری برای تخلیه است. مثلاً چهار سالن ۶ در ۱۵ متر کنار هم با راهروی ۴ متری جلوی درها، سوله‌ای ۲۴ در ۱۹ متر می‌سازند؛ حدود ۴۵۶ مترمربع. سالن پنجم با همین ابعاد سوله را به حدود ۳۰ در ۱۹ متر (۵۷۰ مترمربع) می‌رساند؛ پس در ۵۰۰ مترمربع ضوابط چهار سالن ۶ در ۱۵ متری جا میشود.
درب تخلیه روی دیوار پشتی است و به مسیر تخلیه بیرون باز میشود تا بستر مصرف‌شده از راهروی تمیز رد نشود. سالن‌ها را میشود دو طرف راهرو هم چید: دو سالن در هر طرف راهروی ۶ متری، سوله‌ای ۱۲ در ۳۶ متر (حدود ۴۳۲ مترمربع) می‌سازد. در این حالت درب تخلیه هر دو ردیف باید به مسیر تخلیه برسد، نه به راه کاه و محصول.
هر دوره تولید ۴۵ تا ۶۰ روز است: حدود ۲۰ روز ریسه‌دوانی، ۱۰ تا ۱۴ روز تشکیل قارچ و حدود سه هفته برداشت. ضوابط معمولاً بیش از دو فلش (نوبت برداشت) را توصیه نمی‌کند. با دوره ۶۰ روزه و همین چهار سالن، هر ۱۵ روز یک سالن پر میشود. این حساب برای بخاردهی و ضدعفونی بین دو دوره روزی نمی‌گذارد؛ پس در فاز اول دوره را با دو فلش کوتاه‌تر کنید. سالن پنجم، یا پر کردن هر ۷ تا ۸ روز با ۸ سالن، جای بیشتری می‌خواهد و روی جای توسعه ساخته میشود.
سالنهای بیشتر تحویل محصول را یکنواخت‌تر می‌کنند، ولی هزینه ساختمان، درب و دستگاه تهویه را بالا می‌برند. سالن کوچک‌تر از ۶ در ۱۵ متر هم از ابعاد ضوابط بیرون است. عایق‌کاری و تهویه در سالن پرورش قارچ بررسی شده است.
چیدمان داخلی و مسیر حرکت مواد را چطور طراحی کنید؟
در طراحی سوله برای راه اندازی مزرعه قارچ صدفی، مواد باید فقط یک‌طرفه حرکت کنند. کاه از ورودی «کثیف» وارد میشود، بعد از پاستوریزه شدن و بذرزنی به بخش تمیز می‌رسد و قارچ بسته‌بندی‌شده از طرف دیگر بیرون می‌رود. مسیر بستر مصرف‌شده هم نباید با مسیر کاه تازه یا محصول تلاقی کند.
| بخش | کجا باشد |
|---|---|
| انبار کاه و مواد اولیه | نزدیک دروازه و راه کامیون، دور از ورودی سالن‌ها؛ بدون جای لانه برای حشره، جونده و پرنده |
| سالن تولید بستر | چسبیده به انبار و اتاق بذرزنی؛ کف شست‌وشوپذیر با آبرو |
| اتاق خنک‌سازی و بذرزنی | بین سالن بستر و راهروی سالن‌ها؛ فشار هوای مثبت، فیلتر هپا (فیلتر ذرات ریز هوا) و کاشی‌کاری |
| سالن‌ها و راهرو | پشت پیش‌ورودی تعویض لباس و حوضچه ضدعفونی کفش؛ فیلتر هپا روی دریچه‌ها و توری با بیش از ۱۶ خانه در هر سانتی‌مترمربع |
| فاضلاب سالن‌ها | جدا برای هر سالن، با سیفون و شیب ۱ درصد؛ فاضلاب مشترک بیماری را بین سالن‌ها پخش میکند |
| بسته‌بندی و سردخانه | متصل به سالن‌ها و نزدیک خروجی محصول؛ فشار هوایش کمتر از راهرو |
| دپوی بستر مصرف‌شده | دور از انبار کاه، خروجی محصول و دریچه‌های هوای سالن‌ها؛ با راه ماشین‌رو |
بستر پاستوریزه‌شده باید در ۱۶ تا ۲۰ ساعت به ۲۵ درجه برسد و در ۲۲ تا ۲۵ درجه بذرزنی شود. پس سالن بستر و اتاق بذرزنی را دیواربه‌دیوار بسازید تا بستر از حیاط رد نشود. بستر مصرف‌شده پیش از تخلیه ۶ تا ۸ ساعت در ۶۰ درجه بخار داده میشود. دپو فقط همین بستر بخارخورده را نگه می‌دارد.
اسپور قارچ صدفی از همان اوایل رشد زیاد آزاد میشود. طبق این یادداشت علمی، همین اسپور می‌تواند در کارگران مزرعه حساسیت تنفسی (آلوئولیت آلرژیک) ایجاد کند. هوای خروجی سالن‌ها را به سمت بسته‌بندی و اداری نفرستید و برای کارگران برداشت ماسک بگذارید. ضوابط هم هنگام برداشت ماسک، دستکش و چکمه را توصیه کرده است.
زمین مناسب مزرعه قارچ صدفی چه ویژگی‌هایی دارد؟
برای راه اندازی مزرعه قارچ صدفی، زمینی بخرید که دسترسی آسان داشته باشد و به تأمین‌کنندگان بستر نزدیک باشد. ضوابط فنی جای انبار مواد اولیه و توسعه آینده را هم از زمین می‌خواهد. آب کافی، برق صنعتی و ترجیحاً گاز هم لازم است. آب باید از منبعی دائمی مثل قنات، چشمه، رودخانه، سد یا چاه کشاورزی بیاید و شرکت آب منطقه‌ای حق‌آبه‌اش را تأیید کرده باشد. بدون تغییر کاربری یا تأییدیه امور اراضی هم نمی‌توانید روی زمین کشاورزی سوله بسازید.
شکل زمین هم مهم است: در زمین خیلی باریک، راه کامیون و مسیر تخلیه جدا کنار ساختمان جا نمی‌شوند. پیش از خرید، نقشه بالا را روی ابعاد واقعی همان زمین بکشید.
کدام بخش‌ها را می‌توانید در فاز دوم بسازید؟
در راه اندازی مزرعه قارچ صدفی لازم نیست همه بخش‌ها را از روز اول بسازید. این سه بخش را بعداً روی همان ۸۵۰ مترمربع جای توسعه بسازید و فقط از اول جایشان را در نقشه خالی بگذارید. ساختن فاز دوم «مجوز توسعه» جداگانه‌ای از جهاد کشاورزی می‌خواهد که برای افزایش تولید در همان زمین صادر میشود.
- سالنهای بیشتر: راهروی سوله را طوری طراحی کنید که از یک سر قابل ادامه باشد تا سالن بعدی را بدون جابه‌جا کردن انبار و بسته‌بندی اضافه کنید. دریچه‌های هوای سالنهای تازه هم رو به دپو نباشد.
- آزمایشگاه بذر: سال اول بذر را از یک تولیدکننده معتبر بخرید و وقتی مصرف هفتگی‌تان ثابت شد، آزمایشگاه را بسازید.
- خشک کردن و فرآوری: ۵۰ تا ۶۰ درصد محصول هر سالن در فلش اول برداشت میشود و شاید همه‌اش تازه فروش نرود. ضوابط از متقاضی می‌خواهد فروش تازه یا فرآوری را از اول در طرح اجرایی پیش‌بینی کند. پس جای خط خشک کردن یا تولید پودر قارچ صدفی را در طرح بنویسید، حتی اگر ساختش به فاز دوم بماند.
جمع‌بندی
راه اندازی مزرعه قارچ صدفی با برنامه زمین شروع میشود، نه با خرید زمین. اول ظرفیت سالانه و روش تأمین بستر را تعیین کنید. بعد برنامه ساختمان را از روی ضوابط بنویسید و جای توسعه را به آن اضافه کنید. حد نصاب زمین، حق‌آبه، آزمایش آب و برق صنعتی را برای زمین موردنظر استعلام کنید. نقشه جانمایی را با یک مهندس مشاور نظام مهندسی کشاورزی روی همان زمین پیاده کنید. راه کاه، محصول و بستر مصرف‌شده باید از هم جدا باشد. فقط بعد از این مراحل قرارداد زمین را ببندید و پرونده مجوز را تشکیل دهید.
مقالات مرتبط:
سؤالات متداول
-
بدون ۴٬۰۰۰ مترمربع زمین میشود قارچ صدفی پرورش داد؟
بله، ولی نصاب ۴٬۰۰۰ مترمربعی فقط مال پروانه تأسیس جهاد کشاورزی است و برای شروع کوچک مجوز دیگری میگیرید. مجوز «شغل خانگی پرورش قارچ خوراکی» برای خانهای با دستکم ۳۰ مترمربع فضا و کار فقط با اعضای خانواده صادر میشود. «پروانه کسب تولید انواع قارچ» را هم اتحادیه صنفی با سند یا اجارهنامه محل میدهد؛ برای شروع با یک اتاق، راهنمای سالن پرورش قارچ با بودجه کم به کارتان میآید.
-
مزرعه قارچ صدفی چقدر آب، برق و سوخت مصرف میکند؟
ضوابط فنی برای هر کیلوگرم قارچ صدفی حدود ۳۰ لیتر آب و ۱ تا ۱٫۵ کیلوواتساعت برق در نظر گرفته است. گازوئیل هر کیلو در مناطق سردسیر ۰٫۸، خشک مرکزی ۰٫۷، معتدل ۰٫۶ و گرمسیر ۰٫۳ لیتر است. پس واحد ۵۰ تنی سالی حدود ۱٬۵۰۰ مترمکعب آب (حدود ۴ مترمکعب در روز) و ۵۰ تا ۷۵ هزار کیلوواتساعت برق مصرف میکند؛ گازوئیلش بسته به اقلیم ۱۵ تا ۴۰ هزار لیتر در سال است.
-
میشود با دوطبقه ساختن، زمین کمتری خرید؟
نه. حد نصاب پروانه به مساحت زمین مربوط است و با طبقهدار کردن ساختمان کم نمیشود. سالنهای قارچ صدفی معمولاً یکطبقهاند و فقط بخش اداری یا رفاهی را میتوان به طبقه دوم برد تا کمی از سطح اشغال کم شود.
منابع
| منابع | کاربرد در این مقاله | نشانی |
|---|---|---|
| ضوابط فنی پرورش قارچ‌های خوراکی صدفی و شاه صدف؛ وزارت جهاد کشاورزی، دفتر امور گلخانه‌ها، گیاهان دارویی و قارچ، شهریور ۱۳۹۶ | نصاب زمین و ساختمان و منشأ آن، حداقل ظرفیت، برنامه ساختمان صدفی و شاه صدف، ابعاد سالن و قفسه، دو در سالن، دوره تولید، فرمول بستر و کاه لازم، فاضلاب، مجوز توسعه، ویژگی‌های زمین و مصرف آب، برق و سوخت | http://agriengs.ir/wp-content/uploads/2019/04/%D8%B6%D9%88%D8%A7%D8%A8%D8%B7.%D9%82%D8%A7%D8%B1%DA%86.%D8%B5%D8%AF%D9%81%D9%8A.%D9%88.%D8%B4%D8%A7%D9%87.%D8%B5%D8%AF%D9%81.pdf |
| قارچ و ریه (سرمقاله)؛ Mushrooms and the lung، C. A. Pickering، Journal of the Royal Society of Medicine، ۱۹۸۷ | آزاد شدن زیاد اسپور قارچ صدفی و حساسیت تنفسی کارگران مزرعه | https://doi.org/10.1177/014107688708001102 |
مؤلف: تیم تحریریه هاگ
