آمار تولید قارچ ایران؛ اعداد چه می‌گویند و کجا با هم اختلاف دارند؟

۱. جدول مرجع: هر عدد متعلق به چه زمانی و چه نوع داده‌ای است؟

آمار توزیع روزانه قارچ کشور نیز برای بررسی وضعیت عرضه قابل استفاده است، اما با آمار تولید سالانه تفاوت دارد.

۲. سرشماری تخصصی چه چیزی را واقعاً ثبت کرده است؟

مرکز آمار ایران در تیر و مرداد ۱۴۰۰ واحدهای پرورش قارچ خوراکی را سرشماری کرد و برای تولید، سال ۱۳۹۹ را مبنا قرار داد. در این سرشماری ۱٬۹۵۳ واحد شناسایی شد؛ در گزارش، سهم واحدهای فعال در سال مرجع حدود ۶۵ درصد آمده است. ازاین‌رو تعداد واحد شناسایی‌شده را نباید معادل تعداد واحد فعال دانست.

برای مقایسه با آمار مجوزها، وضعیت واحدهای پرورش قارچ کشور نیز در هاگ بررسی شده است.

این ارقام از چند سرشماری در سال‌های مختلف به دست آمده‌اند؛ آمار تولید تمام سال‌های این دوره را نشان نمی‌دهند. در جدول تاریخی این سرشماری، قارچ دکمه‌ای سهم بسیار غالب را دارد.

۳. استان‌ها چه می‌گویند و چرا هنوز جدول کامل جدید نداریم؟

در نمودار تفکیک استانی سرشماری مربوط به سال ۱۳۹۹، تهران حدود ۲۱ درصد، البرز ۱۸ درصد، اصفهان ۹ درصد، قزوین ۷٫۲ درصد، خراسان رضوی ۶٫۹ درصد، فارس ۵٫۸ درصد و خوزستان ۵٫۷ درصد از تولید ثبت‌شده را داشته‌اند. این درصدها در مجموع حدود ۷۳٫۶ درصد است؛ سهم سایر استان‌ها نیز نادیده‌گرفتنی نیست.

اما برای تحلیل تغییرات سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، باید جدول کامل ۳۱ استان را برای همان سال و با همان تعریف محصول استخراج کرد. این بررسی می‌تواند بر اساس اطلاعات آمارنامه ۱۴۰۲ وزارت جهاد کشاورزی انجام شود، ولی ارقام همه استان‌ها و مجموع تولید کشور هنوز با سند اصلی به‌طور کامل تطبیق داده نشده‌اند. بنابراین این گزارش از بازنشر ردیف‌های استخراج‌شده ناقص یا عددی مانند «جمع ۲۲ استان» به‌عنوان کل تولید کشور خودداری می‌کند.

۴. آزمون کمپوست؛ یک کنترل محاسباتی، نه آمار قطعی

بر اساس مصاحبه مهدی رجبی در ۱ بهمن ۱۳۹۹، تولید حدود ۸۰۰ هزار تن کمپوست در سال، ظرفیت مجوزدار ۹۰۰ هزار تن، ۷۵ واحد تولیدکننده و فعالیت ۶۰ واحد با ظرفیت کامل مطرح شده است. در همان مصاحبه نسبت یک کیلو قارچ به پنج کیلو کمپوست نیز بیان شده است.

۸۰۰ هزار تن × ۲۰٪ = ۱۶۰ هزار تن. اما این محاسبه فقط زمانی معتبر است که تمام همان کمپوست در مزارع داخلی مصرف شده باشد و میانگین برداشت قارچ نیز ۲۰ درصد وزن کمپوست باشد. میزان کمپوست صادراتی، موجودی، برگشتی یا مصرف‌نشده باید جدا شود؛ تفاوت مبنای وزن تر یا خشک نیز مهم است. تولید کمپوست را نمی‌توان با تولید قارچ یکی گرفت.

همچنین در همان مصاحبه، برآوردهایی درباره تولید قارچ از واحدهای صنعتی و غیرمجاز مطرح شده که بدون روش محاسبه و فهرست واحدها قابل جمع‌زدن قطعی با این سناریوها نیستند.

۵. آمار صادرات و صنایع تبدیلی چه کمکی می‌کند؟

بر اساس داده‌های UN Comtrade در سامانه WITS، ایران در سال میلادی ۲۰۲۲ حدود ۴٬۷۳۴ تن و در سال ۲۰۲۳ حدود ۵٬۷۵۱ تن قارچ «تازه یا سردشده» ذیل کد گمرکی HS 070951 صادر کرده است. این ارقام فقط یک رده گمرکی و سال‌های میلادی مشخص را پوشش می‌دهند؛ بنابراین نباید به‌عنوان کل صادرات همه انواع قارچ و فرآورده‌ها خوانده شوند.

آمار صادرات قارچ فرآوری‌شده نیز باید جداگانه و بر اساس نوع محصول و کد گمرکی بررسی شود.

برای صنایع تبدیلی هنوز آمار سراسری «وزن قارچ تازه تحویلی به کارخانه‌ها» برای سال‌های بررسی‌شده از اسناد عملکرد شناسایی نشده است. تفاوت ظرفیت اسمی خطوط کنسرو و بلانچ (حرارت‌دهی کوتاه‌مدت) با ورودی واقعی آن‌ها باید روشن شود. قارچی که در داخل فرآوری و سپس مصرف می‌شود همچنان بخشی از مصرف داخلی است و نباید مقدار آن را دوبار از محصول موجود کسر کرد.

۶. FAOSTAT چه می‌سنجد و ابهام ۷۰ هزار تن چیست؟

بخش Crops and Livestock Products در FAOSTAT آمار سالانه تولید کالاهای کشاورزی را ارائه می‌کند. بر اساس روش‌شناسی رسمی فائو، داده‌ها عمدتاً از انتشارات رسمی کشورها و پرسش‌نامه‌های سالانه دریافت می‌شوند و در مواردی با منابع تکمیلی کامل می‌گردند؛ سال مرجع، سال تقویمی تخصیص‌یافته به برداشت است. بر اساس اطلاعیه انتشار فائو در دسامبر ۲۰۲۵، داده‌ها تا سال ۲۰۲۴ پوشش داده می‌شوند.

عدد ۷۰٬۰۰۵ تن برای ایران در سال ۲۰۲۴ و جایگاه پانزدهم در چند پایگاه ثانویه بازنشر شده است. اما در این بررسی هنوز داده خام همان ردیف از فائو، یادداشت و نشانگر کیفیت (Flag) آن مستقیماً کنترل نشده است. بنابراین رقم ۷۰٬۰۰۵ تن را نمی‌توان بدون بررسی داده اصلی فائو، آمار قطعی تولید واقعی ایران دانست؛ همچنین از این گزارش نمی‌توان نتیجه گرفت که «ایران قطعاً از رتبه هفتم سقوط کرده است».

۷. برای اعلام یک رقم قابل دفاع چه چیزهایی باید تکمیل شود؟

• جمع تولید واقعی ۳۱ استان برای یک سال مشخص، همراه با تفکیک دکمه‌ای، صدفی و سایر گونه‌ها و شناسایی دوباره‌شماری واحدهایی که بیش از یک مجوز دارند.
• مقایسه همان جمع با آمارنامه ملی و اطلاع از روش تخمین، جامعه آماری (واحدهای بررسی‌شده) و وضعیت واحدهای غیرفعال.
• مقدار واقعی کمپوست فروخته‌شده و مصرف‌شده در مزارع ایران، نه فقط ظرفیت پروانه یا تولید برآوردی کمپوست.
• ردیف داده رسمی FAOSTAT همراه با تعریف محصول، نشانگر کیفیت (Flag)، تاریخ بازنگری و سال متناظر.
• حجم صادرات برحسب رده محصول و مقدار قارچ تازه ورودی صنایع تبدیلی، موجودی و ضایعات.

جمع‌بندی گزارش

به‌صورت مستند می‌توان گفت آمار تولید قارچ ایران در منابع مختلف با تعاریف و شیوه‌های متفاوت ثبت یا برآورد شده و اختلاف آن‌ها چشمگیر است. اما با داده‌های کنترل‌شده فعلی، انتخاب یک رقم نهایی برای سال‌های اخیر یا نسبت دادن خطا به یک نهاد ممکن نیست. خواننده اکنون می‌تواند بداند هر رقم چه پشتوانه‌ای دارد؛ مرحله بعدی، تکمیل آمار تولید استان‌ها، بررسی مصرف کمپوست و انتشار داده‌های قابل محاسبه برای هر سال است. این گزارش با به‌دست آمدن سند تازه به‌روزرسانی می‌شود.

منابع و روش ارجاع

پیوند منابع در متن روی عبارت‌های مرتبط قرار گرفته است. نشانی خام منابع در ادامه آمده است.

1. https://iranopendata.org/res/get/datasets/IODS2/2022/iod519.pdf
2. https://armaneghtesadi.com/712189/1401/01/20/
3. https://hagg.ir/میزان-تولید-و-صادرات-قارچ/
4. https://armaneghtesadi.com/734894/1401/04/29/
5. https://tejaratgardan.ir/راهاندازی-پایانه-فروش-قارچ-در-تهران/
6. https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/08/03/3431748/
7. https://terra-cultiva.com/en/country/iran/mushrooms-and-truffles/
8. https://toubafert.ir/wp-content/uploads/2025/07/uploads_21_2024_Nov_12_Aj3-1402.pdf
9. https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1399/11/01/2436684/
10. https://wits.worldbank.org/trade/comtrade/en/country/IRN/year/2023/tradeflow/Exports/partner/ALL/product/070951
11. https://files-faostat.fao.org/production/QCL/QCL_methodology_e.pdf
12. https://www.fao.org/statistics/highlights-archive/highlights-detail/agricultural-production-statistics-2010-2024/