مواد تشکیل دهنده کمپوست قارچ دکمهای، شامل کاه و کلش گندم (به عنوان منبع کربن)، کود مرغی (منبع نیتروژن)، سنگ گچ (جهت تنظیم pH و بهبود ساختار) و آب است. این چهار عنصر حیاتی طی چندین فرآیند تخمیر هوازی با یکدیگر ترکیب میشوند تا بستری مغذی برای رشد میسلیوم قارچ فراهم کنند. کیفیت، تازگی و نسبت دقیق این مواد اولیه، مهمترین عامل در تعیین میزان باردهی، سلامت، کیفیت و راندمان مزرعه پرورش قارچ است.
قارچها برخلاف گیاهان سبزینه (کلروفیل) ندارند و نمیتوانند با نور خورشید فوتوسنتز کرده و برای خود غذا بسازند. آنها موجوداتی “هتروتروف (دیگرپرور)” هستند و باید مواد غذایی را بصورت آماده دریافت کنند. کمپوست دقیقا محیطی است که قارچها میتوانند مواد غذایی را از آن جذب نمایند.
جالب است بدانید در گذشته، قارچ دکمهای را روی “کود اسبی” پرورش میدادند. اما با جایگزین شدن خودرو به جای اسب از دهه 1920 به بعد و کاهش اصطبلها و در نتیجه کمبود این ماده، تولیدکنندگان به فکر بستری جایگزین برای کشت قارچ افتادند. آنها روشهای مختلفی را آزمودن تا اینکه در سالهای 1950 تا 1953 دو محقق به نامهای سیندن و هاوزر، روش ساخت کمپوست مصنوعی (Synthetic) را ابداع کردند. آنها از ترکیب کاه + کود مرغ، طی فرایندی خاص، جایگزینی مناسب برای کود اسب تولید کردند. روشی که تا امروز هم مورد استفاده قرار میگیرد.
در ادامه به معرفی مواد اولیه کمپوست قارچ دکمهای و نقش هر کدام در تولید بستر مناسب کشت قارچ میپردازیم.
کلش گندم
مهمترین ماده در تولید کمپوست قارچ، کاه و کلش است، زیرا علاوه بر ساختار شیمیایی مناسب، بافت محکم و انعطافپذیری دارد. این ویژگی باعث میشود توده کمپوست در اثر وزن زیاد و خیس شدن، له نشود و ساختار خود را حفظ کند. اگر کلش نرم باشد (مثل کلش برنج یا جو)، اکسیژن به مرکز توده کمپوست نرسیده، محیط بیهوازی شده و کمپوست اصطلاحاً گریسی و ترش میشود.
همچنین کلش گندم حاوی 36% سلولز، 25% پنتوزان و 16% لیگنین است. این منابع کربنی به عنوان منبع انرژی و غذای قارچ عمل خواهند کرد. پنتوزان و سلولز قندهای پیچیدهای هستند که به راحتی به قندهای ساده تبدیل میشوند و منبع اولیه انرژی لازم برای رشد میکروبها و شروع پروسه تولید کمپوست قارچ محسوب میشوند.
از طرفی لیگنین، همی سلولز و سلولز موجود در کلش به دلیل استحکام بسیار زیاد، طی فاز یک کمپوست سازی و فرآیند تخمیر هوازی و دمای بالای پروسه، به ترکیبی موسوم به کمپلکس هوموس لیگنین غنی از ازت که منبع پروتئین غنی برای قارچ محسوب میشود، تبدیل میشود.
ویژگیهای کلش مناسب برای تولید کمپوست:
- رنگ: کلش باید طلایی و زرد باشد. (البته تغییر رنگ سطحی در انبار مشکلی ندارد.)
- اندازه: طول مناسب ساقهها بین 15 تا 30 سانتیمتر است. کلشهای خیلی خرد یا پودر شده باعث خفگی کمپوست میشوند. کوتاهتر بودن طول ساقه در میزان خلل و فرج و تهویه توده کمپوست تأثیر منفی دارد. با این وجود، هرچه طول کاه و کلش بلندتر باشد کار با آن سختتر میشود.
- تازگی: حتماً از کلش سال جاری استفاده کنید. کلشهای قدیمی و بارانخورده که پوسیده باشند، کیفیت کمپوست را به شدت کاهش میدهند. همچنین آلودگی زیادی خواهند داشت.
- ایمنی: در انبارداری کلش، خطر آتشسوزی را جدی بگیرید و دپوها را با فاصله 20 الی 40 متر از هم قرار دهید. رطوبت کلش انبار شده نباید از 20% بیشتر باشد. بهتر است کاه و کلش در سطوح بتونی با شیبی ملایم که آب باران خارج شود ذخیره گردد.
کود مرغی
کود مرغی به عنوان تامینکننده نیتروژن و محرک میکروبی کمپوست قارچ عمل میکند. این ماده منبع اصلی تأمین نیتروژن (ازت) و همچنین منبع ورود میکروارگانیسمهای مفید به توده کمپوست است.
ویژگیهای کود مرغی مناسب:
- کود مرغ گوشتی با میزان ازت بین 3.5 تا 5%
- بافت کود باید خشک باشد (رطوبت 30 الی 40%) تا به راحتی آسیاب و پودر شود. زیرا کلوخههای کود در کمپوست باز نمیشوند و باعث ایجاد بوی نامطبوع آمونیاک و مسمومیت میسلیوم قارچ خواهند شد. (اگر امکان آسیاب کردن وجود نداشت، آن را در مخازن آب حل کرده، توده را خوب به هم زده و سپس سوسپانسیون (دوغاب) را به کاه و کلش اضافه کنید.)
نکته: باید مراقب بود که در مرغداری از آنتیبیوتیکهای ماندگار در کود استفاده نشده باشد، زیرا این داروها باکتریهای مفید کمپوستساز را از بین میبرند.
کود مرغ بایستی در مکانی مسقف با کف سیمانی یا آسفالت ذخیره شود، بطوریکه در معرض برف باران قرار نگیرد. ذخيره کود مرغ، خصوصا وقتی که رطوبت کود مرغ زیاد است، شرایط مناسب را در تکثیر کپکهای زرد و سبز فراهم میکند. محل ذخیره کود مرغ را دور از محل تهیه کمپوست و خصوصا سالنهای کشت انتخاب کنید. چون باکتریها و قارچهای زیادی در کود مرغی رشد و تکثیر مینمایند که میتوانند باعث آلودگی شدید مزرعه قارچ شوند.
سنگ گچ
ژیپسم یا سنگ گچ، نقش تعیینکنندهای در کیفیت ساختمان توده کمپوست، جهت عدم چسبندگی الیاف بههم و تنظیم pH کمپوست دارد. همچنین وظیفه جذب آمونیاک توده و جلوگیری از هدر رفت و تصعید آن نیز بر عهده دارد.
بنابراین مصرف میزان تعیین شده سنگ گچ بر کیفیت غذایی کمپوست حائز اهمیت است. زیرا مصرف بیش از حد سنگ گچ نسبب افزایش میزان پارامتر خاکستر در محصول نهایی کمپوست میگردد و بر کیفیت ساختمار آن نیز اثرات مخربی دارد.
یکی از مهمترین علائم کمپوست خوب فقدان کامل بوی آمونیاک در آن میباشد. میسلیوم قارچ از نیتروژن آلی استفاده میکند و نمیتواند از آمونیوم تغذیه نماید. ولی وقتی که سطح pH بالاست، آمونیوم بصورت گاز آمونیاک در میآید که برای میسلیوم قارچ سمی است. به منظور ایجاد یک توده یکنواخت از مواد اولیه برای تولید کمپوست قارچ، باید پیش از مصرف کود مرغی، سنگ گچ را به آن اضافه ک و این ترکیب را بخوبی با هم مخلوط و همگن کرد.
مهمترین دلایل استفاده از ژیپسم در کمپوستسازی:
- جلوگیری از چسبندگی الیاف کلش، بهبود تهویه و پیشگیری از لجنمانند شدن آن
- pH توده را تنظیم میکند و از اسیدی یا قلیایی شدن بیشازحد بستر جلوگیری میکند.
- تأمین کلسیم به عنوان ماده ضروری برای رشد و استحکام بافت قارچ
- جاذب آمونیاک: مانند یک تله شیمیایی عمل کرده و نیتروژن را در کمپوست حفظ میکند تا بصورت گاز آمونیاک هدر نرود.
- تنظیم رطوبت: در فازهای مختلف کمپوستسازی، به حفظ تعادل آب کمک میکند.
- در مرحله رشد قارچ، اسیدهای تولید شده توسط میسلیوم (مثل اگزالیک اسید) را خنثی میکند.
برای تولید کمپوست قارچ، معمولاً به ازای هر تن کلش خشک، بین 90 تا 150 کیلوگرم سنگ گچ استفاده میشود.
آب
آب علاوه بر تامین رطوبت، به عنوان یک حلال و همچنین ناقل و انتقالدهنده یونها در تمامی فعالیتهای، شیمیایی، میکروبی و غیرمیکروبی، نقش بسیار حیاتی و مهم در کمپوستسازی دارد.
به دلیل ساختار عمدتا خشک مواد اولیه کمپوست، آب جایگاه ویژهای در فرایند تولید بستر قارچ دارد. بطوریکه بدون آب، هیچ فعالیت میکروبی رخ نمیدهد.
نکته: آب بازیافتی واحد کمپوست استفاده زیادی در فرایند ساخت کمپوست در ادوار بعدی دارد. آب بازیافتی شامل آبهای خارج شده از تودههای کمپوستی، شستشوی محوطه و ماشینآلات است که دارای مقادیر متنابهی از میکروارگانیسمهای ویژه و نیتروژن است که برای تولید کمپوست بسیار ارزشمند محسوب میشود. آب بازیافتی کمپوست دارای رنگ قهوهای تیره تا قرمز است و بوی تند آمونیاک دارد.
در واحدهای تولیدی کمپوست این آب در حوضچههای آمونیاک ذخیره میشود. البته باید قبل از مصرف، هوادهی شود تا باکتریهای مضر آن از بین بروند.
سایر افزودنیها و مکملها
علاوه بر چهار ماده اصلی، گاهی برای تقویت کمپوست از مواد زیر نیز استفاده میشود (به ویژه اگر کود مرغی ضعیف باشد):
- سبوس گندم
- کنجاله سویا
- پودر پنبهدانه
- ملاس چغندر
فرمول پیشنهادی ترکیب مواد اولیه کمپوست قارچ
اگرچه فرمولها بسته به آنالیز مواد اولیه تغییر میکنند، اما فرمول زیر یک استاندارد رایج و کاربردی برای شروع است:
| نام ماده اولیه | مقدار تقریبی | توضیحات |
|---|---|---|
| کلش گندم | 1000 کیلوگرم | رطوبت حدود 15% |
| کود مرغی | 750 کیلوگرم | رطوبت حدود 40% |
| سنگ گچ | 120 کیلوگرم | رطوبت حدود 20% |
| آب | حدود 5000 لیتر | جهت رسیدن به رطوبت مطلوب |
خروجی این فرمول، حدود 2.5 تا 3 تن کمپوست فاز یک با رطوبت 72% و نیتروژن حدود 1.7% خواهد بود.
اگر به آموزش تولید و پرورش قارچ علاقه مند هستید برای کسب اطلاعات بیشتر با هاگ همراه باشید.
