مقاله‌ای در مجله Food & Function (غذا و عملکرد)، از نشریات انجمن سلطنتی شیمی بریتانیا، در سال ۲۰۲۲ از کشف جدید قارچ چاگا خبر داد: شناسایی ترکیبی تازه در این قارچ که در آزمایش‌های پیش‌بالینی از سلول‌های عصبی در برابر آسیب محافظت کرد. قارچ چاگا با نام علمی Inonotus obliquus قارچی دارویی است که به‌صورت توده‌ای سیاه و سخت روی تنه درختان توس رشد می‌کند و بیشتر به شکل چای، دمنوش یا عصاره مصرف می‌شود؛ هرچند در عنوان این مقاله «قارچ خوراکی» نامیده شده است.
تا کنون خواصی مانند تقویت سیستم ایمنی، اثر ضدویروسی، ضدالتهابی، بهبود استقامت بدن، کمک به مبارزه با سرطان، کاهش کلسترول، کاهش فشار خون و کند کردن روند پیری برای چاگا در مطالعات مختلف بررسی شده است؛ اما این یافته‌ها تقریباً همه از مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی به دست آمده‌اند و هیچ‌یک در کارآزمایی‌های بالینی انسانی تأیید نشده است. اثر چاگا بر دستگاه عصبی هم پیش‌تر بررسی شده بود؛ برای نمونه، در سال ۲۰۱۱ عصاره چاگا در موش‌ها اختلال حافظه ناشی از دارو و استرس اکسیداتیو را کاهش داد. نوآوری مطالعه جدید، شناسایی یک ترکیب تازه و بررسی اثر محافظتی آن بر سلول‌های عصبی است.
⚠️ سلب مسئولیت:
این مطلب یک خبر علمی است و جنبه آموزشی دارد؛ جای تشخیص، درمان یا توصیه پزشک را نمی‌گیرد. نتایج این پژوهش آزمایشگاهی و حیوانی است و نشان نمی‌دهد چای، پودر یا مکمل چاگا بیماری‌های عصبی مانند آلزایمر، پارکینسون یا ام‌اس را در انسان پیشگیری یا درمان کند؛ داروها و درمان‌های تجویزشده را قطع نکنید. چاگا مقدار زیادی اگزالات دارد و مصرف طولانی‌مدت یا زیاد آن با موارد آسیب شدید کلیه (نفروپاتی اگزالاتی) گزارش شده است؛ همچنین ممکن است با داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت و داروهای کاهنده قند خون تداخل داشته باشد. اگر بیماری کلیوی یا سنگ کلیه دارید، دارو مصرف می‌کنید، باردار یا شیرده هستید یا جراحی در پیش دارید، پیش از مصرف چاگا با پزشک مشورت کنید. چاگای وحشی را بدون شناسایی متخصص جمع‌آوری و مصرف نکنید.
در این مطالعه، ۱۰ متابولیت ثانویه از چاگا جداسازی شد که یکی از آن‌ها تری‌ترپنوئیدی جدید از نوع لانوستان به نام ۲α-هیدروکسی‌اینوتودیول (2α-HI) بود. ساختار این ترکیبات با طیف‌سنجی جرمی با وضوح بالا به روش یونش الکترواسپری (HRESIMS) و تحلیل داده‌های طیف‌سنجی تشدید مغناطیسی هسته‌ای (NMR) تعیین شد. برای آشنایی و اطلاعات بیشتر درباره این قارچ، مقاله قارچ چاگا را مطالعه کنید.
بررسی عملکرد در کشف جدید قارچ چاگا
در این بررسی، اثر محافظت عصبی همه متابولیت‌های استروئیدی جداشده روی سلول‌های SH-SY5Y آزمایش شد؛ رده‌ای از سلول‌های نوروبلاستومای انسانی که در آزمایشگاه به‌عنوان مدل سلول عصبی به کار می‌رود. این سلول‌ها در معرض آسیب ناشی از پراکسید هیدروژن (H₂O₂) قرار گرفتند. نتایج نشان داد 2α-HI بیشترین فعالیت محافظت‌کننده عصبی را دارد و آسیب ناشی از استرس اکسیداتیو، تجمع گونه‌های فعال اکسیژن (ROS) و آسیب میتوکندری را در این سلول‌ها به‌طور قابل‌توجهی کاهش داد.
به گزارش پژوهشگران، این نخستین پژوهشی است که نشان می‌دهد 2α-HI می‌تواند از راه مسیرهای پیام‌رسانی Nrf2 و BDNF/TrkB/ERK/CREB، از سلول‌های SH-SY5Y در برابر استرس اکسیداتیو و مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلول (آپوپتوز) ناشی از H₂O₂ محافظت کند. عنوان مقاله نشان می‌دهد این اثر علاوه بر محیط آزمایشگاهی، در مدل حیوانی (in vivo) هم بررسی شده است.
این یافته برای بیماران چه معنایی دارد؟
پژوهشگران ترکیبات چاگا را گزینه‌ای بالقوه برای تولید مکمل‌ها یا داروهای آینده در حوزه بیماری‌های عصبی می‌دانند؛ اما این نتیجه در مرحله پیش‌بالینی است. اثر یک ترکیب خالص‌شده در سلول یا حیوان، با مصرف چای یا مکمل چاگا در انسان یکسان نیست و هنوز هیچ مطالعه انسانی نشان نداده است که چاگا بیماری‌های عصبی را پیشگیری یا درمان کند. برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای، کارآزمایی‌های بالینی کنترل‌شده روی انسان لازم است.
از نظر ایمنی هم باید احتیاط کرد: چاگا اگزالات زیادی دارد و در گزارش‌های موردی، مصرف روزانه و طولانی‌مدت پودر یا عصاره آن به آسیب شدید کلیه منجر شده است. به همین دلیل، مصرف خودسرانه و طولانی‌مدت مکمل‌های چاگا توصیه نمی‌شود.
⚠️ یادآوری: این یافته‌ها آزمایشگاهی و حیوانی‌اند و چاگا درمان بیماری‌های عصبی نیست. به‌دلیل اگزالات بالا و احتمال تداخل دارویی، پیش از مصرف چاگا، به‌ویژه اگر بیماری کلیوی دارید یا داروی ضدانعقاد یا دیابت مصرف می‌کنید، با پزشک مشورت کنید.
📖 مطالعه بیشتر: مقالات بیشتر درباره فواید و خواص قارچ خوراکی را در دانشنامه هاگ مطالعه نمایید.
📚 منابع
مهم‌ترین منابع علمی این مطلب:
- Kou, R.-W., et al. (2022). Neuroprotective effects of a new triterpenoid from edible mushroom on oxidative stress and apoptosis through the BDNF/TrkB/ERK/CREB and Nrf2 signaling pathway in vitro and in vivo. Food & Function, 13(23), 12121.
- Giridharan, V. V., Thandavarayan, R. A., & Konishi, T. (2011). Amelioration of scopolamine induced cognitive dysfunction and oxidative stress by Inonotus obliquus: A medicinal mushroom. Food & Function, 2(6), 320–327.
- Wang, Y., Gu, J., Wu, J., Xu, Y., Liu, Y., Li, F., Liu, Q., Lu, K., Liang, T., & Jiang, J. (2025). Natural products and health care functions of Inonotus obliquus. Current Issues in Molecular Biology, 47(4), 269.
- Kikuchi, Y., Seta, K., Ogawa, Y., Takayama, T., Nagata, M., Taguchi, T., & Yahata, K. (2014). Chaga mushroom-induced oxalate nephropathy. Clinical Nephrology, 81(6), 440–444.
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. (2023, February 20). Chaga mushroom. About Herbs.
