آفات، بیماری‌ها و رقبای مؤثر بر رشد قارچ چاگا

آفات و بیماری‌های قارچ چاگا بطور کلی با دیگر قارچ‌های پرورشی متفاوت است. زیرا برخلاف قارچ‌های کشت‌شده روی بسترها، چاگا روی درخت زنده کشت می‌شود. این قارچ یک پارازیت چوب‌زی است که عمدتاً روی درخت توس (Betula spp) رشد می‌کند. بصورتیکه با ایجاد پوسیدگی سفید قلبی (White heart rot) در چوب زنده، به‌تدریج ساختار سیاه‌رنگ و غیرجنسی خود به نام اسکلروتیوم (Sterile Conk) را تشکیل می‌دهد؛ ساختاری محکم که روی تنه درخت باقی می‌ماند و ما آن را به عنوان قارچ چاگا می‌شناسیم.
از این‌رو:

• بیماری و آفت اختصاصی با تخریب مستقیم اسکلروتیوم ندارد.
• ولی به‌شدت تحت‌تأثیر وضعیت جامعه قارچ‌های چوب‌زی (رقیب) و سلامت عمومی درخت میزبان است.

بنابراین در مدیریت کشت چاگا، تمرکز اصلی بجای کنترل آفات و بیماری ها به مفهوم کلاسیک، بر مدیریت آفات و بیماری‌های درخت میزبان، رقابت قارچی و عوامل تنش‌زا است. در نتیجه با چالش‌های زیادی طرف هستیم. زیرا زیست‌بوم چاگا یک محیط ایزوله نیست. تنه درخت توس محل زیست قارچ‌های رقیب، انواع حشرات، میکروارگانیسم‌ها و بسیاری موجودات زنده دیگر است.
همین همزیستی پیچیده است که تعیین می‌کند آیا چاگا اساساً موفق به کلونیزه کردن و تشکیل اسکلروتیوم می‌شود یا خیر؟ کیفیت و اندازه آن چقدر خواهد بود؟

انواع بیماری های مرتبط با قارچ چاگا

مهم‌ترین خطر برای چاگا، هجوم قارچ‌های تجزیه‌کننده چوب دیگر است. این قارچ‌ها می‌توانند رشد چاگا را کند کنند، بافت اسکلروتیوم را آلوده کنند یا حتی آن را از بین ببرند.

مهمترین عوامل تهدیدکننده و زیان‌آور که بر رشد قارچ چاگا موثر هستند، شامل موارد زیر است.

• پوسیدگی ها (کپک‌ها)
• قارچ های رقیب
• آفات و حشرات

در ادامه به تشریح هر کدام از موارد فوق می‌پردازیم.

پوسیدگی ها (کپک‌ها):

در چوب توس دو نوع پوسیدگی غالب وجود دارد. نوع پوسیدگی موجود در درخت مشخص می‌کند که:

• آیا چاگا فضای کافی برای کلونیزه دارد؟
• چوب چه زمانی توسط رقبا اشغال می شود؟
• سرعت رشد چاگا، توانایی رقابت را برای تسخیر چوب دارد یا خیر؟

– پوسیدگی سفید (White Rot)

گروهی از پوسیدگی ها هستند که به عنوان انگل فعالیت می‌کنند و سبب تجزیه چوب درخت خواهند شد. خود قارچ چاگا نیز به همین گروه تعلق دارد. این قارچ‌ها قادرند لیگنین، سلولز و همی‌سلولز را تجزیه کنند و چوب را به توده‌ای پوک با الیاف روشن تبدیل می‌کنند.

– پوسیدگی قهوه‌ای (Brown Rot)

این قارچ‌ها عمدتاً سلولز را تجزیه می‌کنند و لیگنین را باقی می‌گذارند. نتیجه آن چوبی با بافت خشک، شکننده و قهوه‌ای رنگ است.

قارچ‌ های رقیب

بر روی بستر درخت توس، چندین قارچ به عنوان مهم‌ترین رقبای طبیعی چاگا محسوب می‌شوند. این رقبا می‌توانند از طریق رقابت فضایی، آنزیمی یا شیمیایی رشد و گسترش چاگا را محدود کنند. همچنین بسیاری از قارچ‌های Basidiomycete مواد ضدقارچی تولید می‌کنند که رشد میسلیوم رقبا را مهار می‌کند.
همچنین زمان ورود اسپورها به درخت نیز بسیار تعیین‌‎کننده است و معمولا قارچی که زودتر وارد درخت شود، پیروز است.

–

(Piptoporus betulinus)

قارچ بتولینوس توس از خانواده پولیپور که روی بسیاری از درختان توس رشد می‌کند، رقیب مستقیم چاگا برای فضای چوبی است. این قارچ ساختار داخلی چوب را به‌گونه‌ای تغییر می‌دهد که چاگا نمی‌تواند استقرار پیدا کند. معمولاً در درختان آسیب‌دیده یا در حال مرگ رشد می‌کند، اما اگر زودتر وارد درخت شود، فعالیت چاگا را کاملاً متوقف می‌کند. این قارچ یکی از دلایل عدم تشکیل اسکلروتیوم در بسیاری از درختان است.

وقتی F. betulina پس از چاگا وارد چوب شود:

• تجزیه سریع سلولز و ضعیف‌کردن ساختار چوب
• مسیرهای هیفی چاگا را تخریب می‌کند
• منجر به پوسیدگی قهوه‌ای می‌شود
• رشد اسکلروتیوم را کاهش می‌دهد یا متوقف می‌کند

– Fomes fomentarius

این قارچ می‌تواند درختان توس، راش، صنوبر را آلوده کند. استقرار f. fomentarius  روی درخت توس سبب بروز پوسیدگی سفید می‌گردد. به دلیل اشتراک در نوع پوسیدگی، رقابت میان این دو قارچ برای مصرف لیگنین و فضای چوبی شدید است. این رقابت‌ها می‌تواند رشد اسکلروتیوم چاگا را کند یا حتی آن را کاملاً متوقف کند.

پوسیدگی‌های سفید با تولید آنزیم‌های Laccase، Manganese Peroxidase و Lignin Peroxidase سبب تغییر ترکیب لیگنین و ساختار سلولی چوب می‌شوند که می‌تواند رشد چاگا را مختل کند.

همچنین fomentarius توانایی تولید متابولیت‌های ضدقارچی دارد که سبب کند شدن رشد چاگا خواهد شد.

– Trametes versicolor (Turkey Tail)

قارچ دم بوقلمون نیز یکی دیگر از قارچ‌های چوب‌خوار است که قادر به کلونیزه کردن تنه درخت است. ترکی تیل بعد از استقرار در درخت می‌تواند هیف‌های چاگا را محاصره و دسترسی آن به بافت زنده درخت را مختل کند. در نتیجه رشد چاگا کند یا حتی متوقف خواهد شد.

– Stereum hirsutum و گونه‌های Stereum

این قارچ‌ معمولا روی درخت‌های توس‌ پیر، غالب است. در صورتیکه  این قارچ پیش از چاگا روی درخت مستقر شده باشد، به میسلیوم چاگا اجازه نفوذ به لایه‌های کامبیومی را نمی‌دهد و مانع تشکیل اسکلروتیوم می‌شود.

– سایر Basidiomyceteهای چوب‌خوار

این آلودگی‌ها بیشتر در درختانی که آسیب مکانیکی یا تخریب بافتی دارند، رخ می‌دهد. برخی گونه‌های این طیف که بیشتر از خانواده کپک‌ها هستند، بصورت فرصت‌طلبانه، اسکلروتیوم چاگا را آلوده کرده و موجب تخریب آن می‌شوند:

• Phlebia radiata
• Cerrena unicolor
• Bjerkandera adusta

حشرات و آفات

اگرچه حشرات مستقیماً به چاگا حمله نمی‌کنند، اما نقش غیرمستقیم و بسیار مهمی در استقرار و رشد این قارچ دارند.

– سوسک‌های پوست‌خوار Scolytinae (Bark Beetles)

این سوسک‌ها بر روی تنه درخت حفره و بریدگی‌هایی ایجاد می‌کنند که سبب تسهیل ورود قارچ‌های جدید به درخت خواهد شد. همچنین در برخی مواقع اسپور قارچ‌های دیگر را از درختان دیگر که قبلا مورد حمله قرار دادند، باخود به درخت جدید منتقل می‌کنند.

به‌علاوه تخریب بافت‌های آبرسانی و غذارسانی درخت، توسط آنها سبب ظعیف شدن درخت و کاهش رشد چاگا خواهد شد.

در نقاط مختلف جهان مشاهده شده که حضور این حشرات، احتمال تشکیل اسکلروتیوم را به‌شدت کاهش می‌دهد.

– سوسک‌های شاخ‌دراز چوب‌خوار (Cerambycidae)

این سوسک‌ها نیز با حفر تونل‌هایی عمیق در چوب درخت، علاوه بر اینکه مسیر ورود قارچ‌های رقیب را باز می‌نمایند، سبب اختلال در سیستم غذارسانی درخت و کاهش رطوبت چوب برای رشد میسلیوم خواهند شد. به علاوه با خوردن چوب بخشی از میسلیوم چاگا را نیز از بین می‌برند.
نتیجه این فعالیت‌ها کاهش سرعت رشد میسلیوم چاگا است.

– سوسک‌های چوب‌خوار فلزی (Buprestidae)

این گروه از حشرات معمولاً به درختان آسیب‌دیده حمله می‌کنند؛ یعنی همان درختانی که چاگا نیز معمولا روی آنها مشاهده می‌شود.

این سوسک‌ها نیز با صدمه زدن به بدنه درخت، ورود قارچ‌های رقیب را تسهیل نموده و برخی مواقع اسپور قارچ‌های دیگر را به درخت می‌آورند. فعالیت آنها روی درخت سبب ایجاد تغییر در pH و رطوبت چوب خواهد شد که تاثیر مستقیمی بر رشد قارچ چاگا خواهد داشت.

تاثیرات عوامل بیماری‌زا بر روی قارچ چاگا

مطالعات میدانی و گزارش‌های جنگل‌پاتولوژی نشان می‌دهند:

• درختانی که توسط حشرات چوب‌خوار به‌شدت آسیب دیده‌اند، اسکلروتیوم چاگا کوچک‌تر و کم‌کیفیت‌تر تولید می‌کنند.
• رقابت زودهنگام Fomitopsis betulina در بسیاری از موارد، تشکیل اسکلروتیوم را کاملاً متوقف کرده است.
• شدت رقابت قارچی یکی از عوامل اصلی تفاوت اندازه چاگا در مناطق مختلف است.

جمع‌بندی نهایی:

مهم‌ترین عوامل کاهش‌دهنده رشد چاگا روی درخت زنده

• رقبای قارچی اصلی:Fomitopsis betulina، Fomes fomentarius، Piptoporus betulinus
• مکانیسم‌های کلیدی رقابت:فضایی، آنزیمی، شیمیایی
• گروه‌های کلان حشرات مؤثر:Scolytinae، Cerambycidae، Buprestidae
• حشرات بیشتر اثر غیرمستقیم دارند(ایجاد زخم، انتقال دیگر قارچ‌ها، تغییر محیط داخلی چوب)
• رقابت قارچی + فعالیت حشرات =کاهش شدید احتمال تشکیل اسکلروتیوم چاگا