کشت و پرورش قارچ انوکی

پرورش قارچ انوکی با بقیه قارچ‌ها متفاوت و کمی حساس است. زیرا درصورت نامطلوب بودن شرایط محیطی، نگهداری و حمل نادرست، احتمال به وجود آمدن سم لیستریا مونوسیتوژنز و ایجاد مسمومیت خطرناک لیستریوز برای مصرف‌کنندگان وجود دارد.
مدت زمان کوتاه باردهی 4 تا 6 هفته‌ای (40 روزه)، ارزش بالای غذایی، ماندگاری بالا، سودآوری خوب و بازار بسیار مناسب جهانی، کشت قارچ انوکی را به فعالیتی سودآور و زودبازده بدل نموده است.

شرایط تولید گلخانه‌ای قارچ انوکی در سال‌های اخیر در ایران نیز ایجاد شده است. تولید این قارچ در گلخانه‌، هزینه اولیه زیادی نیاز ندارد و یک فعالیت پرسود در یک بازار بسیار کم‌رقیب است. وجود رقبای کم و ویژگی‌های جغرافیایی خاص ایران، به‌ویژه در مناطق سردسیر (غرب و شمال‌غرب)، این فعالیت اقتصادی را به یک فرصت سرمایه‌گذاری با سود بالا تبدیل خواهد کرد.

 نیازهای کلی برای کشت قارچ انوکی

دما: قارچ انوکی بصورت طبیعی در درمناطق سرد و کوهستانی می‌روید؛ از این‌رو به محیطی خنک و مرطوب نیاز دارد. در طول دوره انکوباسیون (رشد میسلیوم) دمای بستر 18 تا 25 درجه سانتیگراد (64 تا 77 درجه فارنهایت) باشد. اما برای باردهی، شوک دمایی 7 تا 12 درجه سانتیگراد (45 تا 50 درجه فارنهایت)، باعث شروع پین‌دهی می‌شود و دمای ایده‌آل برای باردهی آنها 10 تا 16 درجه سانتیگراد (50 تا 61 درجه فارنهایت) است.

رطوبت: میزان رطوبت موردنیاز این قارچ بین 95 تا 100 درصد در طول دوره پینینگ و 85 تا 95 درصد برای زمان باردهی است.

نور: قارچ انوکی در محیط با نور کم کنترل‌شده و یا بسیار کم‌نور رشد می‌کند.

تهویه: در محیط گلخانه‌ای و پرورشی، کنترل میزان CO2 این قارچ نسبت به سایر قارچ‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد. زیرا بر حسب میزان CO2 نوع محصول (ساقه کوتاه و ساقه بلند) تغییر می‌کند.

بستر: در تولید گلخانه‌ای این محصول، مواد سلولوزی مانند خاک‌اره، ضایعات چوب یا مخلوط کاه به همراه سبوس مناسب است.

جدول زیر شرایط مختلف در هر مرحله از پرورش قارچ انوکی را نمایش می‌دهد.

راهنمای پرورش قارچ انوکی

مراحل کشت قارچ انوکی به شرح زیر است.

بستر کشت قارچ انوکی

کمپوست یا بستر کشت وظیفه تامین مواد مغذی لازم و رطوبت را بر عهده دارد. قارچ‌ انوکی روی بسترهای متنوعی رشد می‌کند که رایج‌ترین آنها خاک اره چوب سخت غنی‌شده است. سایر بسترهای مناسب شامل کاه ساقه برنج و محیط‌های کشت مختلف مبتنی بر غلات مانند دانه چاودار است که اغلب برای شروع رشد میسلیوم قبل از انتقال به یک بستر حجیم استفاده می‌شوند.

رایج‌ترین بسترهای رشد قارچ انوکی عبارتند از:

خاک اره درختان پهن‌برگ  

درختان صنوبر، بلوط و چنار بهترین چوب را برای کشت این قارچ دارند. بستر تهیه‌شده با خاک اره یا چوب این درختان بهترین گزینه برای رشد و پرورش قارچ انوکی است. این بستر به‌دلیل ساختار سلولوزی و ویژگی‌های خاص خود، محیط مناسبی برای رشد میسلیوم انوکیتاکه ایجاد می‌کند.

مزایای این بستر عبارتند از:

• قابلیت نگهداری رطوبت بالا
• تهویه مناسب برای رشد میسلیوم
• مواد مغذی فراوان
• عدم آلودگی با مواد شیمیایی به‌دلیل طبیعی بودن چوب

کلش گندم و یا ساقه برنج

استفاده از کاه گندم یا ساقه برنج به‌عنوان بستر برای کسانی که دسترسی به خاک اره ندارند، یک گزینه اقتصادی و مناسب است. این بستر می‌تواند به‌راحتی در مزارع کوچک و خانگی تهیه شود.

مزایای این بستر عبارتند از:

• ارزان و در دسترس بودن
• با مکمل‌های غذایی مانند سبوس یا کودهای گیاهی ترکیب و تقویت می‌شود.

بستر ترکیبی

ترکیب 30% خاک اره، 10% سبوس و 60% آب یک ترکیب ایده‌آل و بستر بسیار مناسب برای پرورش قارچ انوکی به شمار می‌رود. استفاده از خاک اره به همراه سبوس، باعث افزایش مواد مغذی در بستر و فراهم شدن شرایط مناسب برای رشد میسلیوم می‌شود.

مزایای این بستر عبارتند از:

• یک بستر غنی‌شده با مواد مغذی
• این ترکیب مخصوص باعث بهبود رطوبت و تهویه مناسب برای کشت می‌شود.

مراحل آماده‌سازی بستر کشت قارچ انوکی

پس از انتخاب یکی از انواع بسترهای مذکور، آماده‌سازی صحیح آن بستر دارای اهمیت ویژه‌ای است. برای آماده‌سازی بستر مراحل زیر را طی می‌کنیم:

• یکنواخت کردن بستر: مواد انتخابی مانند خاک اره یا کاه باید به‌صورت یکنواخت خرد و کوچک شوند. انجام این عمل رشد میسلیوم را در تمامی نواحی و به‌صورت یکسان و یکنواخت میسر می‌سازد.
• ایجاد رطوبت: بستر رشد قارچ باید دارای رطوبت کافی باشد تا رشد صحیح قارچ‌ها و میسلیوم را تضمین کند. این رطوبت باید به‌اندازه کافی باشد تا از پوسیدگی یا رشد قارچ‌های مضر جلوگیری کند. میزان رطوبت 60 تا 65 درصد برای بستر انوکی مناسب است. با استفاده از دستگاه‌های رطوبت‌سنج دقت عملتان را بالا ببرید.
• تنظیم PH: تنظیم میزان PH بستر، بین 505 الی 6.5 از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. برای افزایش این مقدار از آهک و برای کاهش آن از اسیدهای رقیق مانند اسید سیتریک استفاده می‌کنند.
• پرکردن کیسه یا ظروف کشت: در نهایت بستر آماده‌شده باید در ظروف مخصوص کشت قرار گیرد. این ظروف عبارتند از: کیسه‌ یا بطری‌های پلاستیکی با امکان تهویه مناسب

ضدعفونی کردن بستر

ضد عفونی کردن بستر قارچ انوکی و رعایت استانداردهای بهداشتی لازم یکی از مراحل حساس است. بستر آلوده به‌راحتی می‌تواند موجب توقف رشد یا کاهش کیفیت محصول گردد. زیرا میکروارگانیسم‌های رقیب، بطور طبیعی به سمت بستر غنی از مواد مغذی تمایل دارند. این آلاینده‌ها سریع‌تر از میسلیوم قارچ رشد می‌کنند و اگر حذف نشوند، منبع غذایی را تصرف و منجر به شکست محصول می‌شوند.
یکی دیگر از عوارض ناشی از بسترهای آلوده، آفات و انواع باکتری‌ها هستند. بنابراین انجام پاستوریزاسیون و استریلیزاسیون دقیق و مناسب برای بستر کشت امری ضروری است.

برای استریل کردن مواد بستر، به دمای بالاتر از 121 درجه سانتیگراد (250 درجه فارنهایت) به مدت حداقل 2 ساعت نیاز دارید. معمولاً این فرآیند درون دیگ‌های بخار بزرگ با فشار 15 PSI انجام می‌گردد.

تلقیح بستر یا اسپانینگ:

اسپانینگ عبارت است از تلقیح بذر قارچ به داخل بستر. اسپان همان مرحله ابتدایی رشد میسلیوم قارچ است که به‌صورت آماده و فعال برای انتقال به بستر کشت مورد استفاده قرار می‌گیرد. اسپان غلات و گندم بهترین عملکرد را از نظر رشد میسلیوم و سرعت کلونیزاسیون دارند. این مرحله دارای اهمیت زیادی است زیرا باعث رشد میسلیوم در تمامی قسمت‌ها می‌شود.

قبل از اضافه کردن بذر، مطمئن شوید که بستر رطوبت مناسبی دارد و به دمای اتاق رسیده است. بستری که هنوز خیلی گرم باشد، ممکن است میسلیوم انوکی را از بین ببرد.

برای تلقیح بستر، معمولاً اسپان انوکی را با نسبت 5 تا 10 درصد وزن بستر، به آن اضافه می‌کنند. طبق تجربه، مخلوط کردن اسپان در سراسر بستر، مدت زمان لازم برای تشکیل کلونی توسط میسلیوم را کاهش می‌دهد.

نسبت توصیه شده اسپان به بستر در جدول زیر نمایش داده شده است.

مراحل تلقیح اسپان به شرح زیر است:

1. انتقال بستر استریل‌شده به اتاق تمیز: پس از ضدعفونی و آماده‌سازی بستر، آن را به اتاق تمیز و عاری از آلودگی که شرایط دما، رطوبت و تهویه مناسب را دارد، منتقل می‌کنیم تا خطر آلودگی کاهش یابد.
2. افزودن اسپان در محیط ضدعفونی‌شده: در یک محیط کاملاً ضدعفونی و عاری از آلودگی و بدون جریان هوا یا هرگونه آلودگی، اسپان به بستر منتقل می‌شود.
3. بسته‌بندی بستر: پس از اضافه‌شدن اسپان به بستر، آن را در کیسه‌ها یا بطری‌های مخصوص نگهداری می‌کنیم. این بسته‌بندی باید طوری باشد که از ورود میکروب‌ها به آن جلوگیری شود.
4. انتقال به اتاق کلونیزاسیون یا رشد: بعد از بسته‌بندی، بستر به اتاق کلونیزاسیون یا رشد هدایت می‌شود. این اتاق دارای دمای مناسب و شرایط رطوبتی مناسب است تا میسلیوم به‌سرعت رشد و گسترش یابد.

انکوباسیون

ظروف حاوی بستر تلقیح شده را در مکانی تاریک با دمای  18 و 25 درجه سانتیگراد (64 تا 77 درجه فارنهایت) قرار دهید. در طول دوره انکوباسیون، میسلیوم انوکی از روی دانه غلات رشد می‌کند و در سراسر بستر پخش می‌شود و مواد مغذی موجود در آن را مصرف می‌کند.

ممکن است 2 تا 4 هفته طول بکشد تا میسلیوم انوکی به طور کامل بستر را استعمار کند.

وقتی میسلیوم سفید سطح بستر را پوشانده و شروع به جمع شدن و تشکیل گره یا برآمدگی می‌کند، متوجه می‌شوید که آماده شوکدهی است.

رشد و باردهی قارچ انوکی

مرحله رشد و باردهی قارچ انوکی شامل سه بخش زیر است.

1- دوره رشد میسلیوم یا کلونیزاسیون:

مرحله‌ای است که رشته‌های هیف قارچ در بستر کشت گسترش می‌یابد و تمامی بستر با میسلیوم پوشیده می‌شود تا برای شوک‌دهی آماده شود. طول این دوره معمولا 15 تا 25 روز است.

شرایط مورد نیاز این بخش به‌صورت جدول زیر است.

2- شوک‌دهی (stimulates pinning):

وقتی کلونیزاسیون کامل شد، وقت آن است که به بلوک کشت، شوک وارد کنید تا پین‌گذاری آغاز شود و آن را در شرایط باردهی قرار دهید. شوکدهی با کاهش دما انجام می‌شود.

عملیات شوکدهی طی 2 تا 4 روز انجام می‌شود که طی آن، تغییرات محیطی به‌ویژه کاهش دما و افزایش رطوبت برای رشد قارچ صورت می‌گیرد.

شرایط لازم برای شوکدهی مطابق جدول زیر است.

3- دوره باردهی:

در این مرحله قارچ‌ها بطور مشخص شروع به رشد می‌کنند و به شکل خوشه‌های سفید و کشیده ظاهر می‌شوند.

این دوره 7 تا 12 روز به طول می‌انجامد و دما و رطوبت مناسب در این مرحله بیاد ثابت باشد.

شرایط محیطی مناسب این مرحله به شرح زیر است.

برداشت قارچ انوکی

زمان درست برداشت قارچ‌های انوکی برای به‌دست‌آوردن محصولی بلند، ترد و تازه از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. بهترین زمان برای برداشت قارچ انوکی 30 تا 40 روز پس از تلقیح است. یعنی زمانی است که ساقه‌ها کاملا کشیده و در حدود 10 تا 20 سانتیمتر طول دارند و کلاهک‌ها هنوز کوچک و بسته هستند.
در این موقع، قارچ‌ها در اوج کیفیت خود از نظر طعم، بافت و ارزش غذایی هستند. برداشت زودتر به‌معنی کاهش کیفیت قارچ و برداشت دیرتر از این زمان باعث باز شدن کلاهک‌ها و از دست رفتن طعم و عطر آن می‌شود.

روش‌ صحیح برداشت انوکیتاکه به شرح زیر است:

• برش تمام خوشه با چاقوی استیل تمیز از پایه
• جدا نکردن قارچ از بستر به روش دستی برای آسیب نرساندن به محصول و همچنین بستر قارچ، برای رشد مجدد.
• قارچ‌ها را به آرامی لمس و حمل کنید تا از کبودی جلوگیری شود
• بسته‌بندی سریع قارچ برای جلوگیری از تغییر رنگ و از دست دادن ویژگی‌های ظاهری قارچ.
• قارچ‌ها را پس از برداشت و تا زمان توزیع، در جای خشک و خنک با دمای 1 تا 4 درجه سانتیگراد نگهداری کنید.

مشکلات رایج در کشت قارچ انوکی

حتی با وجود بستر و شرایط رشد مناسب، ممکن است در پرورش قارچ انوکی چالش‌هایی ایجاد شود. در اینجا به برخی از مشکلات رایج و نحوه رفع آنها اشاره می‌کنیم:

آلودگی

آلودگی یک نگرانی قابل توجه در کشت هر قارچی است. این آلودگی می‌تواند توسط باکتری‌ها، کپک‌ها یا سایر قارچ‌های رقیب، ایجاد شود. آلودگی اغلب ناشی از استریلیزاسیون نامناسب یا شرایط غیربهداشتی در طول تلقیح است. برای جلوگیری از آلودگی، همیشه بستر را کاملاً استریل کنید، از ابزارهای تمیز استفاده کنید و در یک محیط تمیز کار کنید.

رطوبت ناکافی

حفظ سطح رطوبت صحیح برای موفقیت کشت قارچ شما بسیار مهم است. بسترهایی که خیلی خشک هستند می‌توانند مانع رشد میسلیوم شوند، در حالی که بسترهای خیلی مرطوب می‌توانند منجر به رشد باکتری‌ها و آلودگی شوند. مرتباً میزان رطوبت بستر خود را کنترل کنید و در صورت نیاز با اسپری کردن یا اجازه دادن به بستر برای خشک شدن جزئی، آن را تنظیم کنید.

گردش هوای ضعیف

گردش هوای ضعیف می‌تواند منجر به تجمع دی‌اکسید کربن شده و رشد قارچ را آهسته یا حتی متوقف کند. برای جلوگیری از این مشکل، مطمئن شوید که محل کشت شما تهویه کافی دارد. اما مراقب  باشید، زیرا جریان‌ هوای شدید می‌توانند بستر را خشک کند.

رشد آهسته میسلیوم

رشد آهسته میسلیوم می‌تواند ناشی از دمای نامطلوب، سطح رطوبت نامناسب یا مواد مغذی ناکافی در بستر باشد. اطمینان حاصل کنید که تمام شرایط محیطی در محدوده ایده‌آل برای قارچ‌های انوکی قرار دارند و در صورت کندی رشد، افزودن مواد مغذی اضافی به بستر را در نظر بگیرید.

نتیجه‌گیری:
پرورش قارچ انوکی به‌دلیل افزایش میزان مصرف آن در جهان، دارای رشد صعودی قیمت و تقاضا است. کشور ایران به‌دلایل مختلف دارای پتانسیل مطلوب برای رشد و پرورش آن است. رعایت نکات مهم در مراحل کاشت تا برداشت آن بسیار مهم و ضروری است و باعث افزایش تولید محصول با کیفیت می‌شود. استفاده از کمپوست‌ها و بسترهای مناسب در کنار مراحل کشت دقیق، نوید یک محصول با کیفیت، سالم و پرسود را خواهد داد.

مولف:

گردآوری و تالیف توسط تیم تحریریه هاگ
کپی فقط با ذکر منبع مجاز است.
منابع:

• out-grow.com
• grocycle.com
• practicalselfreliance.com
• specialtyproduce.com
• thespruceeats.com
• researchandmarkets.com
• mushroomsubstrate.com