ضدعفونی خاک پوششی قارچ، فرآیندی حیاتی برای حذف عوامل بیماریزا، آفات و تخم حشرات، بدون آسیب رساندن به باکتریهای مفید خاک است. بهترین روش برای این کار، پاستوریزاسیون با بخار آب در دمای 57 تا 60 درجه سانتیگراد به مدت 8 الی 10 ساعت است که سلامت محصول را تضمین میکند. در صورت عدم دسترسی به سیستم بخار، میتوان از روش شیمیایی با محلول فرمالین (با رعایت دقیق دوز مصرفی و اصول ایمنی) یا در مواردی کاربندازیم، استفاده کرد تا از بروز کپکهای رقیب و کاهش کیفیت قارچ جلوگیری شود.
راهنمای جامع ضدعفونی کردن خاک پوششی قارچ
ضدعفونی خاک پوششی یکی از کلیدیترین مراحل در پرورش قارچ دکمهای است. خاک پوششی بستر اصلی برای پیندهی و رشد قارچ است؛ بنابراین اگر آلوده باشد، تمام زحمات و هزینههای تولیدکننده به هدر خواهد رفت. هدف اصلی از ضدعفونی، از بین بردن قارچهای رقیب (مانند انواع کپک)، نماتدها، باکتریهای مضر و تخم یا لارو حشرات است، بهگونهای که میکروارگانیسمهای مفید خاک حفظ شوند.
چرا پاستوریزاسیون خاک پوششی ضروری است؟
اگر خاک پوششی به درستی پاستوریزه نشود، مزرعه شما با خطرات جدی روبرو خواهد شد. به همین دلیل یکی از مهمترین فعالیتهای مدیر تولید در مزارع قارچ، انجام عملیات پاکسازی خاک پوششی در چند مرحله است. تا از ایجاد آلودگیهای احتمالی در روند کشت قارچ جلوگیری شود.
در غیر اینصورت امکان ظهور و شیوع انواع بیماریهای باکتریایی برای محصول قارچ یا خود خاک وجود خواهد داشت. یا حتی ممکن است باعث تغییر کیفیت محصول نهایی گردد. این امر منجر به از بین رفتن محصول یا کاهش کیفیت آن و درنتیجه سود مالی تولیدکننده خواهد شد.
نتایج استفاده از خاک آلوده عبارتند از:
- ظهور بیماریهای باکتریایی (لکه قهوهای) یا کپکها
- افت شدید کیفیت و کمیت محصول نهایی
- طغیان آفات و حشرات در سالن کشت
منابع آلودگی خاک پوششی کجاست؟
آلودگی فقط از خودِ خاک نمیآید؛ گاهی اشتباهات ما باعث آلودگی میشود. مهمترین راههای ورود آلودگی عبارتند از:
- ذخیرهسازی نامناسب: نگهداری خاک در محیط باز یا مرطوب بدون محافظ.
- ابزار آلوده: استفاده از بیل، فرغون یا ماشینآلاتی که قبلاً با خاکهای آلوده یا کمپوست تخلیه شده تماس داشتهاند.
- حشرات: حضور مگس های قارچ که ناقل بیماری هستند.
- عدم رعایت بهداشت فردی: انتقال آلودگی از طریق کفش یا لباس پرسنل هنگام انتقال خاک.
تفاوت پاستوریزاسیون یا استریلیزاسیون؟
بسیاری از تولیدکنندگان تازهکار این دو مفهوم را اشتباه میگیرند.
- استریلیزاسیون (Sterilization): به معنای کشتن همه موجودات زنده (مفید و مضر) است. این کار مانند سوزاندن یک جنگل برای از بین بردن علفهای هرز است! اگر خاک استریل شود، یک “بوم خالی” ایجاد میشود که اولین آلودگی وارد شده به آن (معمولاً کپک تریکودرما) با سرعت انفجاری رشد میکند چون هیچ رقیبی ندارد.
- پاستوریزاسیون (Pasteurization): هدف ما این روش است. در اینجا ما دما را کنترل میکنیم تا عوامل بیماریزا بمیرند، اما باکتریهای مفید (که به گرما مقاومترند) زنده بمانند. این باکتریهای مفید بعداً از خاک در برابر هجوم کپکهای رقیب محافظت میکنند.
مهمترین تفاوت این است که پاستوریزاسیون تعداد موجودات زنده خاک پوششی را کاهش میدهد، در حالیکه استرلیزاسیون با هدف از بین بردن همه موجودات زنده انجام میشود. از مزایای پاستوریزه کردن خاک پوششی این است که باکتریهای مفید مقاوم به گرما را باقی میگذارد که میتوانند به محافظت از خاک در برابر ارگانیسمهای رقیب در طول کلونیزاسیون کمک کنند.
ضدعفونی خاک پوششی با بخار آب
استفاده از بخار آب گرم، بهترین، سالمترین و حرفهایترین روش برای پاستوریزاسیون حجمهای بالای خاک پوششی است. در این روش از هیچ ماده شیمیایی استفاده نمیشود و ساختار خاک کاملا حفظ میگردد.
مراحل انجام پاستوریزاسیون با بخار
- دما و زمان: خاک باید در دمای 57 تا 60 درجه سانتیگراد قرار گیرد.
- مدت زمان: این دما باید به مدت 6 الی 10 ساعت حفظ شود. (اگر درصد خاک پیت در ترکیب زیاد است، زمان نگهداری در این دما، باید بیشتر باشد تا حرارت به عمق نفوذ کند).
- کنترل دقیق: دما نباید از 60 درجه تجاوز کند. دمای بالاتر باکتریهای مفید را میکشد و پدیده “خلاء بیولوژیک” رخ میدهد. (دمای خاک پوششی با استفاده از دماسنج <>NT30 و اهممتر کنترل میشود.)
نحوه کنترل دما با سنسورهای NT30 (ترمیستور)
برای پایش دقیق دما در عمق تونل پاستوریزه، از دماسنجهای میلهای یا سنسورهای هوشمند استفاده میشود. یکی از سیستمهای رایج قدیمیتر استفاده از سنسورهای مقاومتی (NT30) و اهممتر است.
درون اهممتر، سیمی وجود دارد که به NT30 یعنی Negative tempratute متصل است که 30 نشان دهنده مقاومت میباشد. این سیم را که داخل یک پوشش مسی قرار دارد را در عمق چند سانتیمتری خاک قرار داده و سر دیگر این سیم به یک اهم متر متصل میشود.
عددی را که اهممتر نشان میدهد با جدول کالیبراسیون توسط دماسنج مطابقت میدهیم و میزان دما را بدست میآوریم.
- مکانیزم: سنسور در عمق خاک قرار میگیرد. با تغییر دما، مقاومت الکتریکی سیم تغییر میکند.
- قرائت: اهممتر عددی را نشان میدهد که باید با جدول کالیبراسیون تطبیق داده شود تا دمای واقعی بدست آید.
جدول کالیبراسیون نمونه (تبدیل مقاومت به دما):
| دماسنج (سانتیگراد) | 49 | 50 | 51 | 52 | 53 | 54 | 55 | 56 | 57 | 58 | 59 | 60 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مقاومت (اهم) NT30 | 37.6 | 37.2 | 36.7 | 35.9 | 35.1 | 33.6 | 30 | 29 | 28.5 | 26.7 | 25.2 | 24.3 |
نکته: دمای خاک در حین پاستوریزاسیون باید هر ساعت یکبار به دقت کنترل شود تا از 60 درجه بالاتر نرود. همچنین میتوان از سیستم اتوماسیون هوشمند برای این کار استفادهکرد.
بعد از اتمام پاستوریزاسیون عملیات هوادهی صورت میگیرد تا خاک پوششی خنک شود و سپس آن را بستهبندی میکنند.
ضدعفونی خاک پوششی با فرمالین
اگر امکان استفاده از بخار را ندارید یا حجم خاک شما کم است، فرمالین جایگزین مناسبی است. فرمالین یک ماده ضدعفونیکننده قوی است اما کار با آن نیازمند رعایت شدید اصول ایمنی است. برای این مقصود، از محلول فرمالین 1% استفاده میکنند. مقدار محلول فرمالین مورد نیاز برای هر متر مکعب خاک پوششی، 25 لیتر است.
هشدار: غلظت بالای فرمالین میتواند باعث سوزاندن ریسههای میسلیوم قارچ و کاهش محصول شود. همچنین دقت کنید، میزان بالای فرمالین خطر ابتلا به بیماری تریکودرما را افزایش میدهد.
از طرفی فرمالین مادهای سرطانزا است؛ بنابراین باید با احتیاط شدید و به عنوان آخرین گزینه برای ضدعفونی خاک استفاده شود.
نحوه استفاده از فرمالین
- آمادهسازی بستر: خاک پوششی را روی یک سطح سیمانی تمیز و صاف پهن کنید (لایه اول به ضخامت 10 تا 15 سانتیمتر).
- تهیه محلول: معمولاً فرمالین تجاری 37% در بازار موجود است و استفاده میشود. برای هر متر مکعب خاک، حدود 600 تا 700 میلیلیتر فرمالین را در 10 لیتر آب (بسته به رطوبت اولیه خاک) مخلوط کنید.
- پاشش: محلول آماده شده را روی لایه اول اسپری کنید. سپس لایه دوم خاک را با همان ضخامت بریزید و مجدد محلولپاشی کنید. این کار را لایهبهلايه ادامه دهید تا خاک تمام شود.
- پوشاندن (Gas Tight): بلافاصله پس از اتمام، روی توده خاک را با پلاستیک ضخیم کاملاً بپوشانید تا گاز فرمالین خارج نشود. این گاز عامل اصلی نفوذ به خلل و فرج خاک و استریل کردن آن است.
- زمان ماندگاری: خاک باید حداقل 2 تا 3 روز زیر پلاستیک بماند. دما در این مدت باید بین 18 تا 24 درجه باشد تا گاز فرمالین فعال شود (در هوای سرد فرمالین گاز نمیشود).
هوادهی و حذف فرمالین
خاک تیمارشده با فرمالین باید در ناحیهای حفاظتشده نگهداری شود تا بخارهای سمی از آن خارج شود. بنابراین پس از طی شدن زمان ضدعفونی، پلاستیک را بردارید و خاک را کاملاً زیر و رو کنید. خاک باید به مدت 24 تا 48 ساعت هوادهی شود تا بوی تند فرمالین کاملاً از بین رود.
نکته: قبل از مصرف، مقداری خاک را بردارید و بو کنید. اگر کوچکترین بوی تند فرمالین حس شد، خاک آماده مصرف نیست و باعث مرگ میسلیومهای قارچ میشود.
ضدعفونی خاک پوششی قارچ با کاربندازیم
یکی دیگر از روشهایی که توسط برخی پرورشدهندگان استفاده میشود، بهرهگیری از سموم قارچکش مانند کاربندازیم (Carbendazim) است. اما باید توجه داشت که عملکرد این ماده با بخار آب یا فرمالین تفاوت اساسی دارد. زیرا کاربندازیم یک قارچکش سیستمیک است، و به عنوان ضدعفونیکننده عمومی قابل استفاده نیست.
یعنی روشهای ضدعفونی با بخار و فرمالین، طیف وسیعی از آلودگیها شامل باکتریها، نماتدها، حشرات و قارچها را از بین میبرند؛ اما کاربندازیم صرفاً روی قارچهای رقیب (مانند کپک سبز تریکودرما یا مایکوگون) اثر دارد و هیچ تاثیری روی باکتریها، ویروسها یا تخم حشرات موجود در خاک ندارد.
بنابراین، استفاده از کاربندازیم به تنهایی برای ضدعفونی کردن خاک پوششی، کافی نیست و معمولاً به عنوان مکمل یکی از روشهای فوقالذکر، استفاده میگردد.
نحوه مصرف کاربندازیم در خاک پوششی
اگر تصمیم به استفاده از این قارچکش دارید، بهترین زمان اضافه کردن آن، هنگام آمادهسازی و رطوبتدهی اولیه خاک است.
- دوز مصرف: میزان مصرف دقیق باید بر اساس برچسب روی قوطی سم (که معمولاً به صورت پودر وتابل 50 الی 60% است) تعیین شود. اما بطور معمول، دوز استاندارد حدود 1 تا 1.5 گرم در هر متر مربع بستر کشت (یا حدود 150 گرم پودر در 100 لیتر آب برای مقیاسهای بزرگ) است.
- روش ترکیب: مقدار مشخص شده سم را ابتدا در مقدار کمی آب ولرم کاملاً حل کنید تا یکنواخت شود. سپس آن را به مخزن آب اصلی که قرار است با آن خاک را رطوبتدهی کنید، اضافه نمایید.
- توزیع یکنواخت: بسیار مهم است که محلول حاوی قارچکش به تمام قسمتهای خاک برسد. اگر سم فقط در یک بخش تجمع کند، باعث توقف رشد میسلیوم قارچ دکمهای در آن نقطه خواهد شد.
هشدارهای مهم در مصرف کاربندازیم
- خطر مقاومت: استفاده مداوم و بیش از حد از کاربندازیم باعث میشود کپکها نسبت به آن مقاوم شوند و پس از مدتی دیگر سم اثر نکند.
- دوره کارنس: این سم دارای دوره پرهیز از مصرف است. هرچند در خاک استفاده میشود، اما به دلیل سیستمیک بودن میتواند وارد بافت قارچ شود. بنابراین در دوزهای پایین و فقط در مرحله خاکدهی استفاده گردد.
- اثر منفی بر محصول: دوز بالا میتواند باعث تغییر شکل کلاهک قارچ (بدشکلی) یا تاخیر در پیندهی شود.
نتیجه گیری:
ایمن ترین روش برای ضدعفونی کردن خاک پوششی قارچ، پاستوریزاسیون با بخار آب است. به دلیل سمی و سرطانزا بودن فرمالین، این روش در اکثر کشورهای پیشرفته منسوخ شده و تنها از بخار آب استفاده میگردد.
این روش تقریبا مشابه پاستوریزاسیون کمپوست قارچ در سطح وسیع است. خاک پوششی پاستوریزه، نباید کلوخهای باشد و همچنین رطوبت مناسب داشته باشد و پس از اتمام عملیات ضدعفونی با فرمالین و قبل از استفاده، باید کاملاً تهویه شود تا هیچ اثری از فرمالین در آن باقی نماند.
بعد از پاستوریزه شدن نیز باید مقدار رطوبت خاک مناسب و کافی باشد. رطوبت اضافی عمل پخش آن را در سطح بستر مشکل میسازد و کمبود رطوبت نیز باعث بروز مشکل در پنجه دوانی و نفوذ قارچ در خاک پوششی میشود.
مولف:
گردآوری، ترجمه و تحریر توسط تیم رسانه هاگ
با تشکر از مهندس فرهنگ عضدی به جهت ویرایش مقاله
کپی فقط با ذکر منبع مجاز است.
منبع: کتاب mushroom pest and diseases (fletcher & gaze)
با آموزش های دیگر در آموزش تولید و پرورش قارچ همراه هاگ باشید.
