قارچ چاگا این روزها به‌شکل دمنوش، پودر و عصاره در فروشگاه‌ها دیده می‌شود، اما کمتر جایی توضیح داده می‌شود که چاگا دقیقاً چیست. چاگا در گروه قارچ‌های دارویی قرار می‌گیرد و پیش از خرید یا مصرف، بهتر است بدانید از کجا می‌آید و چه خطرهایی دارد.
پاسخ کوتاه
قارچ چاگا با نام علمی Inonotus obliquus قارچی انگلی است که روی تنه درخت توس زنده در مناطق سرد نیمکره شمالی رشد می‌کند. آنچه برداشت می‌شود کلاهک قارچ نیست؛ توده‌ای سخت و سیاه شبیه زغال سوخته است که مغزی نارنجی دارد. چاگا را مثل قارچ‌های خوراکی نمی‌پزند و بیشتر به‌صورت دمنوش یا عصاره مصرف می‌کنند. اثرهای سلامتی آن تاکنون فقط در آزمایشگاه و روی حیوانات دیده شده و مصرف طولانی‌اش به دلیل اگزالات بالا، در چند مورد به آسیب جدی کلیه انجامیده است.
قارچ چاگا چیست و چه شکلی دارد؟
قارچ چاگا گونه‌ای قارچ چوب‌خوار است که تنه درختان زنده، به‌ویژه توس، را آلوده می‌کند. هاگ‌های آن از راه زخم‌های پوست درخت، مثلاً محل شکستگی یک شاخه، وارد چوب می‌شوند. بعد ریسه‌های قارچ (میسلیوم) سال‌ها درون تنه رشد می‌کنند، چوب را آرام‌آرام می‌پوسانند و درنهایت درخت را از پا درمی‌آورند. در بازار گاهی به چاگا «طلای سیاه» هم می‌گویند.
توده سیاه، نه کلاهک قارچ
چیزی که به اسم چاگا می‌شناسیم، اندام بارده (همان بخشی که در قارچ‌های معمولی کلاهک و پایه دارد) نیست. چاگا توده‌ای عقیم و نامنظم است که از بافت قارچ و چوب درخت ساخته شده و در منابع علمی به آن اسکلروشیوم یا sterile conk می‌گویند. لایه بیرونی آن به دلیل رنگ‌دانه ملانین، سیاه، سخت و ترک‌خورده است و از دور شبیه تکه‌ای زغال سوخته به نظر می‌رسد. اگر توده را بشکنید، مغزی نارنجی تا زرد طلایی با بافتی شبیه چوب‌پنبه می‌بینید. اندازه توده‌ها یکسان نیست؛ پهنای آن‌ها معمولاً ۱۰ تا ۲۵ سانتی‌متر است و طولشان ممکن است تا ۵۰ سانتی‌متر هم برسد.
اندام بارده واقعی چاگا معمولاً بعد از مرگ درخت، بین پوست و چوب تنه شکل می‌گیرد و به همین دلیل کمتر کسی آن را می‌بیند.
چاگا را با چه چیزهایی اشتباه می‌گیرند؟
روی تنه درخت توس چند برآمدگی دیگر هم پیدا می‌شود که در نگاه اول شبیه چاگا هستند. ساده‌ترین راه تشخیص، شکستن یک تکه کوچک و نگاه کردن به داخل آن است:
| ویژگی | چاگا | گره چوبی درخت (برل) | قارچ سم‌اسبی |
|---|---|---|---|
| سطح بیرونی | سیاه، زبر و ترک‌خورده، شبیه زغال | پوشیده از پوست معمولی درخت | خاکستری تا قهوه‌ای، با لایه‌های رشد شبیه سم اسب |
| داخل توده | نارنجی تا زرد طلایی و چوب‌پنبه‌ای | چوب سالم و هم‌رنگ تنه | قهوه‌ای، سفت و نمدی |
| سطح زیرین | منفذ ندارد | منفذ ندارد | پر از منفذهای ریز برای پخش هاگ |
آرایه‌شناسی (طبقه‌بندی علمی) قارچ چاگا
قارچ چاگا از نظر علمی در تیره Hymenochaetaceae قرار می‌گیرد؛ تیره‌ای که بسیاری از اعضایش قارچ‌های چوب‌خوار درختان هستند. جایگاه کامل آن در جدول زیر آمده است.
| رتبه | نام علمی |
|---|---|
| فرمانرو | Fungi (قارچ‌ها) |
| شاخه | Basidiomycota (بازیدیومیست‌ها) |
| رده | Agaricomycetes |
| راسته | Hymenochaetales |
| تیره | Hymenochaetaceae |
| سرده (جنس) | Inonotus |
| گونه | I. obliquus |
| نام علمی کامل | Inonotus obliquus |
نام‌های مترادف قارچ چاگا
از نخستین توصیف علمی این گونه در سال ۱۸۰۱ تا امروز، چاگا با نام‌های مختلفی ثبت شده و نام پذیرفته‌شده امروزی، Inonotus obliquus، در سال ۱۹۴۲ تثبیت شد. ماجرای این نام‌گذاری‌ها و جایگاه چاگا در طب سنتی سیبری و روسیه را در مقاله تاریخچه قارچ چاگا بخوانید.
| نام مترادف | نام‌گذار | سال ثبت |
|---|---|---|
| Boletus obliquus | Ach. ex Pers. | ۱۸۰۱ |
| Polyporus obliquus | (Ach. ex Pers.) Fr. | ۱۸۲۱ |
| Physisporus obliquus | (Ach. ex Pers.) Chevall. | ۱۸۲۶ |
| Poria obliqua | (Ach. ex Pers.) P.Karst. | ۱۸۸۱ |
| Fomes obliquus | (Ach. ex Pers.) Cooke | ۱۸۸۵ |
| Phaeoporus obliquus | (Ach. ex Pers.) J.Schröt. | ۱۸۸۸ |
| Mucronoporus obliqua | (Ach. ex Pers.) Ellis & Everh. | ۱۸۸۹ |
| Scindalma obliquum | (Ach. ex Pers.) Kuntze | ۱۸۹۸ |
| Phellinus obliquus | (Ach. ex Pers.) Pat. | ۱۹۰۰ |
| Xanthochrous obliquus | (Ach. ex Pers.) Bourdot & Galzin | ۱۹۲۸ |
| Fuscoporia obliqua | (Ach. ex Pers.) Aoshima | ۱۹۵۱ |
شرایط رشد قارچ چاگا و زیستگاه طبیعی آن
قارچ چاگا به اقلیم سرد وابسته است. بیشترین پراکندگی آن در جنگل‌های روسیه و سیبری، قزاقستان، کره جنوبی، ژاپن، اروپای مرکزی و شمالی و نواحی سرد کانادا و شمال ایالات متحده است؛ در آمریکای شمالی بیشتر در عرض جغرافیایی ۴۵ تا ۵۰ درجه شمالی دیده می‌شود. جالب اینکه در اروپای غربی و جنوبی، با وجود زمستان‌های سرد، کمیاب است.
میزبان اصلی قارچ چاگا درخت توس است و بخشی از ترکیبات شاخص آن، مثل بتولین، از پوست همین درخت به قارچ می‌رسد. چاگا به درخت زنده حمله می‌کند و توده سیاه آن به‌آرامی روی تنه بزرگ می‌شود.
شکل گرفتن یک توده قابل برداشت سال‌ها طول می‌کشد؛ برای همین برداشت بی‌رویه از جنگل‌ها به یکی از چالش‌های بازار قارچ چاگا تبدیل شده است. پرورش چاگا با تلقیح میسلیوم خالص به درخت توس زنده انجام می‌شود و به سالن و کمپوست نیاز ندارد. جزئیات این روش، از انتخاب درخت تا زمان برداشت، در راهنمای پرورش قارچ چاگا آمده است.
ترکیبات مهم قارچ چاگا
طبق این مرور علمی، پژوهشگران تا سال ۲۰۲۲ بیش از ۲۵۰ ترکیب ثانویه در چاگا شناسایی کرده بودند. مهم‌ترین گروه‌ها و نکته هرکدام را در جدول زیر می‌بینید.
| ترکیب | نکته مهم |
|---|---|
| ملانین | رنگ سیاه پوسته بیرونی از این رنگ‌دانه است و در آزمایشگاه خاصیت آنتی‌اکسیدانی نشان داده است. |
| بتولین و اسید بتولینیک | از پوست درخت توس به قارچ می‌رسند و در لایه سیاه بیرونی بیشترند. |
| تری‌ترپن‌ها (مثل اینوتودیول و لانوسترول) | بیشتر در مغز نارنجی توده هستند و در بسیاری از پژوهش‌های آزمایشگاهی ضدسرطان بررسی شده‌اند. |
| پلی‌ساکاریدها (مثل بتاگلوکان‌ها) | با آب داغ استخراج می‌شوند و در مطالعات مربوط به ایمنی بدن و قند خون بررسی شده‌اند. |
| ترکیبات فنولی | سهم مهمی در خاصیت آنتی‌اکسیدانی عصاره‌های آبی چاگا دارند. |
| اسید اگزالیک (اگزالات) | مقدارش در پودرهای تجاری بسیار متفاوت و گاهی خیلی بالاست؛ مهم‌ترین نکته ایمنی چاگا همین است. |
مقدار این ترکیب‌ها به درخت میزبان، سن توده و روش عصاره‌گیری بستگی دارد. برای همین دو محصول که هر دو برچسب «چاگا» دارند، ممکن است ترکیب کاملاً متفاوتی داشته باشند.
ادعاهای درمانی قارچ چاگا در برابر شواهد علمی
بیشتر خواصی که برای قارچ چاگا تبلیغ می‌شود، از آزمایش روی سلول‌ها در ظرف آزمایشگاه یا روی موش و موش صحرایی به دست آمده است. طبق این منبع از مرکز سرطان مموریال اسلون کترینگ، ایمنی و اثربخشی چاگا هنوز در هیچ مطالعه بالینی روی انسان ارزیابی نشده است. جدول زیر ادعاهای رایج را با وضعیت فعلی شواهد مقایسه می‌کند.
| ادعای رایج | آنچه پژوهش‌ها نشان داده‌اند | نوع شواهد |
|---|---|---|
| تقویت سیستم ایمنی | عصاره و پلی‌ساکاریدهای چاگا در سلول و حیوان روی فعالیت سلول‌های ایمنی اثر گذاشته‌اند. | آزمایشگاهی و حیوانی |
| مقابله با ویروس‌ها | در محیط کشت سلول، تکثیر ویروس هپاتیت C، ویروس HIV و ویروس تبخال (هرپس سیمپلکس) را کاهش داده است. در بدن انسان آزموده نشده است. | فقط آزمایشگاهی |
| کاهش التهاب | نشانگرهای التهاب را در سلول‌ها و حیوانات کاهش داده است. | آزمایشگاهی و حیوانی |
| افزایش استقامت بدنی | در این مطالعه، موش‌هایی که ۱۴ روز پلی‌ساکارید خالص چاگا گرفتند، در آزمون شنا دیرتر خسته شدند. | حیوانی |
| مبارزه با سرطان | عصاره چاگا و برخی ترکیبات آن رشد سلول‌های سرطانی روده بزرگ، ریه، کبد، پستان و پروستات را در ظرف آزمایش کند کرده‌اند. هیچ مطالعه‌ای درمان یا پیشگیری از سرطان در انسان را نشان نداده است. | آزمایشگاهی و حیوانی |
| کاهش کلسترول | در این مطالعه، پلی‌ساکارید چاگا کلسترول تام، تری‌گلیسرید و کلسترول بد (LDL) را در موش‌های صحرایی دچار چربی خون بالا پایین آورد. | حیوانی |
| کاهش قند خون | در چند مطالعه روی موش‌های دیابتی، قند خون پایین آمده است. همین اثر برای کسانی که داروی دیابت مصرف می‌کنند، خطر افت قند دارد. | حیوانی |
| کاهش فشار خون | پژوهش مستقیمی در این زمینه پیدا نشد؛ این ادعا فقط از خاصیت آنتی‌اکسیدانی چاگا برداشت شده است. | بدون شواهد مستقیم |
| کند کردن پیری | خاصیت آنتی‌اکسیدانی در آزمایشگاه دیده شده، اما هیچ پژوهشی اثر ضدپیری آن را در انسان نشان نداده است. | در حد فرضیه |
| کاهش عوارض شیمی‌درمانی و داروها | شواهدی برای این ادعا وجود ندارد. چاگا خودش ممکن است با بعضی داروها تداخل داشته باشد. | بدون شواهد |
چرا نتیجه آزمایش روی موش برای تصمیم‌گیری کافی نیست؟
در بیشتر این آزمایش‌ها، یک ترکیب خالص‌شده با دوز مشخص مستقیماً روی سلول ریخته یا به حیوان خورانده شده است. یک فنجان دمنوش چاگا نه همان ترکیب را دارد و نه همان مقدار را. بدن انسان هم بسیاری از این مواد را پیش از رسیدن به بافت هدف تغییر می‌دهد. پس نتیجه مثبت در موش فقط نشان می‌دهد که ارزش دارد موضوع روی انسان هم بررسی شود، نه اینکه چاگا برای انسان مفید است.
جزئیات هر کدام از این ادعاها و مطالعه‌های پشت آن‌ها را در مقاله خواص قارچ چاگا آورده‌ایم. اگر می‌خواهید چاگا را با قارچ‌هایی مقایسه کنید که در پژوهش‌های سلامت آقایان بیشتر بررسی شده‌اند، فواید قارچ برای سلامت مردان را ببینید. چاگا را گاهی در دسته آداپتوژن‌ها هم معرفی می‌کنند؛ یعنی گیاهان و قارچ‌هایی که گفته می‌شود به سازگاری بدن با استرس کمک می‌کنند، هرچند شواهد علمی این مفهوم هنوز محدود است.
نحوه استفاده از قارچ چاگا
قارچ چاگا به دلیل بافت سفت و طعم تلخ، مثل قارچ‌های خوراکی پخته و خورده نمی‌شود. محصولاتی که در بازار با نام چاگا فروخته می‌شوند، معمولاً یکی از این شکل‌ها را دارند:
| شکل محصول | توضیح |
|---|---|
| تکه‌های خشک | همان توده خردشده که در آب داغ دم می‌شود. در تکه‌های اصل، مغز نارنجی دیده می‌شود. |
| پودر | تکه‌های آسیاب‌شده که دم می‌شود یا به نوشیدنی اضافه می‌شود. تشخیص اصالت آن با چشم سخت‌تر است. |
| عصاره (آبی، الکلی یا دوگانه) | ترکیبات استخراج‌شده و غلیظ‌تر، به‌صورت پودر عصاره یا قطره. |
| کپسول | پودر یا عصاره چاگا در کپسول با مقدار مشخص در هر عدد. |
| محصولات میسلیومی | میسلیومی که در آزمایشگاه روی غلات رشد داده شده؛ با توده‌ای که روی درخت توس تشکیل می‌شود یکی نیست. |
پیش از خرید، روی برچسب ببینید محصول از توده چاگا (اسکلروشیوم) تهیه شده یا از میسلیوم رشدکرده روی غلات. انواع فرآورده‌های چاگا و روش تولید آن‌ها را در مقاله صنایع تبدیلی قارچ چاگا بخوانید.
مقدار مصرف قارچ چاگا چقدر است؟
هیچ دوز تأییدشده‌ای برای چاگا وجود ندارد، چون هنوز هیچ کارآزمایی بالینی روی انسان انجام نشده که مقدار بی‌خطر و مؤثر را مشخص کند. عددهایی که روی بسته‌ها نوشته می‌شود، توصیه تولیدکننده است، نه نتیجه پژوهش. یک نمونه واقعی این خطر را نشان می‌دهد: بیماری که در بخش عوارض به او اشاره کرده‌ایم، طبق توصیه شرکت سازنده روزی ۳ گرم پودر چاگا می‌خورد و بعد آن را به ۹ گرم رساند؛ پس از پنج سال، کلیه‌هایش از کار افتاد. اگر با وجود این محدودیت‌ها قصد مصرف دارید، مقدار و مدت مصرف را حتماً با پزشک هماهنگ کنید.
عوارض قارچ چاگا؛ خطر کلیه و تداخل دارویی
مهم‌ترین خطر شناخته‌شده قارچ چاگا برای کلیه است. چاگا مقدار زیادی اگزالات دارد؛ همان ماده‌ای که در کلیه با کلسیم ترکیب می‌شود و بلور می‌سازد. در این گزارش موردی درباره مردی ۴۹ ساله که برای درمان درماتیت آتوپیک (نوعی اگزما) پنج سال پودر چاگا می‌خورد، مقدار اگزالات پودرهای تجاری چاگا از ۲٫۸ تا ۱۴٫۲ گرم در هر ۱۰۰ گرم اندازه‌گیری شد. این بیمار روزانه ۴۲۰ تا ۱٬۲۶۰ میلی‌گرم اگزالات دریافت می‌کرد؛ یعنی دو تا پنج برابر یک رژیم غذایی معمولی. نتیجه، نارسایی مرحله نهایی کلیه بود.
دو گزارش دیگر هم مشابه است. طبق منبع مموریال اسلون کترینگ، زنی ۷۲ ساله مبتلا به سرطان کبد که شش ماه روزانه ۴ تا ۵ قاشق چای‌خوری پودر چاگا مصرف کرده بود، دچار آسیب کلیه شد. در گزارشی دیگر، مردی ۶۹ ساله که سه ماه روزی ۱۰ تا ۱۵ گرم پودر چاگا همراه با مکمل ویتامین C می‌خورد، به دیالیز نیاز پیدا کرد و کلیه‌هایش پس از حدود یک ماه بهبود یافت. ویتامین C هم در بدن تا حدی به اگزالات تبدیل می‌شود.
تداخل‌های دارویی قارچ چاگا
طبق همان منبع، چاگا ممکن است اثر داروهای ضدانعقاد مثل وارفارین را تقویت کند و خطر خونریزی را بالا ببرد. چون در مطالعات حیوانی قند خون را پایین آورده، مصرف آن همراه با انسولین یا داروهای خوراکی دیابت هم ممکن است به افت قند خون منجر شود. این گروه‌ها باید از مصرف چاگا پرهیز کنند یا فقط با نظر پزشک مصرف کنند:
| چه کسانی | دلیل |
|---|---|
| افراد دارای بیماری کلیوی یا سابقه سنگ کلیه | اگزالات بالای چاگا خطر آسیب کلیه و تشکیل سنگ را بیشتر می‌کند. |
| مصرف‌کنندگان داروهای ضدانعقاد مثل وارفارین | احتمال افزایش خطر خونریزی. |
| افراد دیابتی تحت درمان با انسولین یا قرص | احتمال افت شدید قند خون. |
| کسانی که جراحی پیش رو دارند | به دلیل اثر احتمالی بر خونریزی، پزشک باید از مصرف چاگا مطلع باشد. |
| زنان باردار و شیرده | هیچ داده‌ای درباره ایمنی مصرف چاگا در این دوره‌ها وجود ندارد. |
| بیماران تحت درمان سرطان | چاگا جایگزین درمان نیست و ممکن است با داروهای درمانی تداخل داشته باشد. |
هشدار
قارچ چاگا دارو نیست و جایگزین درمان سرطان، دیابت، فشار خون بالا یا هیچ بیماری دیگری نمی‌شود. داروهای تجویزشده را قطع نکنید و فهرست همه داروها و مکمل‌هایتان را به پزشک بگویید. همزمان با چاگا، مکمل گیاهی دیگری مصرف نکنید، مگر با توصیه پزشک. اگر پس از مصرف چاگا دچار تنگی نفس، تغییر ضربان قلب، کاهش هوشیاری، کم شدن ادرار یا تورم شدید شدید، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
مقالات مرتبط
اگر به قارچ‌های دارویی دیگر هم علاقه دارید، با قارچ شیتاکه، قارچ دم بوقلمون، قارچ گانودرما و قارچ کوردیسپس آشنا شوید.
پرسش‌های متداول درباره قارچ چاگا
آیا قارچ چاگا خوراکی است؟
چاگا از نظر فنی خوراکی است، اما بافتی سفت و چوبی و طعمی تلخ دارد و مثل قارچ‌های خوراکی پخته و خورده نمی‌شود. معمولاً آن را به‌صورت دمنوش، پودر یا عصاره مصرف می‌کنند.
قارچ چاگا کجا رشد می‌کند؟
چاگا روی تنه درختان توس زنده در مناطق سرد نیمکره شمالی رشد می‌کند؛ از جمله روسیه و سیبری، قزاقستان، کره جنوبی، ژاپن، اروپای مرکزی و شمالی، کانادا و شمال ایالات متحده.
فرق قارچ چاگا با قارچ گانودرما چیست؟
گانودرما یا ریشی یک اندام بارده واقعی با کلاهک براق قرمز تا قهوه‌ای است که بیشتر روی تنه درختان پهن‌برگ ضعیف یا مرده رشد می‌کند. چاگا کلاهک ندارد و توده‌ای سیاه و عقیم روی تنه توس زنده است.
آیا چای چاگا برای کلیه ضرر دارد؟
چاگا اگزالات زیادی دارد و در چند گزارش موردی، مصرف روزانه و طولانی پودر آن به آسیب جدی کلیه و نیاز به دیالیز انجامیده است. افرادی که بیماری کلیوی یا سابقه سنگ کلیه دارند نباید آن را مصرف کنند.
آیا قارچ چاگا سرطان را درمان می‌کند؟
خیر. اثرهای ضدسرطانی چاگا فقط روی سلول‌ها در آزمایشگاه و روی حیوانات دیده شده و هیچ مطالعه انسانی نشان نداده که سرطان را درمان یا از آن پیشگیری کند. مصرف آن در کنار درمان سرطان باید با پزشک معالج هماهنگ شود.
قارچ چاگا با چه داروهایی تداخل دارد؟
مهم‌ترین تداخل‌های گزارش‌شده با داروهای ضدانعقاد مثل وارفارین (افزایش خطر خونریزی) و داروهای کاهنده قند خون مثل انسولین (خطر افت قند) است. پیش از مصرف، فهرست داروهایتان را به پزشک یا داروساز نشان دهید.
منابع
| منابع | نشانی |
|---|---|
| Memorial Sloan Kettering Cancer Center. About Herbs: Chaga Mushroom (updated 2023). | https://www.mskcc.org/cancer-care/integrative-medicine/herbs/chaga-mushroom |
| Fordjour E, et al. Chaga mushroom: a super-fungus with countless facets and untapped potential. Front Pharmacol. 2023;14:1273786. | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10728660/ |
| Lee S, et al. Development of End Stage Renal Disease after Long-Term Ingestion of Chaga Mushroom: Case Report and Review of Literature. J Korean Med Sci. 2020;35(19):e122. | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7234858/ |
| Kwon O, et al. Chaga mushroom-induced oxalate nephropathy that clinically manifested as nephrotic syndrome: A case report. Medicine (Baltimore). 2022;101(10):e28997. | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8913114/ |
| Yue Z, et al. Effect of Inonotus obliquus polysaccharides on physical fatigue in mice. J Tradit Chin Med. 2015;35(4):468-72. | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26427119/ |
| Ding G, et al. Study of active components and mechanisms mediating the hypolipidemic effect of Inonotus obliquus polysaccharides. Food Sci Nutr. 2024;12(4):2833-2845. | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38628208/ |
گردآوری، ترجمه و تحریر از تیم رسانه هاگ
کپی فقط با ذکر منبع مجاز می‌باشد.
چ جالب بود ممنون