کتاب اصول و مبانی تولید قارچ های دارویی با نگاه کاربردی

کتاب اصول و مبانی تولید قارچ‌های دارویی با نگاه کاربردی در ایران. تألیف دکتر شراره رضائیان و دکتر حمیدرضا پوریان‌فر به نشر جهاد دانشگاهی مشهد.

مقدمه کتاب اصول و مبانی تولید قارچ

امروزه به کمک ابزارهای دقیق مولکولی، وجود بیش از ۵ میلیون گونه قارچ (Fungi) در جهان به اثبات رسیده است که از این تعداد در حدود ۱۵۰۰۰ گونه، قارچ کلاهک‌دار (Mushroom) با تاکسونومی معین هستند.

در میان این قارچ‌های کلاهک‌دار، ۷۰۰ گونه از نظر مصرف انسانی ایمن و دارای خواص دارویی و درمانی هستند. اصطلاحاً قارچ‌های دارویی (Medicinal mushrooms) نامیده می‌شوند. در حال حاضر همچنان قارچ خوراکی دکمه‌ای بالاترین سهم را در تولید جهانی قارچ‌های خوراکی بر عهده دارد. اما مجموع سهم گونه‌های غیر از قارچ دکمه‌ای (که عمدتاً قارچ دارویی هستند) از ۴۴ در طی دهه ۱۹۸۰ به بیش از ۷۰٪ در اواخر دهه ۲۰۱۰ میلادی رسیده است.

تجارت قارچ‌های دارویی

این رشد قابل‌ملاحظه در تجارت قارچ‌های دارویی در درجه اول به دلیل ارزش دارویی ویژه آن‌ها است. قارچ‌های دارویی دارای گستره‌ای از اثرات بیولوژیک از جمله ضد میکروبی، ضدویروسی، ضد سرطانی، بهبودکننده یا بازدارنده سیستم ایمنی، آنتی‌اکسیدانی و غیره هستند که عمدتاً مرتبط با درشت‌مولکول‌هایی همچون بنیادها، پلی‌ساکاریدها، ترکیبات پیچیده بینید و پلی‌ساکارید و اسیدهای چرب ضروری غیراشباع می‌باشد.

علاوه بر رشد اقتصادی قارچ‌های دارویی، جایگاه آن‌ها در جامعه علمی نیز از اعصار باستان تا دهه‌های ابتدایی قرن ۲۱ دستخوش تغییراتی بطنی اما بنیادینی شده است. قارچ‌های دارویی از ابزاری عمدتاً در دست جادوگران عصر باستان به منابع دارویی باارزش در طب سنتی چین و سپس به منابع طبیعی مورد توجه سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای کشف داروهای ضد سرطانی تبدیل شده‌اند.

نمونه بارز این تحولات علمی در قارچ دارویی دم بوقلمون (trametes versicular) مشاهده می‌شود. در سال ۲۰۰۷ برای درمان کمکی سرطان پیشرفته پستان و در سال ۲۰۱۲ برای درمان کمکی سرطان پیشرفته پروستات از FDA مجوز انجام آزمایش‌های بالینی دریافت نمود.

هزینه بالای تولید، تنوع کم ژنوتیپی، راندمان پایین تبدیل زیستی و نیاز به خاک‌پوششی (توأم با تبعات منفی زیست‌محیطی) قارچ دکمه‌ای موجب گرایش به سمت قارچ‌های دارویی در ایران شده است.

از سویی، بیشتر قارچ‌های دارویی در زمره تجزیه‌کننده‌های اولیه هستند. قادرند در بسیاری از انواع بقایای گیاهی کشاورزی (که در کشور ما به فراوانی یافت می‌شود) رشد کرده و با راندمانی بالا آن‌ها را به متابولیت‌های ثانویه دارای اثرات دارویی ـ درمانی تبدیل نمایند. لذا پیش‌بینی می‌شود در آینده نزدیک، قارچ‌های دارویی به معنی بالنده با امکان بالای اشتغال‌زایی، صادرات و ارزآوری برای کشورمان تبدیل شود.