تاریخچه قارچ یال شیر بصورت مستند، به بیش از 2000 سال پیش باز میگردد. این قارچ پشمالو اولین بار در جنگلهای کوهستانی چین، ژاپن و کره کشف شد. هریسیوم که روزگاری خوراک لوکس امپراتوران و دمنوش راهبان بودایی برای تمرکز در مراقبه بود، امروزه با شواهد علمی روزافزون درباره نقش آن در تحریک فاکتور رشد عصبی (NGF)، به یکی از پرفروشترین مکملهای سلامت مغز تبدیل شده است.
پس از ابداع روش کشت مصنوعی آن در دهه 1980 میلادی، اینگونه شگفتانگیز راه خود را به بازارهای جهانی باز کرد؛ اما داستان کامل یال شیر، پر از رازهای باستانی، نمادهای فرهنگی و کشفیات علمی است که در ادامه به آنها میپردازیم.
سیر تحول تاریخی نام های قارچ یال شیر
قارچ یال شیر در طول تاریخ با عناوین گوناگونی شناخته شده است که هر یک بازتابی از فرهنگ مناطق مختلف است:
نام علمی قارچ، در سال 1797 میلادی توسط کریستین هندریک پرسون (Christian Hendrik Persoon) به عنوان Hericium erinaceus ثبت شد. واژه Hericium برگرفته از ریشه لاتین hericius به معنای “جوجهتیغی” است و به خارهای آویزان اینگونه اشاره دارد (پسوند erinaceus نیز در لاتین به همین معناست).
چین (Hou Tou Gu): در متون کهن چینی، آن را “هو تو گو”، به معنای “قارچ سر میمون” مینامیدند؛ نامی که به شباهت ظاهری آن به سر پشمالوی میمونهای بومی (ماکاک) اشاره دارد.
کره (노루궁뎅이버섯 – Norugungdengi-beoseot): در فرهنگ کرهای به معنای “قارچ دم گوزن” است.
ژاپن (Yamabushitake): این واژه به معنای “قارچ راهبان کوهستان” است. “Yamabushi” نام زاهدان و راهبان کوهستاننشین ژاپنی بود که لباسهایی با تزیینات پشمی و ریشریش بر تن میکردند.
ادبیات جهانی: در کتب و بین جوامع مردمی غرب، با نامهایی چون Lion’s Mane (یال شیر)، Bearded Tooth (دندان ریشدار) و Pom-pom (پومپوم) از ان یاد شده که امروزه در سطح بینالمللی کاملاً تثبیت شدهاند.
نمادها و ریشههای فرهنگی یال شیر
معانی نمادین یال شیر، نشاندهنده جایگاه ویژه آن در جوامع باستانی است:
نماد اشرافیت و طول عمر: در دوران امپراتوریهای چین (از جمله دوره سلسله مینگ که مستندات بیشتری در دسترس است)، به دلیل سختی یافتن آن در طبیعت، تنها اشراف و دربار پادشاهی اجازه مصرف آن را داشتند. رشتههای آویزان آن بهعنوان نمادی از “نیروی حیاتی بیکران” شناخته میشد.
نماد خرد و مراقبه: پیوند یال شیر با راهبان یامابوشی در ژاپن باعث شد تا به نمادی از سیر درونی و بیداری معنوی تبدیل شود. آنها معتقد بودند مصرف آن، ذهن را برای درک اسرار طبیعت باز میکند.
گونههای مختلف در طول تاریخ
خانواده این قارچها (جنس Hericium) شامل چندین گونه متمایز است که برخی از آنها قرنهاست شناخته شدهاند:
Hericium erinaceus: قدیمیترین گونه مستند شده که خاستگاه اصلی آن شرق آسیاست.
گونههای کهن اروپایی: گونههایی نظیر Hericium coralloides (و گونههای مشابه آن در اروپا) از دیرباز در جنگلهای کوهستانی حضور داشته و در متون قرن هجدهم به دلیل ساختار شاخهای، قارچ مرجانی سفید نامیده میشدند.
Hericium americanum: این گونه بومی آمریکای شمالی است. توصیف علمی و ثبت رسمی آن نسبتاً جدید بوده و در سال ۱۹۷۱ میلادی توسط قارجشناس کانادایی، جان هاوارد گینز (J.H. Ginns) انجام گرفت.
کاربردهای تاریخی قارچ هریسیوم
یال شیر در طب سنتی چین (TCM) مادهای ارزشمند برای تقویت طحال، معده و بهبود دستگاه گوارش بوده است. این کاربردها ریشه در مراجع کلاسیک زیر دارند:
کتاب Shennong Bencao Jing: کهنترین دایرةالمعارف دارویی چین (نگاشته شده در دوران سلسله هان، تقریباً قرن اول تا دوم میلادی) که کاربرد آن را برای تنظیم “Qi” (انرژی حیاتی) ثبت کرده است.
کتاب Bencao Gangmu: نوشته داروشناس بزرگ، لی شیزن (Li Shizhen) در سال ۱۵۷۸ میلادی که خواص درمانی آن را با جزئیات طبقهبندی کرد.
خارج از مرزهای آسیا، برخی منابع اشاره دارند که بومیان آمریکای شمالی از گونههای مشابه این جنس بهعنوان پودر بندآورنده خونریزی (Styptic) استفاده میکردند، هرچند اسناد مکتوب در این باره محدود است. نقش دارویی یال شیر در سالهای دهه ۱۹۵۰ میلادی، با استانداردسازی طب سنتی توسط حکومت چین، رسمیت و انسجام بیشتری یافت.
پیشنهاد مطالعه: خواص و فواید قارچ یال شیر
تاریخچه مصرف یال شیر از پودر سنتی تا مکملهای مدرن
تاریخچه مصرف یال شیر به حدود دو هزاره پیش باز میگردد. درمانگران باستانی آن را بصورت خشکشده، جوشانده یا پودر تجویز میکردند. در آشپزخانههای سلطنتی چین، دستور پختهای ویژهای نظیر “سوپ سر میمون و مرغ” وجود داشت که ساعتها باحرارت ملایم پخته میشد تا بافت اسفنجی قارچ، عصاره گوشت را به خود جذب کند. در همین حال، راهبان پودر آن را به شکل دمنوش غلیظ برای حفظ هوشیاری در مراقبههای طولانی مینوشیدند.
امروزه این روند دگرگون شده و مصرف آن به شکل عصاره قارچ، کپسولها و پودرهای ترکیبشده با قهوه تغییریافته است.
روش پرورش از چه زمانی آغاز شد؟
پرورش یال شیر سیر تکاملی جالبی داشته است:
جمعآوری از طبیعت (Foraging): تا پیش از قرن بیستم، مردم آن را صرفاً از تنه درختان فرسوده در طبیعت برداشت میکردند. روشهای ابتدایی نیز وجود داشت که روستاییان چوبهای تازه قطعشده را کنار الوارهای آلوده به میسیلیوم (بذر و ریشه قارچ) قرار میدادند تا رشد آن را تحریک کنند.
پرورش صنعتی: در اواخر دهه ۱۹۸۰ میلادی، نخستین گزارشهای رسمی از پرورش مصنوعی و کنترلشده آن در چین منتشر شد. محققان موفق شدند با استفاده از کیسههای پلیپروپیلن حاوی بستر کشت مبتنی بر خاکاره چوب سخت و سبوس غله، آن را به تولید انبوه برسانند و وابستگی به جنگلها را از بین ببرند.
تاریخچه فروش و تجارت جهانی: تا قرنها، یال شیر محصولی کمیاب بود که صرفاً در بازارهای محلی عطاران مبادله میشد. اما با موفقیت در کشت صنعتی در دهه ۱۹۸۰، چین به صادرکننده اصلی آن به بازارهای ژاپن و کره جنوبی تبدیل شد. با ورود به قرن بیست و یکم و افزایش تقاضا برای سوپرفودها در کشورهای غربی، بر اساس گزارشهای تحلیل بازار، تجارت جهانی مکملهای یال شیر رشدی نمایی را تجربه کرد؛ تا جایی که امروزه به یک صنعت چند صد میلیوندلاری تبدیل شده و پیشبینی میشود در سالهای آینده از مرز میلیارد دلار عبور کند.
پژوهشهای علمی مدرن درباره قارچ یال شیر
سال 1991 میلادی نقطه عطفی در تاریخچه علمی اینگونه بود. دکتر هیروکازو کاواگیشی (Dr. Hirokazu Kawagishi) و تیمش در ژاپن موفق به کشف ترکیباتی به نامهای اریناسینها (Erinacines) و هریسنونها (Hericenones) شدند.
این کشف نشان داد که ترکیبات مذکور میتوانند باعث تحریک فاکتور رشد عصبی (NGF) در مغز شوند. پس از آن، مطالعات متعددی انجام شد؛ از جمله یک مطالعه بالینی در ژاپن (Mori et al., 2009 با حضور ۳۰ شرکتکننده) که در آن مصرف روزانه یال شیر با بهبود موقت اختلالات شناختی خفیف (MCI) در سالمندان همراه بود؛ هرچند محققان تأکید کردند که اثرات آن پس از قطع مصرف کاهش مییابد و برای نتیجهگیری قطعی به مطالعات گستردهتری نیاز است. بااینحال، همین پژوهشها جایگاه یال شیر را بهعنوان یک نوتروپیک (Nootropic) طبیعی تثبیت کرد.
نتیجهگیری
این مسیر چند هزارساله نشان میدهد که دانش باستانی پیشینیان ما، هنگامی که در کنار ابزارهای علمی معاصر قرار میگیرد، میتواند همچنان منبعی بینظیر برای سلامت انسان باشد. تحول یال شیر از خوراک ویژه امپراتوران و دمنوش راهبان، به یک مکمل شناختی پیشرفته در صنعت نوتروپیکها، گواه روشنی بر ارزش بالای آن است و نشان میدهد که پاسخ برخی سؤالهای بزرگ پزشکی امروز، شاید همچنان در لابهلای برگهای جنگلهای باستانی آسیا پنهان باشد.
سؤالات پرتکرار
۱- قارچ یال شیر اولینبار در کجا کشف شد؟ شواهد تاریخی نشان میدهد که اینگونه نخستینبار بیش از 2000 سال پیش در جنگلهای کوهستانی چین، ژاپن و کره شناسایی شد و در کهنترین متون طب سنتی چین ثبت گردیده است.
۲- چرا هریسیوم در گذشته بسیار ارزشمند و گرانبها بود؟ به دلیل رویش محدود در ارتفاعات و روی درختان خاص، یافتن آن در طبیعت (Foraging) بسیار دشوار بود. ازاینرو، بیشتر بهعنوان خراج سلطنتی در اختیار دربار امپراتوران قرار میگرفت.
۳- آیا پرورش قارچ یال شیر قدمت باستانی دارد؟ برداشت آن از طبیعت قدمت باستانی دارد؛ اما پرورش علمی، صنعتی و کنترلشده آن با استفاده از میسیلیوم و بسترهای خاکاره، در اواخر دهه 1980 میلادی در چین آغاز شد.
۴- آیا قارچ یال شیر عوارض جانبی دارد؟ این قارچ از نظر علمی، بطورکلی برای اکثر افراد بیخطر شناخته میشود. بااینحال، برخی افراد حساس ممکن است واکنشهای پوستی خفیف را تجربه کنند. افرادی که داروهای ضدانعقاد خون مصرف میکنند یا بیماریهای خودایمنی دارند، باید پیش از مصرف با پزشک مشورت کنند.
منابع:
- www. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26244378
- www.mushroomexpert.com/hericium_erinaceus.html
- www.mycobank.org/page/Name details page/185805
- www.sciencedirect.com/science/article/pii/S181808761400030X
- www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5237458
با تاریخچه انواع قارچ ها، در دانشنامه هاگ آشنا شوید.
