مواد تشکیلدهنده کمپوست قارچ دکمهای معمولاً شامل کاه و کلش گندم بهعنوان منبع اصلی کربن و ساختار، کود مرغی یا بستر کود اسب بهعنوان منبع نیتروژن، سنگ گچ برای بهبود ساختمان کمپوست و آب برای فعالشدن فرایندهای میکروبی است. در بعضی فرمولها نیز از سبوس، کنجاله سویا، پنبهدانه، اوره، ملاس یا سایر مکملهای آلی استفاده میشود.
نسبت دقیق این مواد ثابت نیست. رطوبت، درصد ماده خشک، نیتروژن واقعی کود، کیفیت کاه و روش تولید تعیین میکنند که از هر ماده چه مقدار باید مصرف شود. به همین دلیل، کپیکردن یک فرمول وزنی بدون آنالیز مواد اولیه میتواند به تولید کمپوست ضعیف، گریسی، کمهوا یا دارای آمونیاک منجر شود.
قارچها برخلاف گیاهان سبزینه یا کلروفیل ندارند و نمیتوانند با استفاده از نور خورشید فتوسنتز کنند. آنها موجوداتی هتروتروف یا دیگرپرور هستند و باید مواد غذایی آماده را از محیط اطراف دریافت کنند. کمپوست، بستری انتخابی و فرآوریشده است که مواد غذایی موردنیاز میسلیوم قارچ دکمهای را فراهم میکند.
در گذشته، بستر اصطبل و کود اسب یکی از مواد اصلی پرورش قارچ دکمهای بود. با کاهش استفاده از اسب در حملونقل و کمترشدن دسترسی به کود اسبی، فرمولهای موسوم به کمپوست سنتتیک توسعه پیدا کردند. در میانه قرن بیستم، پژوهشگرانی از جمله سیندن و هاوزر در توسعه روشهایی مبتنی بر کاه، کود مرغی و مکملهای نیتروژنی نقش داشتند. شکل تکاملیافته همین روشها امروزه در بسیاری از واحدهای تولید کمپوست استفاده میشود.
در ادامه، مواد اولیه کمپوست قارچ دکمهای، نقش هر ماده، معیارهای کنترل کیفیت و اشتباهات رایج در تنظیم فرمول را بررسی میکنیم.
کمپوست قارچ دکمهای دقیقاً چیست؟
کمپوست قارچ یک مخلوط ساده از کاه، کود و آب نیست. این مواد طی یک فرایند مدیریتشده هوازی، تحت تأثیر رطوبت، اکسیژن، دما و فعالیت میکروارگانیسمها تغییر میکنند و به بستری مناسب برای رشد قارچ دکمهای تبدیل میشوند.
در این فرایند، بخشی از ترکیبات سادهتر مصرف میشوند، ساختمان کاه تغییر میکند و زیستتوده میکروبی شکل میگیرد. نتیجه نهایی باید بستری انتخابی باشد؛ یعنی میسلیوم قارچ دکمهای بتواند در آن رشد کند، اما شرایط برای بسیاری از میکروارگانیسمهای رقیب مناسب نباشد.
برای آشنایی با تعریف، کاربرد و انواع این بستر میتوانید مقاله کمپوست قارچ چیست؟ را مطالعه کنید.
تفاوت کمپوست، خاک پوششی و کمپوست مصرفشده
کمپوست، خاک پوششی و کمپوست مصرفشده سه ماده متفاوت هستند. پیتماس، اسپان و خاک پوششی را نباید بدون توضیح در فهرست مواد اولیه کمپوست خام قرار داد.
| ماده | زمان استفاده | ترکیبات معمول | کاربرد |
|---|---|---|---|
| کمپوست فاز ۲ | پیش از بذرزنی | کاه، کود، آب، گچ و مکملهای احتمالی | بستر پاستوریزه و کاندیشنشده |
| کمپوست فاز ۳ | پس از بذرزنی و رشد میسلیوم | کمپوست فاز ۲ همراه با اسپان و میسلیوم | آماده ورود به مرحله خاکدهی |
| خاک پوششی | پس از رشد میسلیوم در کمپوست | معمولاً پیتماس و ماده آهکی | نگهداری آب و کمک به تشکیل اندام بارده |
| کمپوست مصرفشده | پس از پایان دوره برداشت | باقیمانده کمپوست، میسلیوم و خاک پوششی | اصلاح خاک و کاربردهای کشاورزی |
جدول مواد تشکیلدهنده کمپوست قارچ
| گروه ماده | نمونهها | نقش اصلی | نکته کنترل کیفیت |
|---|---|---|---|
| مواد کربنی و ساختاری | کاه گندم، کاه جو، کاه برنج، بلال ذرت و باگاس | تأمین کربن، نگهداری آب و حفظ تخلخل | نباید کپکزده، پوسیده یا بیش از حد خرد باشد |
| منابع نیتروژن آلی | کود مرغی، بستر کود اسب، کنجالهها | تأمین نیتروژن و تحریک فعالیت میکروبی | رطوبت و نیتروژن هر محموله باید بررسی شود |
| اصلاحکننده معدنی | گچ کشاورزی | بهبود ساختمان، کاهش چسبندگی و کمک به مدیریت نیتروژن | با آهک و گچ ساختمانی نامناسب اشتباه نشود |
| آب | آب سالم و در موارد کنترلشده آب بازیافتی | فعالکردن واکنشهای میکروبی و نرمکردن کاه | مقدار آن باید بر اساس رطوبت واقعی مواد تعیین شود |
| مکملهای آلی | سبوس، کنجاله سویا، پنبهدانه و تفاله آبجوسازی | تنظیم نیتروژن و تأمین مواد غذایی | مصرف زیاد میتواند آمونیاک را افزایش دهد |
| منابع نیتروژن معدنی | اوره و برخی نمکهای آمونیومی | اصلاح نیتروژن فرمول | فقط بر اساس محاسبه و آنالیز استفاده شود |
| منابع کربوهیدرات سریع | ملاس | تأمین انرژی سریع برای میکروارگانیسمها | جزء اجباری تمام فرمولها نیست |
کلش گندم؛ اسکلت اصلی کمپوست
مهمترین ماده در تولید کمپوست قارچ، کاه و کلش است؛ زیرا علاوه بر ترکیب شیمیایی مناسب، بافت نسبتاً محکم و انعطافپذیری دارد. این ویژگی کمک میکند توده کمپوست در اثر خیسشدن و تحمل وزن زیاد، کاملاً فشرده نشود و بخشی از خللوفرج خود را حفظ کند.
اگر ماده ساختاری خیلی نرم، پوسیده یا خردشده باشد، اکسیژن به بخشهای مرکزی توده نمیرسد. در این شرایط، نقاط بیهوازی ایجاد شده و کمپوست ممکن است بهاصطلاح گریسی، خمیری یا ترش شود.
پیشنهاد ویژه: معایب کمپوست قارچ
ترکیبات اصلی کلش گندم
مقادیر دقیق ترکیبات کلش به رقم گندم، شرایط کشت و روش نگهداری بستگی دارد؛ اما طبق مطالعه منتشرشده در نشریه PLOS ONE، کاه گندم معمولاً حدود ۳۳ تا ۴۰ درصد سلولز، ۲۰ تا ۲۵ درصد همیسلولز و ۱۵ تا ۲۰ درصد لیگنین دارد.
سلولز و همیسلولز از منابع اصلی کربن هستند. در جریان کمپوستسازی، میکروارگانیسمها بخشهایی از این ترکیبات را تجزیه و مصرف میکنند. ترکیبات مقاومتر حاوی لیگنین نیز همراه با زیستتوده میکروبی و مواد نیتروژنی، در تشکیل بخشهای پایدارتر کمپوست نقش دارند.
بنابراین بهتر است گفته نشود که تمام سلولز، همیسلولز و لیگنین مستقیماً به غذای ساده قارچ تبدیل میشوند. بخش مهمی از ارزش غذایی کمپوست نهایی از تغییرات میکروبی، زیستتوده میکروارگانیسمها و ترکیبات انتخابی ایجادشده در طول فرایند به دست میآید.
ویژگیهای کلش مناسب برای تولید کمپوست
- رنگ: کلش مناسب معمولاً رنگ زرد یا طلایی طبیعی دارد. تغییر رنگ سطحی ناشی از نگهداری الزاماً نشانه فساد نیست؛ اما لکههای گسترده سیاه، سبز یا خاکستری باید بررسی شوند.
- اندازه: طول ۱۵ تا ۳۰ سانتیمتر برای بسیاری از سیستمها مناسب است. کلش خیلی خرد یا پودرشده فضای هوا را کاهش میدهد. کلش بسیار بلند نیز اختلاط، انتقال و یکنواختسازی توده را دشوار میکند.
- تازگی: کلش تازه، خشک و سالم بر کلش بارانخورده، پوسیده یا کپکزده برتری دارد. تازگی فقط به سال برداشت مربوط نیست؛ شرایط انبارداری نیز بسیار مهم است.
- ساختمان: ساقهها نباید پیش از شروع فرایند کاملاً نرم و لهشده باشند.
- پاکیزگی: وجود خاک، سنگ، نخ پلاستیکی، فلز و بقایای خارجی باید به حداقل برسد.
- رطوبت انبار: کلش مرطوب در انبار مستعد گرمشدن، کپکزدگی و حتی خودسوزی است. رطوبت بالا باید پیش از دپو کنترل شود.
- ایمنی: دپوهای بزرگ کلش باید از منابع حرارتی، تجهیزات جرقهزا و سالنهای تولید فاصله داشته باشند. ایجاد فاصله ایمن میان دپوها، مسیر دسترسی آتشنشانی و پایش دما ضروری است.
آیا کاه برنج یا جو جایگزین کلش گندم میشود؟
کاه گندم تنها ماده لیگنوسلولزی قابل استفاده نیست. کاه برنج، کاه جو، کاه چاودار، بقایای ذرت و باگاس نیشکر نیز در مناطق مختلف بررسی یا مصرف شدهاند. بااینحال، جایگزینی مستقیم و وزنبهوزن توصیه نمیشود.
هر ماده از نظر سرعت تجزیه، جذب آب، استحکام الیاف، درصد خاکستر و تأثیر بر هوادهی متفاوت است. برای مثال، کاه جو یا کاه برنج ممکن است سریعتر نرم شود و در صورت مدیریت نامناسب، توده را متراکمتر کند.
در مقاله آیا کاه بستر مناسبی برای انواع قارچ است؟ تفاوت کاربرد کاه در پرورش قارچ دکمهای و قارچ صدفی بررسی شده است.
کود مرغی؛ منبع نیتروژن و محرک فعالیت میکروبی
کاه منبع مناسبی از کربن است، اما نیتروژن کافی برای شروع و ادامه سریع فرایند کمپوستسازی ندارد. کود مرغی بخشی از نیتروژن موردنیاز میکروارگانیسمها را تأمین میکند و یکی از رایجترین منابع نیتروژن در فرمولهای سنتتیک کمپوست قارچ است.
کود مرغی علاوه بر نیتروژن، مواد آلی، مواد معدنی و جمعیتهای میکروبی مختلفی را وارد توده میکند. بااینحال، کیفیت تمام محمولههای کود یکسان نیست.
چرا آنالیز کود مرغی ضروری است؟
نوع پرنده، خوراک، میزان آبخوری، جنس بستر مرغداری، مدت پرورش و شرایط نگهداری میتواند بر رطوبت و نیتروژن کود اثر بگذارد. طبق مرور علمی توازن نیتروژن در کمپوست قارچ، حتی کودهای مرغ گوشتی با ظاهر و منشأ مشابه ممکن است درصد نیتروژن متفاوتی داشته باشند.
به همین دلیل، عبارت «کود مرغی باید حتماً بین ۳٫۵ تا ۵ درصد نیتروژن داشته باشد» نباید بهعنوان یک قانون قطعی مطرح شود. آنچه اهمیت دارد، اندازهگیری درصد نیتروژن بر پایه ماده خشک و تنظیم مقدار مصرف متناسب با نتیجه آنالیز است.
ویژگیهای کود مرغی مناسب
- نوع مرغداری و بستر مورد استفاده مشخص باشد.
- محموله از نظر رنگ، رطوبت و بافت تا حد امکان یکنواخت باشد.
- رطوبت بهاندازهای باشد که حمل، خردکردن و اختلاط آن امکانپذیر باشد.
- کود دارای کلوخههای بزرگ و فشرده نباشد.
- درصد ماده خشک و نیتروژن کل آن اندازهگیری شود.
- آلودگی قابلتوجه به پلاستیک، سنگ، فلز و مواد خارجی نداشته باشد.
- به کپکزدگی گسترده یا فساد شدید دچار نشده باشد.
- نوع و میزان بستر همراه کود، مانند کاه، پوشال یا خاکاره، مشخص باشد.
اگر کود مرغی کلوخهای باشد، باید پیش از مصرف خرد یا به روشی یکنواخت در آب معلق شود. باقیماندن کلوخههای بزرگ باعث توزیع نامتوازن نیتروژن و ایجاد نقاط دارای آمونیاک بالا میشود.
نکته: مصرف نامناسب یا باقیماندن بعضی داروهای دامپزشکی میتواند ترکیب میکروبی کود را تغییر دهد. بهتر است منبع کود، سوابق واحد مرغداری و در صورت نیاز نتایج آزمایشگاهی بررسی شوند؛ اما نمیتوان بدون آزمایش ادعا کرد هر کود مرغی حتماً دارای باقیمانده زیانآور آنتیبیوتیک است.
شرایط نگهداری کود مرغی
کود مرغی بهتر است در فضای مسقف و روی کف قابل شستوشو و زهکشی نگهداری شود. ورود باران باعث تغییر شدید وزن، رطوبت و غلظت نیتروژن میشود و امکان تنظیم دقیق فرمول را کاهش میدهد.
محل دپوی کود خام باید از سالنهای پرورش، محل نگهداری اسپان و مسیرهای پاک تولید فاصله داشته باشد. کود خام میتواند حامل حشرات، کنهها، کپکها، باکتریها و سایر عوامل آلودگی باشد.
کود اسبی و فرمولهای مبتنی بر بستر اصطبل
در برخی کشورها، مخلوط کاه بستر اصطبل، کود و ادرار اسب همچنان یکی از مواد پایه تولید کمپوست است. این ماده هم بخشی از ساختار کاهی و هم مقداری نیتروژن و رطوبت را تأمین میکند.
طبق راهنمای دانشگاه پناستیت درباره آمادهسازی بستر قارچ دکمهای، فرمولهای کمپوست را میتوان در سه گروه کلی قرار داد:
- فرمولهای مبتنی بر بستر کود اسب؛
- فرمولهای سنتتیک بدون کود اسب؛
- فرمولهای ترکیبی.
وجود این سه گروه نشان میدهد که استفاده از کود اسبی یا کود مرغی بهتنهایی معیار کیفیت کمپوست نیست. توازن کربن و نیتروژن، کیفیت ماده ساختاری و مدیریت صحیح فرایند اهمیت بیشتری دارد.
آیا کود گاوی جایگزین کود مرغی است؟
کود گاوی از نظر درصد نیتروژن، میزان آب، ساختمان و سرعت آزادسازی مواد غذایی با کود مرغی متفاوت است. بنابراین جایگزینی مستقیم و وزنبهوزن آن توصیه نمیشود.
استفاده از کود یا دوغاب گاوی در بعضی فرمولهای پژوهشی بررسی شده است؛ اما اجرای موفق آن نیازمند اصلاح کل فرمول، آنالیز مواد و مدیریت مناسب هوادهی و رطوبت است. در نتیجه، عبارت «کود گاوی هرگز قابل استفاده نیست» نیز دقیق نیست.
سنگ گچ؛ اصلاحکننده ساختمان کمپوست
ژیپسم یا سنگ گچ کشاورزی، یعنی سولفات کلسیم، یکی از اصلاحکنندههای رایج در تولید کمپوست قارچ است. نقش اصلی آن بهبود ساختمان فیزیکی، کاهش چسبندگی مواد و کمک به جلوگیری از گریسیشدن توده است.
گچ مانند آهک یک تنظیمکننده قوی pH نیست. بنابراین بهتر است نقش آن فقط «تنظیم pH» معرفی نشود. گچ میتواند بر شیمی آمونیوم و آمونیاک، ساختمان مواد و میزان کلسیم و سولفات موجود در کمپوست اثر بگذارد.
مهمترین دلایل استفاده از ژیپسم
- کاهش چسبندگی الیاف و جلوگیری از خمیریشدن توده؛
- کمک به حفظ خللوفرج و بهبود عبور هوا؛
- تأمین کلسیم و سولفات برای محیط کمپوست؛
- کمک به حفظ بخشی از نیتروژن آمونیومی در شرایط مناسب؛
- کاهش احتمال ایجاد ساختمان گریسی در فرمولهای مستعد؛
- کمک به یکنواختی فیزیکی مخلوط مواد اولیه.
مصرف بیش از حد گچ میتواند درصد خاکستر کمپوست نهایی را افزایش دهد، وزن مواد معدنی غیرآلی را بالا ببرد و بر ساختمان کمپوست اثر منفی بگذارد. مقدار مناسب باید با توجه به فرمول و مشخصات مواد تعیین شود.
محدوده متداول: در برخی فرمولها برای هر تن کلش خشک حدود ۹۰ تا ۱۵۰ کیلوگرم گچ مصرف میشود؛ اما این عدد یک قانون جهانی نیست. نوع کاه، کود، آب بازیافتی، سیستم هوادهی و فرمول کارخانه میتواند مقدار مناسب را تغییر دهد.
در پژوهش مربوط به تولید کمپوست بدون گچ نیز نشان داده شده است که حذف گچ امکانپذیر است، اما نیازمند تغییر در مدیریت فرایند است. بنابراین نتیجه این پژوهش را نباید بهمعنای بیفایدهبودن گچ در تمام کارخانهها دانست.
آب؛ عامل فعالکننده فرایند کمپوستسازی
آب علاوه بر تأمین رطوبت، بهعنوان حلال و ناقل یونها در واکنشهای شیمیایی و فعالیتهای میکروبی نقش دارد. به دلیل خشکبودن کاه و بسیاری از مواد اولیه، بدون آب کافی فعالیت میکروبی مؤثری رخ نمیدهد.
مقدار آب موردنیاز را نمیتوان فقط با یک عدد ثابت تعیین کرد. رطوبت اولیه کاه، کود مرغی، مکملها و آب موجود در بستر کود اسب باید در محاسبه لحاظ شود.
پیامدهای کمبود آب
- کاهش فعالیت میکروبی؛
- نرمنشدن یکنواخت کاه؛
- افزایش ناهمگنی دمای توده؛
- باقیماندن بخشهایی از مواد بهصورت خام؛
- کندشدن تغییرات موردنیاز در فاز اول.
پیامدهای مصرف بیش از حد آب
- پرشدن فضاهای هوا با آب؛
- کاهش اکسیژن و ایجاد نقاط بیهوازی؛
- تولید بوی ترش و نامطبوع؛
- خروج ترکیبات غذایی همراه شیرابه؛
- گریسی و فشردهشدن کمپوست؛
- کاهش توان نگهداری ساختمان در مراحل بعد.
بر اساس راهنمای فنی پناستیت، رطوبت کمپوست هنگام پرکردن در پایان فاز اول در بسیاری از سیستمها حدود ۷۰ تا ۷۳ درصد است. این محدوده راهنماست و باید با توجه به طول الیاف، ساختمان و بلوغ کمپوست تفسیر شود.
استفاده از آب بازیافتی کمپوست
در واحدهای صنعتی، آب خارجشده از تودهها و آب حاصل از شستوشوی محوطه و تجهیزات ممکن است جمعآوری و دوباره استفاده شود. این آب معمولاً قهوهای تیره تا قرمز است و میتواند حاوی نیتروژن، مواد آلی محلول و جمعیتهای میکروبی باشد.
استفاده مجدد از این آب میتواند اتلاف مواد غذایی و مصرف آب تازه را کاهش دهد؛ اما باید کنترلشده باشد. آب بازیافتی ممکن است دارای آمونیاک، نمک، ترکیبات آلی زیاد یا عوامل آلودگی باشد.
این آب باید در حوضچه مناسب جمعآوری، هوادهی و در صورت نیاز آنالیز شود. هوادهی به کاهش شرایط بیهوازی و مدیریت بو کمک میکند، اما بهتنهایی تضمین نمیکند که تمام باکتریها یا عوامل زیانآور از بین رفتهاند.
سایر افزودنیها و مکملها
علاوه بر چهار ماده اصلی، ممکن است برای تنظیم نیتروژن، تأمین مواد غذایی یا اصلاح ساختمان از مواد دیگری استفاده شود. انتخاب مکمل باید بر اساس آنالیز کل فرمول انجام شود، نه فقط ضعیفبودن ظاهری کود مرغی.
- سبوس گندم: منبع مواد آلی و بخشی از نیتروژن؛
- کنجاله سویا: مکمل غنی از نیتروژن آلی؛
- کنجاله یا پودر پنبهدانه: منبع نیتروژن و مواد آلی؛
- تفاله آبجوسازی: ماده آلی دارای رطوبت و نیتروژن؛
- ملاس چغندر: منبع کربوهیدرات محلول در بعضی فرمولها؛
- اوره: منبع غلیظ نیتروژن معدنی که باید با احتیاط مصرف شود.
آیا ملاس ضروری است؟
ملاس میتواند انرژی سریع در اختیار بخشی از میکروارگانیسمها قرار دهد، اما جزء اجباری تمام فرمولها نیست. سیستمهای هوادهیشده جدید بدون ملاس نیز میتوانند به دما و فعالیت میکروبی مناسب برسند.
اوره چه زمانی استفاده میشود؟
اوره باید تنها زمانی اضافه شود که محاسبه نیتروژن نشان دهد فرمول به منبع نیتروژن بیشتری نیاز دارد. افزودن تجربی اوره برای «قویترشدن کمپوست» میتواند آمونیاک را افزایش داده و مرحله کاندیشنینگ را طولانی کند.
آیا فرمول ثابتی برای مواد اولیه کمپوست وجود دارد؟
خیر. یک فرمول جهانی و ثابت برای تمام کارخانهها و تمام فصلها وجود ندارد. دو محموله کود مرغی با وزن یکسان ممکن است رطوبت و نیتروژن کاملاً متفاوتی داشته باشند.
فرمول باید با توجه به این عوامل تنظیم شود:
- درصد رطوبت و ماده خشک هر ماده؛
- نیتروژن کل بر پایه ماده خشک؛
- نوع و کیفیت کاه؛
- نوع بستر همراه کود مرغی؛
- استفاده یا عدم استفاده از کود اسب؛
- میزان آب بازیافتی؛
- روش فاز اول و تجهیزات هوادهی؛
- مدت فاز اول و فاز دوم؛
- نتایج آنالیز کمپوست دورههای قبلی.
نسبت کربن به نیتروژن
یکی از معیارهای مهم در طراحی فرمول، نسبت کربن به نیتروژن یا C:N است. طبق مرور علمی منتشرشده درباره توازن نیتروژن، نسبت اولیه حدود ۳۰ به ۱ میتواند تقریباً معادل نیتروژن ۱٫۵ درصدی بر پایه ماده خشک باشد.
بااینحال، نسبت C:N بهتنهایی کافی نیست؛ زیرا تمام کربن و نیتروژن موجود در مواد به یک اندازه قابلدسترس نیستند.
| شاخص | محدوده راهنما | توضیح |
|---|---|---|
| نیتروژن مخلوط اولیه | حدود ۱٫۵ تا ۱٫۷ درصد ماده خشک | بسته به فرمول و نوع مواد تغییر میکند |
| نسبت اولیه C:N | حدود ۳۰ به ۱ | تنها یکی از شاخصهای ارزیابی فرمول است |
| رطوبت هنگام پرکردن | حدود ۷۰ تا ۷۳ درصد | به ساختمان و بلوغ کمپوست وابسته است |
| نیتروژن زمان بذرزنی | حدود ۲٫۱ تا ۲٫۳ درصد ماده خشک | محدوده عمومی راهنما، نه عدد قطعی |
| آمونیاک آزاد پایان فاز ۲ | بسیار پایین و بدون بوی قابل تشخیص | آمونیاک آزاد برای میسلیوم سمی است |
مثال ساده از اهمیت ماده خشک
فرض کنید دو محموله کود مرغی هرکدام ۱۰۰۰ کیلوگرم وزن دارند. رطوبت محموله اول ۳۰ درصد و رطوبت محموله دوم ۵۰ درصد است.
| ویژگی | محموله اول | محموله دوم |
|---|---|---|
| وزن تر | ۱۰۰۰ کیلوگرم | ۱۰۰۰ کیلوگرم |
| رطوبت | ۳۰ درصد | ۵۰ درصد |
| ماده خشک | ۷۰۰ کیلوگرم | ۵۰۰ کیلوگرم |
با وجود برابر بودن وزن تر، محموله اول ۲۰۰ کیلوگرم ماده خشک بیشتری وارد فرمول میکند. اگر درصد نیتروژن دو محموله نیز متفاوت باشد، اختلاف نیتروژن واقعی بیشتر خواهد شد.
نمونه فرمول مواد اولیه کمپوست قارچ
فرمول زیر فقط یک نمونه آموزشی و تقریبی است و نباید بدون آنالیز مواد اولیه و بررسی تجهیزات مستقیماً اجرا شود.
| نام ماده اولیه | مقدار تقریبی | توضیحات |
|---|---|---|
| کلش گندم | ۱۰۰۰ کیلوگرم | با فرض رطوبت حدود ۱۵ درصد |
| کود مرغی | حدود ۷۵۰ کیلوگرم | مقدار واقعی به رطوبت و نیتروژن کود بستگی دارد |
| سنگ گچ | حدود ۱۲۰ کیلوگرم | بر اساس فرمول و ساختمان توده قابل تغییر است |
| آب | تا رسیدن به رطوبت هدف | ممکن است مجموع آب مصرفی چند هزار لیتر باشد |
در بعضی شرایط، مجموع آب مصرفی برای یک تن کلش به حدود ۵۰۰۰ لیتر یا بیشتر میرسد؛ اما بخشی از آن جذب مواد میشود، بخشی تبخیر میشود و بخشی نیز بهصورت شیرابه خارج خواهد شد. بنابراین مقدار آب نباید مستقل از رطوبت اولیه مواد و ظرفیت نگهداری توده تعیین شود.
خروجی چنین فرمولی ممکن است حدود ۲٫۵ تا ۳ تن کمپوست مرطوب فاز یک باشد؛ اما وزن نهایی به مقدار آب حفظشده، افت ماده خشک، تبخیر، شیرابه و طول فرایند بستگی دارد. نیتروژن حدود ۱٫۷ درصد نیز فقط زمانی قابل انتظار است که آنالیز واقعی مواد با محاسبات فرمول مطابقت داشته باشد.
مواد اولیه در فازهای مختلف چه تغییری میکنند؟
فاز اول؛ خیساندن، اختلاط و تخمیر هوازی
در فاز اول، کاه خیس شده و با کود، گچ و مکملهای احتمالی مخلوط میشود. فعالیت میکروبی دما را افزایش میدهد، کاه را نرمتر میکند و باعث آزادشدن آمونیاک میشود.
اکسیژن کافی در این مرحله ضروری است. توده بیش از حد متراکم یا خیس ممکن است در بخشهای مرکزی بیهوازی شود. در روشهای جدید، بونکر و هوادهی از کف برای کنترل بهتر اکسیژن، رطوبت و دما استفاده میشود.
برای مقایسه فرایندهای قدیمیتر میتوانید مقاله پرورش قارچ به روش سنتی را بخوانید.
فاز دوم؛ پاستوریزاسیون و کاندیشنینگ
هدف فاز دوم کاهش آفات و عوامل نامطلوب از طریق پاستوریزاسیون و سپس کاهش آمونیاک آزاد در مرحله کاندیشنینگ است.
کمپوست قارچ در این مرحله استریل کامل نمیشود. میکروارگانیسمهای گرمادوست و مفید در آمادهسازی بستر نقش دارند. استفاده از عبارت «استریلکردن کمپوست» بهجای پاستوریزاسیون و کاندیشنینگ دقیق نیست.
فاز سوم؛ بذرزنی و رشد میسلیوم
پس از پایان فاز دوم و کاهش آمونیاک، اسپان به کمپوست اضافه میشود. در فاز سوم، میسلیوم در سراسر کمپوست رشد میکند.
اسپان یکی از مواد خام فاز اول نیست، بلکه ماده تلقیحی است. اطلاعات بیشتر درباره ساختار و انواع آن در مقاله بذر قارچ یا اسپان قارچ چیست؟ ارائه شده است.
چکلیست کنترل کیفیت مواد اولیه
کلش گندم
- رنگ طبیعی و نسبتاً یکنواخت داشته باشد.
- بوی کپک، ماندگی یا ترشیدگی ندهد.
- بیش از حد خرد، پوسیده یا پودری نباشد.
- خاک، سنگ، پلاستیک و مواد خارجی کمی داشته باشد.
- محل و مدت نگهداری آن مشخص باشد.
کود مرغی
- نوع مرغداری و جنس بستر مشخص باشد.
- درصد رطوبت و نیتروژن آن اندازهگیری شود.
- دارای کلوخههای بزرگ و فشرده نباشد.
- مواد خارجی و آلودگی فیزیکی زیادی نداشته باشد.
- از نظر رنگ، بو و بافت یکنواخت باشد.
سنگ گچ
- گچ کشاورزی مناسب باشد.
- خلوص و دانهبندی قابلقبولی داشته باشد.
- کلوخه و ناخالصی زیادی نداشته باشد.
- با آهک یا گچ ساختمانی نامناسب اشتباه نشود.
آب
- شوری و آلودگی شیمیایی غیرعادی نداشته باشد.
- به روغن، سوخت یا فاضلاب آلوده نباشد.
- آب بازیافتی بهصورت کنترلشده جمعآوری شود.
- مقدار مصرف با رطوبت واقعی مواد هماهنگ باشد.
اشتباهات رایج درباره مواد تشکیلدهنده کمپوست
- استفاده از یک فرمول ثابت: رطوبت و نیتروژن مواد در محمولهها و فصلهای مختلف تغییر میکند.
- محاسبه بر اساس وزن تر: وزن تر بدون مشخصبودن درصد ماده خشک، معیار کافی نیست.
- افزایش کود مرغی یا اوره برای تقویت کمپوست: نیتروژن بیشتر میتواند آمونیاک و اتلاف نیتروژن را افزایش دهد.
- یکیدانستن گچ و آهک: این دو ماده ترکیب و عملکرد یکسانی ندارند.
- معرفی پیتماس بهعنوان جزء اصلی کمپوست: پیتماس معمولاً در خاک پوششی استفاده میشود.
- معرفی اسپان بهعنوان ماده اولیه فاز اول: اسپان پس از آمادهشدن کمپوست اضافه میشود.
- استفاده از کاه کپکزده: پوسیدگی و کپک میتواند ساختار و فرایند میکروبی را مختل کند.
- مصرف بیش از حد آب: غرقابیشدن توده، اکسیژن را کاهش میدهد.
- بیتوجهی به بستر کود مرغی: کاه، پوشال و خاکاره رفتار یکسانی ندارند.
- یکیدانستن کمپوست تازه و مصرفشده: کمپوست مصرفشده بستر پایانیافته دوره برداشت است.
هنگام خرید کمپوست آماده چه مواردی را بررسی کنیم؟
- کمپوست فاز ۲ است یا فاز ۳؟
- تاریخ تولید و بذرزنی چه زمانی است؟
- چه نوع اسپانی در آن استفاده شده است؟
- وزن خالص هر بلوک چقدر است؟
- رطوبت کمپوست در چه محدودهای قرار دارد؟
- آیا کمپوست بوی آمونیاک میدهد؟
- میزان رشد و یکنواختی میسلیوم چگونه است؟
- مدت و شرایط حمل تا سالن چیست؟
- تولیدکننده چه برنامه کنترل کیفی دارد؟
برای انتخاب بلوک مناسب، مقاله ابعاد و اندازه کمپوست قارچ دکمهای اطلاعات کاربردی بیشتری ارائه میکند.
پس از ورود کمپوست فاز ۳ به سالن، دمای داخل بستر نیز باید مرتب پایش شود. جزئیات این مرحله در راهنمای کنترل دمای کمپوست قارچ دکمهای بررسی شده است.
سؤالات متداول
کمپوست قارچ از چه موادی تشکیل شده است؟
کمپوست قارچ دکمهای معمولاً از کاه یا کلش، کود مرغی یا بستر کود اسب، گچ و آب تهیه میشود. در بعضی فرمولها نیز از سبوس، کنجالهها، اوره، ملاس و دیگر مواد مکمل استفاده میشود.
مهمترین ماده کمپوست قارچ چیست؟
یک ماده بهتنهایی کمپوست مناسب ایجاد نمیکند. کاه ساختمان و کربن را فراهم میکند، کود نیتروژن موردنیاز فعالیت میکروبی را تأمین میکند و آب، گچ، اکسیژن و مدیریت فرایند، مخلوط خام را به بستری انتخابی تبدیل میکنند.
برای هر تن کاه چقدر کود مرغی نیاز است؟
بدون مشخصبودن رطوبت، درصد ماده خشک و نیتروژن کود نمیتوان مقدار دقیقی تعیین کرد. اعداد ثابت فقط زمانی قابل استفادهاند که مشخصات مواد با فرمول مبنا مطابقت داشته باشند.
آیا کود مرغی برای کمپوست ضروری است؟
کود مرغی یکی از رایجترین منابع نیتروژن است، اما تنها منبع ممکن نیست. بستر کود اسب، کنجالهها و سایر منابع نیتروژنی نیز در فرمولهای مختلف مصرف میشوند.
چرا به کمپوست سنگ گچ اضافه میشود؟
گچ به حفظ ساختمان، کاهش چسبندگی، بهبود تخلخل و مدیریت بخشی از شیمی آمونیوم و آمونیاک کمک میکند. نقش آن فقط تنظیم pH نیست.
آیا سنگ گچ و آهک یکسان هستند؟
خیر. گچ عمدتاً سولفات کلسیم است، اما آهک معمولاً از کربنات یا هیدروکسید کلسیم تشکیل شده است. اثر این مواد بر pH و فرایند کمپوست متفاوت است.
آیا پیتماس جزء مواد تشکیلدهنده کمپوست است؟
پیتماس معمولاً ماده اصلی خاک پوششی است و پس از رشد میسلیوم روی کمپوست قرار میگیرد. در بیشتر فرمولهای رایج، پیتماس جزء اصلی مواد خام فاز اول نیست.
آیا اوره حتماً باید به کمپوست اضافه شود؟
خیر. اوره تنها در بعضی فرمولها و برای جبران کمبود محاسبهشده نیتروژن استفاده میشود. مصرف بدون محاسبه میتواند آمونیاک را افزایش دهد.
رطوبت مناسب کمپوست چقدر است؟
در پایان فاز اول و هنگام پرکردن، محدوده حدود ۷۰ تا ۷۳ درصد در منابع فنی گزارش شده است. مقدار مناسب به ساختمان، بلوغ، طول الیاف و تراکم کمپوست بستگی دارد.
تفاوت کمپوست فاز ۲ و فاز ۳ چیست؟
کمپوست فاز ۲ پاستوریزه و کاندیشنشده است، اما هنوز اسپانران نشده است. در فاز ۳، اسپان اضافه شده و میسلیوم در کمپوست رشد کرده است.
آیا کمپوست قارچ استریل میشود؟
خیر. کمپوست در فاز دوم پاستوریزه و کاندیشن میشود. هدف، استریلکردن کامل و حذف تمام میکروارگانیسمها نیست.
جمعبندی
مواد تشکیلدهنده کمپوست قارچ دکمهای معمولاً شامل کاه یا کلش گندم، کود مرغی یا بستر کود اسب، سنگ گچ و آب است. سبوس، کنجاله سویا، پنبهدانه، اوره و ملاس نیز ممکن است در بعضی فرمولها استفاده شوند.
کیفیت کمپوست فقط به نام یا مقدار ظاهری مواد بستگی ندارد. رطوبت، ماده خشک، درصد نیتروژن، کیفیت کاه، نوع بستر کود و نحوه مدیریت فازهای تولید، نتیجه نهایی را مشخص میکنند.
مهمترین اصول تولید کمپوست مناسب عبارتاند از:
- استفاده از کاه سالم و دارای ساختمان مناسب؛
- آنالیز رطوبت و نیتروژن کود مرغی؛
- محاسبه فرمول بر پایه ماده خشک؛
- تنظیم آب بدون ایجاد شرایط بیهوازی؛
- استفاده حسابشده از گچ و مکملها؛
- پرهیز از مصرف تجربی اوره؛
- حفظ هوادهی و یکنواختی توده؛
- کاهش کامل آمونیاک آزاد در فاز دوم.
اگر به آموزش تولید و پرورش قارچ علاقهمند هستید، در دانشنامه هاگ میتوانید مراحل آمادهسازی سالن، انتخاب کمپوست، خاکدهی، هوادهی و برداشت را بهصورت تخصصی دنبال کنید.
