بیماریهای قارچ شیمجی معمولاً داخل بطری و در هفته‌های اول رشد ریسه شروع میشوند، خیلی پیش از آنکه روی خوشه دیده شوند. طبق مطالعه‌ای در مجله BMC Microbiology، کشت صنعتی قارچ شیمجی حدود ۱۲۰ روز طول می‌کشد؛ آلودگی روز دهم می‌تواند چند ماه کار و هزینه سرمایش را هدر بدهد.
پاسخ کوتاه: مهم‌ترین بیماریهای قارچ شیمجی و مشکل‌های همراهشان در کشت بطری پنج دسته‌اند:
- کپک سبز تریکودرما: در دوره رشد ریسه داخل بطری پیدا میشود؛ اول سفید است و بعد سبز میشود.
- آلودگی ناشی از فرایند: استریل ناکافی، هوایی که هنگام خنک شدن به بطری کشیده میشود یا تلقیح در محیط ناتمیز.
- تار عنکبوتی: ریسه سفید و پنبهای روی خوشه و لکه قهوهای روی کلاهک، بیشتر در زمستان و اوایل بهار.
- مگس و کنه: از ترک بطری و درپوش خراب وارد میشوند و هاگ کپک را جابه‌جا می‌کنند.
- ناهنجاری محیطی: ساقه دراز و کلاهک ناقص، که علتش معمولاً دیاکسیدکربن بالا یا کمبود نور است.
بطری آلوده درمان نمی‌شود؛ آن را همان روز جدا کنید و پیشگیری را از روز تلقیح شروع کنید.
بیماریهای قارچ شیمجی کدام‌اند؟
مهم‌ترین بیماریهای قارچ شیمجی را پایگاه بیماریها و آفات قارچ استان ناگانو در ژاپن ثبت کرده است: دو بیماری قارچی (کپک سبز تریکودرما و تار عنکبوتی)، دو گروه مگس و سه گروه کنه. پژوهش‌های کره و چین هم یک گونه تازه عامل تار عنکبوتی و یک عامل پوسیدگی قهوهای را به این فهرست افزوده‌اند. چند ناهنجاری هم هست که بیماری نیست و از شرایط سالن می‌آید.
بیشتر شیمجی پرورشی بازار از گونه هیپسیزیگوس مارموریوس (Hypsizygus marmoreus) است و در بطری پلاستیکی کشت میشود. بستر کشت قارچ شیمجی بیشتر خاک‌اره چوب همراه با مکمل‌هایی مثل سبوس است و پیش از تلقیح استریل میشود. وقتی ریسه بطری را پر کرد، بستر حدود ۶۰ روز استراحت میکند تا آماده باردهی شود؛ به این دوره پس‌رسی می‌گویند. بعد لایه رویی بستر را با دستگاه برمی‌دارند (خراش‌دهی) تا پین، یعنی جوانه اولیه قارچ، تشکیل شود.
عامل بیماری از دو راه به بطری می‌رسد. یک راه خطای خود فرایند است: استریل ناکافی، هوای آلوده‌ای که هنگام خنک شدن بستر به داخل بطری کشیده میشود، یا تلقیح در محیط ناتمیز. راه دیگر ورود از بیرون است: با اسپان (بذر قارچ) آلوده، از ترک بطری، با دست و کفش کارگر و ابزار، یا روی بدن آفات. جدول زیر زمان بروز، نشانه اصلی و اولین اقدام را برای هر یک از بیماریهای قارچ شیمجی و مشکل‌های همراهشان نشان می‌دهد.
| مشکل | عامل | زمان بروز | نشانه اصلی | اولین اقدام |
|---|---|---|---|---|
| کپک سبز | قارچهای جنس تریکودرما (Trichoderma) | رشد ریسه در بطری؛ بیشتر اوایل تا اواخر تابستان | کپه سفید پودری که سبز میشود؛ گاهی صورتی یا قهوهای | جدا کردن بطری و استریل کردن آن پیش از خالی کردن |
| آلودگی ناشی از فرایند | استریل ناکافی، اسپان آلوده، هوای ورودی هنگام خنک شدن، تلقیح ناتمیز | از روزهای اول بعد از تلقیح | کپک در بطری؛ توقف رشد ریسه با باکتری باسیلوس (Bacillus) | بازبینی استریل، اتاق خنک‌سازی و تلقیح |
| تار عنکبوتی | کلادوبوتریوم واریوم (C. varium) و کلادوبوتریوم هیپسیگوم (C. hypsigum) | نشانه در باردهی، ولی آلودگی ممکن است از اتاق تلقیح شروع شود؛ بیشتر زمستان و اوایل بهار | ریسه سفید از پای خوشه، لکه قهوهای روی کلاهک، پوسیدگی | خارج کردن خوشه و بطری؛ ضدعفونی تیغه دستگاه خراش |
| پوسیدگی قهوهای | ساروکلادیوم کیلینس (Sarocladium kiliense) | نامشخص؛ فقط یک گزارش از چین | پوسیدگی قهوهای خوشه | تشخیص آزمایشگاهی |
| مگس‌های قارچ | سیاریدها و مگس‌های خانواده مایستوفیلیده (Mycetophilidae) | از رشد ریسه تا برداشت | لارو در بستر، سوراخ در قارچ، لارو در بسته محصول | توری، تله و دور ریختن بطری ترکخورده |
| کنه‌ها | کنه‌های آردی و دو گروه کنه ریز دیگر | ۱۰ روز تا ۲ هفته اول بعد از تلقیح | کلنی‌های کوچک و متعدد کپک در بطری؛ ذره‌های ریز زیر درپوش یا روی بستر | بستن راه ورود در هفته‌های اول |
| ناهنجاری محیطی | دیاکسیدکربن بالا، کمبود نور، تهویه بیش از حد، بطری خیلی فشرده | باردهی | ساقه دراز، کلاهک ناقص، زخم روی کلاهک، قارچ آبکی | اصلاح تهویه، نور و پر کردن بطری، نه سم‌پاشی |
| فساد پس از برداشت | باکتری‌ها، به‌ویژه سودوموناس (Pseudomonas)، و تریکودرما | انبار و بسته | قهوهای شدن و افت کیفیت | جابه‌جایی آرام و سرمای پیوسته |
کپک سبز تریکودرما در بطری شیمجی
کپک سبز تریکودرما در دوره رشد به ریسه شیمجی حمله میکند و جایش را می‌گیرد. طبق راهنمای ناگانو، اول ریسه یا کپههای سفید و پودری دیده میشود که کمکم رنگ می‌گیرد و در نهایت داخل بطری سبز میشود. بعضی گونه‌های تریکودرما به‌جای سبز، صورتی یا قهوه‌ای‌اند. وقتی کنه آلودگی را آورده باشد، به‌جای یک لکه، کلنی‌های کوچک و متعدد دیده میشود.
دوره رشد طولانی شیمجی این فرصت را می‌دهد که تغییر رنگ را پیش از باردهی ببینید. به بطری‌ها مرتب سر بزنید و پهلو و کفشان را هم وارسی کنید، نه فقط سطح بالا را. اگر بطری آلوده دیده نشود و خراش بخورد، تیغه دستگاه خراش آلودگی را به تعداد زیادی بطری دیگر می‌رساند. تریکودرما پین‌دهی را هم ضعیف میکند.
هاگ تریکودرما در هوا کم پخش میشود و بیشتر با کنه‌ها و جانوران ریز، یا روی دست، کفش و ابزار جابه‌جا میشود. راهنمای ناگانو بیشتر گزارش‌های خسارت را مربوط به اوایل تا اواخر تابستان می‌داند؛ همان فصلی که کنه‌ها فعال‌ترند و در حدود ۱۰ روز اول بعد از تلقیح از بطری به بطری می‌روند. برای همین، کنترل کنه و رفت‌وآمد بخش مهمی از مبارزه با این کپک است.
بطری آلوده را همان روز از قفسه بردارید، در اتاق رشد بازش نکنید و پیش از خالی کردن، استریلش کنید. یک حوضچه ضدعفونی کفش جلوی در ورودی هم جلوی رسیدن هاگ با کفش را می‌گیرد.
تریکودرما بعد از برداشت
خسارت تریکودرما به دوره کشت محدود نمی‌شود. پژوهشگران در مطالعه‌ای در مجله Frontiers in Microbiology، یک سویه (نژاد مشخص) تریکودرما را از شیمجی سفید فروشگاهی جدا کردند. این سویه قارچ برداشت‌شده را به‌شدت قهوهای کرد و مواد مغذی آن را کاهش داد. پژوهشگران یک سویه مفید باسیلوس را، به‌تنهایی و همراه با سالیسیلیک اسید، برای مهار آن آزمودند. این روش هنوز آزمایشی است و راه‌حل آماده‌ای برای سالن یا انبار به حساب نمی‌آید.
آلودگی ناشی از استریل، خنک‌سازی و تلقیح
بخشی از بیماریهای قارچ شیمجی از خود فرایند تولید شروع میشود و هر کپکی که داخل بطری دیده میشود، از بیرون نیامده است. راهنمای کشت قارچ استان ناگانو چهار علت برای آلودگی بطری می‌شمارد: استریل ناکافی، اسپان آلوده، کشیده شدن هوا به داخل بطری هنگام خنک شدن، و ورود هاگ هنگام تلقیح. در این حالت جدا کردن بطری کافی نیست و تا خطای فرایند پیدا نشود، ممکن است نوبت‌های بعدی هم آلوده شوند.
طبق راهنمای مؤسسه تحقیقات جنگل ژاپن درباره کشت روی بستر خاک‌اره، آلودگی باکتریایی با باسیلوس بیشتر نتیجه استریل ناقص است. نشانه‌اش این است که رشد ریسه در بطری متوقف میشود. همین راهنما یک مورد آلودگی را تا اتاق خنک‌سازی ردیابی کرده است. به گفته آن، آلودگی از چهار راه وارد میشود: هوا، آب (آب رطوبت‌ساز و آبی که روی دستگاه سرمایش جمع میشود)، جانوران ریز مثل کنه و مگس، و خود بستر. در کشت کیسه‌ای، بیرون‌زدگی بستر و سوراخ‌های ریز کیسه هم راه ورود است.
برای پیدا کردن راه ورود، رنگ کلنی، شروع آن از بالای بطری یا جای دیگر، الگوی پخش و سرعت رشد را ثبت کنید. وقتی بدانید آلودگی در کدام مرحله وارد شده، وقت و هزینه را صرف اقدام بی‌فایده نمی‌کنید؛ سم‌پاشی بی‌هدف هم میکروب‌های مقاوم به سم را زیاد میکند. کارهای اصلی برای کم کردن خطای فرایند، طبق راهنمای ناگانو، در جدول زیر آمده است.
| مرحله | کار اصلی |
|---|---|
| استریل | زمان و دمای چرخه استریل را کم نکنید؛ استریل ناکافی اولین علت آلودگی در فهرست ناگانو است. |
| خنک‌سازی و تلقیح | تلقیح را وقتی انجام دهید که دمای داخل بستر به ۱۵ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد رسیده باشد. اتاق خنک‌سازی و اتاق تلقیح را میشود با گاز ازن ضدعفونی کرد: ۱ ppm (یک قسمت در میلیون) به مدت ۷ ساعت. ازن برای انسان هم آسیب‌زاست، پس هنگام کار کسی در اتاق نباشد. لامپ فرابنفش را حدود هر ۲٬۰۰۰ ساعت عوض کنید. |
| اسپان و ابزار | سطح ظرف اسپان، سینی و تیغه دستگاه تلقیح را با الکل و شعله ضدعفونی کنید. اسپان را بیش از سه روز در اتاق رشد ریسه نگه ندارید. |
| مواد ضدعفونی | هیپوکلریت سدیم را برای کار معمول ۰٫۰۱ درصد و برای جای خیلی کثیف ۰٫۱ درصد رقیق کنید و پیش از مصرف، کثیفی را بشویید. این ماده فلز را می‌خورد و فقط برای وسایل پلاستیکی مناسب است. الکل ۷۰ تا ۸۰ درصد بهتر از الکل تقریباً خالص اثر میکند. |
| آب | آب رطوبت‌ساز و آبی را که روی دستگاه سرمایش جمع میشود تمیز نگه دارید و نگذارید روی بطری‌ها بچکد. |
بیماری تار عنکبوتی در سالن باردهی
بیماری تار عنکبوتی قارچ را قارچهای جنس کلادوبوتریوم (Cladobotryum) ایجاد می‌کنند. راهنمای ناگانو این بیماری را «کپک پنبهای» می‌نامد و عامل آن را در شیمجی، کلادوبوتریوم واریوم می‌داند.
طبق گزارشی در مجله دانشگاه کیوشو، اولین مورد این بیماری روی شیمجی در کره، در سال ۲۰۱۰ و در مزارع تجاری ثبت شد. در ماه مه ۲۰۱۳ هم در همان منطقه گونه تازه‌ای به نام کلادوبوتریوم هیپسیگوم پیدا شد. به گفته پژوهشگران، مزارع شیمجی کره معمولاً روی خاک‌اره یا تراشه چوب کاج کشت می‌کنند. آن‌ها احتمال داده‌اند عامل بیماری با تراشه چوب وارد شده باشد. به نظر آن‌ها، دوره کشت شیمجی که حدود سه برابر قارچهای دیگر است، به رشد این عامل کمک میکند.
نشانه‌های تار عنکبوتی روی خوشه
در شیمجی، ریسه سفید و ضخیم معمولاً از پای خوشه شروع میشود، خوشه‌های جوان را میپوشاند و به کلاهک‌ها و خوشه‌های کناری می‌رسد. روی کلاهک لکه‌های ریز قهوهای پیدا میشود و خوشه کمکم می‌پوسد و پژمرده میشود. روی قارچ پوسیده لایه پودری هاگ دیده میشود؛ این لایه در کلادوبوتریوم هیپسیگوم کم است و خوشه پوسیده گاهی قرمز میشود.
در آزمون آلوده‌سازی گزارش ۲۰۱۲ کره در دمای ۲۰ درجه، نشانه‌ها تا ۸ روز بعد روی شیمجی ظاهر شد. حدود ۱۹ روز بعد، خوشه‌ها پوسیده و پوشیده از هاگ بودند. گونه هیپسیگوم سریع‌تر عمل کرد: نشانه‌ها از روز سوم دیده شد، روز دهم خوشه‌ها پوسیده بودند و تا روز بیستم کاملاً از بین رفتند.
شرایطی که تار عنکبوتی را تشدید میکند
راهنمای ناگانو کلادوبوتریوم واریوم را قارچی سرمادوست می‌داند؛ بیشتر گزارش‌های خسارتش مربوط به زمستان تا اوایل بهار است. در گزارش کره هم بیماری در گلخانه‌های پررطوبت و در دمای حدود ۱۵ تا ۱۸ درجه سانتی‌گراد شایع شد. این گونه در آزمایشگاه در ۱۸ تا ۲۲ درجه از همه سریع‌تر رشد کرد و در ۳۲ درجه اصلاً رشد نکرد. در ۱۰ تا ۱۵ درجه، یعنی نزدیک دمای سالن باردهی شیمجی (حدود ۱۵ درجه)، کندتر رشد کرد اما متوقف نشد.
گونه تازه، کلادوبوتریوم هیپسیگوم، رفتار دیگری دارد: در ۲۵ درجه بیشترین رشد را داشت و در ۵ درجه هم کمی رشد کرد. پس نه خنک نگه داشتن سالن جلوی تار عنکبوتی را می‌گیرد و نه گرم بودن هوا خطر را از بین می‌برد. طبق راهنمای ناگانو، هاگ این قارچ ممکن است در اتاق تلقیح از راه هوا وارد شود. آلودگی‌ای که بین تلقیح تا اوایل رشد رخ دهد، بعداً بیشترین خسارت را به خوشه می‌زند. پس با اینکه نشانه‌ها در سالن باردهی دیده میشوند، پیشگیری از اتاق تلقیح شروع میشود.
کنترل تار عنکبوتی در سالن
هاگ این قارچ با جریان هوا به قفسه‌های دیگر می‌رسد و حتی لمس یک خوشه آلوده آن را در هوا پخش میکند. وقتی نشانه‌ها را دیدید، بطری‌ها و خوشه‌های آلوده را آرام بیرون ببرید و فوراً استریل یا معدوم کنید. این کار را به یک کارگر مشخص بسپارید تا هاگ با دست و لباس به قفسه‌های دیگر نرسد. تیغه دستگاه خراش را ضدعفونی کنید، جلوی گردوغبار محل پر کردن بطری‌ها را بگیرید و سالن را تمیز و ضدعفونی کنید.
هر دو گزارش کره می‌گویند قارچ‌کش‌های گروه بنزیمیدازول در مزارع قارچ به‌طور معمول به کار می‌روند. اما در انگلستان، دو گونه نزدیک، کلادوبوتریوم مایکوفیلوم (C. mycophilum) و کلادوبوتریوم دندروئیدس (C. dendroides)، به این گروه مقاوم شده‌اند. سم قارچ‌کش کاربندازیم هم از همین گروه است؛ با چنین مقاومتی، سم جای بهداشت سالن را نمی‌گیرد.
پوسیدگی قهوهای، لکه باکتریایی و تراوش آب
سه مورد دیگر از بیماریهای قارچ شیمجی فقط یک گزارش علمی یا شواهد محدود دارند. در چین، قارچ ساروکلادیوم کیلینس عامل پوسیدگی قهوهای شیمجی گزارش شده است، آن هم فقط در قالب یک گزارش کوتاه در مجله Plant Disease. اگر پوسیدگی قهوهای دیدید که با نشانه‌های تار عنکبوتی جور درنمی‌آید، تشخیص آزمایشگاهی لازم است. نمونه را به یک آزمایشگاه بیماری‌شناسی گیاهی، مثلاً در دانشکده کشاورزی یا مرکز تحقیقات کشاورزی استان، بفرستید.
باکتری سودوموناس تولاسی (Pseudomonas tolaasii) عامل بیماری لکه باکتریایی قارچ است. طبق پژوهشی در مجله Phytopathology، این باکتری از سال ۲۰۱۶ در چین به قارچ دکمهای، انوکی، صدفی و کوردیسپس خسارت زده است. پایگاه ناگانو آن را عامل پوسیدگی سیاه باکتریایی انوکی می‌داند، نه شیمجی. همین پایگاه می‌گوید این باکتری در سالن‌های قارچ رایج است و در پسماند بستر و آب جمع‌شده کف زنده می‌ماند. بیشتر هم با قطره‌های رطوبت‌ساز و آب میعان پخش میشود؛ پس تمیز نگه داشتن آب سالن برای شیمجی هم مفید است.
گزارش ایستگاه تحقیقات جنگل گونما در ژاپن می‌گوید شیمجی گاهی دچار «تراوش آب» میشود و این علامت ممکن است در سالن گسترش پیدا کند. پژوهشگران به نقش ویروس مشکوک‌اند، ولی این هنوز ثابت نشده است. در آزمون همین گزارش، ۳۱ بطری از سویه عاری از ویروس بعد از ۱۱۶ روز کشت هیچ علامتی نشان ندادند. این نتیجه علت را ثابت نمی‌کند، ولی اهمیت اسپان سالم و معتبر را نشان می‌دهد.
آفات قارچ شیمجی
مگس و کنه خودشان بیماری نیستند، ولی در گسترش بیماریهای قارچ شیمجی نقش بزرگی دارند. این دو آفت هم ریسه و قارچ را می‌خورند و هم کپک را از بطری به بطری می‌برند.
مگس‌های قارچ
لارو مگس‌های سیارید (Sciaridae) داخل بستر تغذیه میکند و گاهی قارچ را سوراخ میکند. خطر بزرگ‌تر اما حشره بالغ است: در شیمجی که دوره رشد طولانی دارد، مگس داخل بطری بالغ میشود، به بطری‌های دیگر میرود و آلودگی را پخش میکند. چرخه زندگی و راه شناسایی این حشره را در راهنمای مگس سیارید ببینید.
طبق راهنمای ناگانو، این مگس‌ها بیشتر از ترک بطری (به‌ویژه ترک کف)، درپوش شکسته و فیلتر کهنه‌ای که جمع شده وارد میشوند. فاصله بین سطح بستر و درپوش هم جای تخم‌گذاری است، پس مقدار اسپان را طوری تنظیم کنید که این فاصله نماند. بطری آلوده‌ای که کنار سالن باردهی یا دستگاه خراش رها شود، و همین‌طور خزه، دیوار و کف کثیف سالن، به محل زادوولد مگس تبدیل میشوند.
در سال ۲۰۰۷، یک گونه مگس قارچ از خانواده مایستوفیلیده هم در سالن‌های شیمجی ناگانو پیدا شد. لارو آن تا حدود یک سانتی‌متر بزرگ میشود و از خود خوشه تغذیه میکند. در دمای سالن باردهی (۱۵ درجه)، از تخم تا حشره بالغ حدود ۲۲ روز طول می‌کشد. بیشتر وقت‌ها زمانی پیدا شده که بعد از برداشت و بسته‌بندی از قارچ بیرون آمده است؛ احتمالاً تخم‌گذاری از تشکیل لایه ریسه روی سطح بستر تا تشکیل پین انجام میشود. این مگس سرما را خوب تحمل میکند: بالغ آن در ۵ درجه به‌طور میانگین ۵۷ روز زنده ماند و احتمالاً زمستان را به شکل حشره بالغ می‌گذراند.
کنه‌های قارچ
کنه‌ها ریزند و دیر به چشم می‌آیند، اما بیشترین خسارت را همان اول کار می‌زنند. کنه‌های آردی (Acaridae) جذب مواد مغذی بستر میشوند، از ریسه تغذیه می‌کنند و کپک‌هایی مثل تریکودرما را با خود به بطری می‌برند. چون داخل بطری چند نسل پشت سر هم زیاد میشوند، تعدادشان خیلی سریع بالا میرود.
حساس‌ترین دوره، حدود ۱۰ روز تا ۲ هفته اول بعد از تلقیح است؛ وقتی ریسه بطری را پر کرد، کنه دیگر به‌راحتی در آن زیاد نمی‌شود. برای کنترل کنه در شیمجی، راهنمای کشت ناگانو دو عدد می‌دهد: رطوبت اتاق رشد ریسه حداکثر ۷۰ درصد و دمای آن حداکثر ۲۱ درجه. اتاق هم باید مرتب تمیز شود. روش‌های شناسایی و کنترل را در راهنمای کنه قارچ خوراکی ببینید. سه گروه کنه‌ای که در شیمجی گزارش شده‌اند این ویژگی‌ها را دارند:
| گروه کنه | اندازه و ظاهر | رفتار و خطر |
|---|---|---|
| کنه‌های آردی | ۰٫۳ تا ۰٫۵ میلی‌متر، سفید شیری | در ۲۵ تا ۲۸ درجه، در ۷ تا ۱۰ روز از تخم به بالغ می‌رسد و هر ماده بیش از ۳۰۰ تخم می‌گذارد؛ در ۲۲ دقیقه حدود یک متر راه میرود. |
| هیستیوستوماتیده (Histiostomatidae) | ۰٫۲ تا ۰٫۳ میلی‌متر؛ توده‌اش نارنجی تا قرمز قهوهای | از ریسه و هاگ تریکودرما تغذیه میکند و مثل گردوغبار در هوا جابه‌جا میشود. در یکی از گزارش‌های ناگانو، کنه‌هایی که از بطری‌های آلوده بیرون آمده بودند به اندازه یک سطل روی کف جمع شدند. |
| تارسونمیده (Tarsonemidae) | کوچک‌تر از ۰٫۲ میلی‌متر، براق، سفید تا قهوهای روشن | با جریان هوا جابه‌جا میشود و گاهی زیر درپوش بطری‌هایی پنهان است که سالم به نظر می‌رسند. پوشش نایلونی روی بطری‌های تازه جلویش را خوب می‌گیرد. |
کنه‌های آردی معمولاً ۴۰ تا ۵۰ روز یا بیشتر بعد از تلقیح از بطری بیرون می‌خزند و به بطری‌های کناری می‌روند. پس بطری آلوده را پیش از آنکه یک ماه از تلقیحش بگذرد از اتاق رشد بیرون ببرید. تماس مستقیم با سطح ۵۰ درجه کنه آردی را به‌طور میانگین در ۱٫۴ ثانیه می‌کشد؛ برای همین شست‌وشوی کف و قفسه با آب داغ یا بخار به کنترل کنه کمک میکند.
ناهنجاری‌های محیطی خوشه شیمجی
هر خوشه بدشکلی را نباید جزو بیماریهای قارچ شیمجی حساب کرد. گاهی فقط شرایط سالن یا روش پر کردن بطری درست نیست؛ در این حالت جدا کردن بطری فایده‌ای ندارد و باید تهویه، نور، رطوبت یا پر کردن بطری را اصلاح کرد.
دیاکسیدکربن و تهویه
طبق همان مطالعه BMC Microbiology، دیاکسیدکربن بالا رشد پین‌های تازه را متوقف و رشد کلاهک را مختل میکند. اگر غلظت آن در هوا از ۱ درصد (۱۰٬۰۰۰ ppm) بگذرد، کلاهک‌ها آشکارا ضعیف رشد می‌کنند و ظاهر طبیعی قارچ به هم می‌خورد. به گفته همین مقاله، در کشت صنعتی با تهویه کافی دیاکسیدکربن دوره باردهی را حدود ۰٫۳ درصد (۳٬۰۰۰ ppm) نگه می‌دارند. راهنمای پرورش قارچ شیمجی هاگ هدف سخت‌گیرانه‌تری دارد: ۱٬۰۰۰ تا ۲٬۰۰۰ ppm. پس ۳٬۰۰۰ ppm را سقف بگیرید و اگر ساقه‌ها دراز میشوند، غلظت را به همان بازه کمتر برسانید. غلظت را در سطح قفسه‌ها اندازه بگیرید، نه کنار در یا هواکش.
تهویه بیش از حد هم بی‌ضرر نیست. همین مطالعه می‌گوید تهویه زیاد سطح کلاهک را خشک میکند و رویش زخم می‌ماند. اگر روی کلاهک‌ها زخم یا خشکی دیدید، سمت و سرعت فن و رطوبت نسبی سالن را بسنجید.
پر کردن فشرده بطری و سخت شدن اسپان
طبق راهنمای کشت ناگانو، اگر بستر خیلی فشرده در بطری پر شود، جای خالی کمی می‌ماند. در این حالت دی‌اکسیدکربنی که ریسه تولید میکند از بطری بیرون نمی‌رود. نتیجه‌اش این است که حتی اگر پین‌دهی خوب پیش برود، محصول کم میشود یا قارچ آبکی درمی‌آید. فیلتر درپوش را هم به‌موقع عوض کنید تا تبادل گاز بطری مختل نشود.
همین راهنما ناهنجاری دیگری را در شیمجی «سخت شدن اسپان» می‌نامد. برای پیشگیری از آن، دمای داخل بستر حدود روز بیستم بعد از تلقیح زیر ۲۵ درجه بماند. در فرمول بستر هم از سبوس برنج، سبوس گندم و تفاله سویا بیش از اندازه استفاده نکنید.
کمبود نور و رنگ نور
در پژوهش جانگ و همکاران درباره نور LED، ساقه شیمجی در تاریکی و زیر نور قرمز از همه بلندتر شد. زیر نور آبی (طول موج ۴۷۵ نانومتر)، اندازه کلاهک و طول ساقه شبیه نور مهتابی معمولی بود. عملکرد تجاری هم با نور مهتابی برابری کرد. اگر تهویه درست است و ساقه‌ها باز هم دراز میشوند، شدت، رنگ و برنامه روشنایی را بررسی کنید.
عددهای پیشنهادی دما، رطوبت و نور هر مرحله در راهنمای پرورش هاگ آمده است. از یک نشانه ظاهری نمی‌شود با قطعیت به علت رسید؛ هر بار فقط یک عامل را تغییر دهید و نتیجه‌اش را زیر نظر بگیرید.
درمان و پیشگیری از بیماریهای قارچ شیمجی
بستری که تریکودرما یا کلادوبوتریوم گرفته، دیگر سالم نمی‌شود و نگه داشتنش فقط منبع هاگ را در سالن نگه می‌دارد. سم‌پاشی خوشه‌ای که قرار است خورده شود هم، اگر طبق برچسب و با نظر کارشناس نباشد، ممکن است باقی‌مانده سم روی محصول بگذارد. اصل کار، پیشگیری است.
بیشتر کارهای جدول زیر برای پیشگیری از بیماریهای قارچ شیمجی از راهنمای ناگانو است و یک هدف دارند: بستن راه ورود هاگ، مگس و کنه به بطری.
| مرحله | کارهای اصلی |
|---|---|
| پیش از تلقیح | اسپان را از منبعی بخرید که نام علمی و کد سویه را اعلام کند؛ نکته‌های اسپان را در تولید بذر قارچ شیمجی ببینید. بطری ترکخورده و درپوش شکسته را کنار بگذارید و فیلترهای درپوش را عوض کنید. سالن را خالی کنید، جارو برقی بکشید، بشویید، خشک کنید و با هیپوکلریت سدیم یا ازن ضدعفونی کنید. |
| رشد ریسه | به‌جای پالت چوبی، پالت پلاستیکی بگذارید و پیش از ورود به اتاق، آن را با حرارت یا شست‌وشو و خشک کردن در آفتاب تمیز کنید. اگر میشود، برای ۱۰ روز اول بعد از تلقیح اتاق جدایی داشته باشید و روی بطری‌های تازه پوشش نایلونی بکشید. جریان هوای اتاق را یکنواخت کنید؛ گردش ضعیف هوا و دما و رطوبت ناهمسان به تکثیر کنه کمک میکند. |
| کل سالن | روی دریچه‌های هوا، هواکش و کف‌شوی توری بگذارید و درزها را ببندید. جلوی در اتاق رشد ریسه پرده هوا نصب کنید. هنگام ورود، کفش را ضدعفونی کنید یا دمپایی مخصوص بپوشید و برای هر کار لباس جدا داشته باشید. دستگاه حشره‌گیر، کارت چسبی و تله کنه بگذارید و کارت‌های چسبی سالن باردهی را در فصل فعالیت مگس دست‌کم ماهی یک بار عوض کنید. |
| باردهی و برداشت | بطری‌های برداشت‌شده را زود خالی کنید و بطری آلوده را کنار سالن باردهی یا دستگاه خراش رها نکنید. |
| اطراف سالن | ضایعات قارچ، بستر مصرف‌شده و بطری شکسته را دور و بر سالن رها نکنید. علف‌ها را کوتاه نگه دارید، جلوی ورود پرنده و موش را بگیرید و در بهار و پاییز اطراف سالن را برای مگس بازرسی کنید. |
برای انتخاب ماده ضدعفونی و ترتیب کار، راهنمای مواد ضدعفونی‌کننده سالن قارچ را ببینید.
نکته‌های تحویل بطری آماده شیمجی
اگر به‌جای تولید کامل، بطری یا بستر آماده باردهی می‌خرید، استریل و تلقیح دست شما نیست؛ ولی بطری آلوده می‌تواند بیماریهای قارچ شیمجی را مستقیم به سالن شما بیاورد. هنگام تحویل این موارد را بررسی کنید:
| چه چیزی را ببینید | نشانه مشکل یا درخواست |
|---|---|
| رنگ بستر | لکه سبز، صورتی یا قهوهای در پهلو، کف یا سطح بستر نشانه تریکودرما یا کپک دیگر است. |
| زیر درپوش | زیر درپوش چند بطری را با ذره‌بین ببینید؛ توده نارنجی تا قرمز قهوهای یا ذره‌های ریز سفید و براق نشانه کنه است. |
| سلامت بطری | بطری با ترک کف، درپوش شکسته یا فیلتر کهنه را نپذیرید. |
| مشخصات | نام علمی، کد سویه و تاریخ تلقیح را از فروشنده بخواهید. |
بطری‌های تازه را چند روز جدا از بطری‌های قبلی نگه دارید تا اگر آلودگی پنهانی داشتند، به بقیه نرسد.
خطر خوردن شیمجی کپک‌زده یا خراب
اگر روی خوشه شیمجی کپک دیدید، شستن یا بریدن قسمت آلوده کافی نیست. وزارت کشاورزی آمریکا (USDA) توصیه میکند میوه و سبزی نرم و پرآب کپک‌زده را دور بریزید، چون آلودگی ممکن است به زیر سطح رسیده باشد. این راهنما نامی از قارچ نمی‌برد، اما قارچ تازه هم نرم و پرآب است؛ پس بسته کپک‌زده را کامل دور بریزید.
تغییر رنگ، لزج شدن و قهوهای شدن شدید هم نشانه خرابی است. یک پژوهش روی نگهداری شیمجی در یخچال، نمونه‌ها را ۱۵ روز در دمای ۴ درجه نگه داشت. قارچ‌هایی که آسیب مکانیکی دیده بودند، زودتر قهوهای و نرم شدند و در روزهای آخر، باکتری‌های سودوموناس بر سطح قارچ غالب شدند. روش درست نگهداری را در نگهداری از قارچ شیمجی ببینید.
هشدار: یک گزارش موردی در مجله Journal of Asthma and Allergy درباره فردی با حساسیت به کپک است. او سه بار بعد از خوردن شیمجی یا قارچ سرخ‌شده‌ای که نوعش معلوم نبود، دچار واکنش آلرژیک شدید (آنافیلاکسی) شد. این فقط یک مورد گزارش‌شده است و نشان نمی‌دهد شیمجی برای همه خطرناک است. اگر حساسیت شدید به کپک دارید، پیش از خوردن شیمجی با پزشک مشورت کنید. اگر بعد از خوردن آن دچار تنگی نفس یا تورم صورت شدید، فوراً به اورژانس بروید.
جمع‌بندی
بیشتر بیماریهای قارچ شیمجی یک نقطه ضعف مشترک دارند: هفته‌های اول بعد از تلقیح، وقتی ریسه هنوز بطری را پر نکرده است. بیشترین اثر را استریل و تلقیح درست، بطری و درپوش سالم، اسپان معتبر و بستن راه ورود مگس و کنه دارد. در سالن باردهی هم دیاکسیدکربن را زیر ۳٬۰۰۰ ppm نگه دارید و بطری مشکوک را همان روز جدا کنید. برای هر نوبت تولید، تاریخ و نشانه‌هایی را که دیدید ثبت کنید تا راه ورود آلودگی زودتر پیدا شود.
سؤالات متداول درباره بیماریهای قارچ شیمجی
-
کپک سفید روی بستر شیمجی همیشه نشانه بیماری است؟
نه. ریسه خود شیمجی هم سفید است و سطح بستر را یکدست میپوشاند. تریکودرما اول به شکل کپههای سفید و پودری دیده میشود که کمکم سبز، صورتی یا قهوهای میشوند. ریسه ضخیم و پنبهای که در دوره باردهی از پای خوشه بالا میرود هم نشانه تار عنکبوتی است.
-
از کجا بفهمم مشکل خوشه شیمجی بیماری است یا محیطی؟
اگر روی خوشه یا بستر ریسه اضافه، کپک، لکه قهوهای یا پوسیدگی دیدید، احتمالاً بیماری است و بطری باید جدا شود. اگر خوشه فقط بدشکل است، مثلاً ساقه دراز و کلاهک کوچک دارد ولی کپک و پوسیدگی ندارد، اول دیاکسیدکربن، تهویه و نور سالن را بسنجید.
-
آیا تار عنکبوتی از قارچهای دیگر به شیمجی سرایت میکند؟
بعضی گونهها بله. در آزمون سرایت مقالهای در مجله Mycobiology، کلادوبوتریوم واریوم هر چهار قارچ آزمون را آلوده کرد: دکمهای، شاه صدف، انوکی و شیمجی؛ ولی کلادوبوتریوم مایکوفیلوم که از قارچ دکمهای و شاه صدف جدا شده بود، شیمجی را آلوده نکرد. کلادوبوتریوم هیپسیگوم هم در آزمایش، شیمجی سفید و قهوهای، انوکی و شاه صدف را آلوده کرد. اگر انوکی و شیمجی را کنار هم پرورش میدهید، راهنمای بیماریهای قارچ انوکی را هم ببینید.
-
آیا بستر یا بطری آلوده را میشود دوباره به کار برد؟
بستری که کپک یا تار عنکبوتی گرفته قابل استفاده نیست و باید استریل و دور ریخته شود. بطری ترکخورده یا درپوش شکسته را هم دیگر به کار نبرید، چون راه ورود مگس و کنه است.
منابع
| منابع | کاربرد در این مقاله | نشانی |
|---|---|---|
| پایگاه بیماریها و آفات قارچ استان ناگانو؛ 長野県 きのこ病害虫データベース（菌茸部） | کپک سبز، تار عنکبوتی، فصل و زمان آلودگی، مگس‌های سیارید و مایستوفیلیده، سه گروه کنه، سودوموناس تولاسی در انوکی و پیشگیری در کشت بطری شیمجی | https://www.pref.nagano.lg.jp/yasaikaki/documents/kinokodb.pdf |
| نکته‌های کشت قارچ (کلیات)، استان ناگانو؛ きのこ栽培のポイント（全般） | چهار علت آلودگی بطری، دمای بستر هنگام تلقیح، ازن و لامپ فرابنفش، رقت مواد ضدعفونی، دما و رطوبت کنترل کنه، پر کردن فشرده بطری و سخت شدن اسپان | https://www.pref.nagano.lg.jp/sakuchi/nosei-aec/joho/gijutsu/documents/saibaizennpan.pdf |
| کشت قارچ روی بستر خاک‌اره و مقابله با میکروب‌های مزاحم؛ きのこの菌床栽培と害菌対策، مؤسسه تحقیقات جنگل و فرآورده‌های جنگلی ژاپن، شعبه کیوشو | آلودگی باکتریایی باسیلوس، چهار راه ورود آلودگی، ردیابی آلودگی و خطر سم‌پاشی بی‌هدف | https://www.ffpri.go.jp/kys/research/kankou/series/documents/ss004.pdf |
| اولین گزارش تار عنکبوتی شیمجی در کره؛ First Occurrence of Cobweb Disease on Hypsizigus marmoreus Caused by Cladobotryum varium in Korea، Back و همکاران، J. Fac. Agr. Kyushu Univ.، ۲۰۱۲ | اولین گزارش در کره، دما و شرایط شیوع، زمان ظاهر شدن نشانه‌ها، کاربرد بنزیمیدازول و مقاومت به آن | https://catalog.lib.kyushu-u.ac.jp/opac_download_md/25193/p373.pdf |
| گونه تازه عامل تار عنکبوتی شیمجی؛ Identification and Characterization of a New Species, Cladobotryum hypsigum, that Causes Cobweb Disease in Beech Mushroom (Hypsizygus marmoreus) in Korea، Back و همکاران، J. Fac. Agr. Kyushu Univ.، ۲۰۱۵ | گونه کلادوبوتریوم هیپسیگوم، دمای رشد، نشانه‌ها، آزمون آلوده‌سازی و منشأ احتمالی | https://api.lib.kyushu-u.ac.jp/opac_download_md/1526290/p007.pdf |
| گونه‌های کلادوبوتریوم عامل تار عنکبوتی در قارچهای خوراکی کره؛ Characterization of species of Cladobotryum which cause cobweb disease in edible mushrooms grown in Korea، Back و همکاران، Mycobiology، ۲۰۱۲ | آزمون سرایت بین چهار قارچ | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3483396/ |
| تحمل دیاکسیدکربن در سویه جهش‌یافته شیمجی؛ Preliminary study on the anti-CO2 stress and growth ability of Hypsizygus marmoreus mutant strain HY68، Liu و همکاران، BMC Microbiology، ۲۰۲۳ | دوره ۱۲۰ روزه کشت، پس‌رسی ۶۰ روزه، اثر دیاکسیدکربن و تهویه بر کلاهک | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10580535/ |
| اثر رنگ نور LED بر خوشه شیمجی؛ Effect of Color of Light Emitting Diode on Development of Fruit Body in Hypsizygus marmoreus، Jang و همکاران، Mycobiology، ۲۰۱۳ | اثر تاریکی و رنگ نور LED بر طول ساقه و عملکرد | https://koreascience.or.kr/article/JAKO201316856691148.do |
| مهار تریکودرما روی شیمجی سفید برداشت‌شده با باسیلوس؛ Bacillus sp. alone or combined with salicylic acid inhibited Trichoderma spp. infection on harvested white Hypsizygus marmoreus، Yang و همکاران، Frontiers in Microbiology، ۲۰۲۴ | آلودگی تریکودرما روی شیمجی سفید پس از برداشت | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38562481/ |
| اثر آسیب مکانیکی بر میکروب‌های سطح شیمجی در یخچال؛ Mechanical Damage Modulates Bacterial and Fungal Succession on the Surface of Hypsizygus marmoreus During Refrigerated Storage، Ma و همکاران، Microorganisms، ۲۰۲۶ | فساد شیمجی در یخچال و اثر آسیب مکانیکی | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42075158/ |
| سویه‌های Pseudomonas tolaasii جداشده از قارچهای چین؛ Characterization, Pathogenicity, Phylogeny, and Comparative Genomic Analysis of Pseudomonas tolaasii Strains Isolated from Various Mushrooms in China، Liu و همکاران، Phytopathology، ۲۰۲۲ | میزبان‌های سودوموناس تولاسی در چین | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34293910/ |
| پوسیدگی قهوهای شیمجی در چین؛ First Report of Sarocladium kiliense Causing Brown Rot of Hypsizygus marmoreus in China، Xu و همکاران، Plant Disease، ۲۰۲۲ | پوسیدگی قهوهای شیمجی با ساروکلادیوم کیلینس | https://apsjournals.apsnet.org/doi/10.1094/PDIS-10-21-2175-PDN |
| ویروس قارچهای پرورشی و روش تشخیص آن؛ 栽培きのこのウイルスと検出方法، Matsumoto و همکاران، ایستگاه تحقیقات جنگل گونما، ۲۰۰۹ | علامت تراوش آب و آزمون سویه عاری از ویروس | https://www.pref.gunma.jp/uploaded/attachment/45421.pdf |
| کپک روی غذا؛ Molds on Food: Are They Dangerous?، USDA FSIS | دور ریختن غذای نرم و پرآب کپک‌زده | https://www.fsis.usda.gov/food-safety/safe-food-handling-and-preparation/food-safety-basics/molds-food-are-they-dangerous |
| گزارش موردی آنافیلاکسی پس از خوردن شیمجی؛ A Case Report of Anaphylaxis Induced by Mushroom (Hypsizygus marmoreus) in a Mold-Allergic Patient، Ru و همکاران، Journal of Asthma and Allergy، ۲۰۲۵ | واکنش آلرژیک شدید پس از خوردن قارچ در فرد حساس به کپک | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41450873/ |
مؤلف: تیم تحریریه هاگ
تأیید علمی: تحریریه علمی هاگ
