در کشوری که امنیت غذایی بهعنوان خط قرمز تعریف میشود، گروهی از کشاورزان در خط مقدم این نبرد، بدون هیچ حمایتی، رها شدهاند. تولیدکنندگان قارچ در ایران علیرقم آسیبپذیری شدید از جهات مختلف، از خلاء بیمه کشاورزی در صنعت قارچ رنج میبرند! چگونه میتوان از تولید پایدار و امنیت غذایی سخن گفت، در حالیکه فعالان این بخش، هیچگونه امنیتی ندارند؟!؟ در واقع صنعت پرورش قارچ به عنوان یکی از پرریسکترین بخشهای کشاورزی کشور، عملاً از ابتداییترین ابزار حمایتی، یعنی بیمه، محروم است.
در حالیکه 176 محصول کشاورزی در ایران تحت پوشش بیمه هستند، اما قارچ خوراکی به عنوان یک محصول پروتئینی استراتژیک، که نیاز به منابع آبی و زمین کشاورزی زیادی ندارد، به راحتی نادیده گرفته شده. نبود بیمه کشاورزی برای تولیدکنندگان قارچ، فقط یک خلاء اداری نیست، بلکه نشانهای از بیتوجهی ساختاری به این صنعت، از طرف نهادها و سازمانهای مربوطه است. البته تشکل صنفی هم هیچگونه رایزنی و مطالبهگری از وزارت جهاد کشاورزی و دیگر نهادهای ذیربط در اینباره انجام نمیدهد!
پرورشدهندگان قارچ با ریسکهای فراوانی نظیر نوسان قیمت مواد اولیه، کمبود نهادهها، آفات و بیماریها، قطع برق، ماندگاری کم محصول و سایر مشکلات، دست و پنجه نرم میکنند که ممکن است هرکدام موجب نابودی کامل محصول و سرمایه آنها شود. اما وقتی فاجعه رخ میدهد، هیچ بیمهای برای جبران خسارت آنها وجود ندارد.
با توجه به رشد مزراع پرورش قارچ در کشور و صنایع وابسته، این خلا بیش از پیش، احساس میشود؛ از اینرو باید چارهای برای آن اندیشید.
کشاورزی پر ریسک یا قمار روی قارچ؟
در حالیکه شعار “حمایت از تولید” سالهاست تکرار میشود، اما در عمل برخی از تولیدکنندگان حتی از حداقلها هم محروم هستند. تولیدکنندگان قارچ در ایران، یکی از پرریسکترین و در عین حال کمحمایتترین بخشهای کشاورزی کشور را شکل میدهند. بخشی که به سبب حساسیت زیاد قارچ به شرایط رشد و ماندگاری کم محصول، بسیار آسیبپذیر است.
بطوریکه یک آلودگی ساده در مواد اولیه، یک قطعی برق چند ساعته یا یک وقفه چندروزه در سیستم حمل و نقل کشور، ممکن است تمام سرمایه تولیدکننده را نابود کند. خلاء بیمه کشاورزی برای تولیدکنندگان قارچ فقط یک نقص قانونی یا اداری نیست؛ بلکه پیام آشکاری به تولیدکننده است: “ریسک کن، تولید کن، اما اگر شکست خوردی، تنها هستی!
با وجود چنین شرایطی، چگونه میتوان انتظار سرمایهگذاری، پیشرفت و حتی جوانگرایی در این صنعت را داشت؟
در صورتیکه این سطح از ریسک، در اغلب کشورها با بیمههای تخصصی پوشش داده میشود. اما در ایران، این صنعت عملاً خارج از چتر حمایتی بیمه کشاورزی باقی مانده است.
خطرات و ریسکهای پرورش قارچ
پرورش قارچ با خطرات و ریسکهای متعددی همراه است که وجود بیمه برای این محصول را ضروری میسازد. مهمترین این خطرات عبارتند از:
- آفات و بیماریها: کپکها، بیماریهای ویروسی و حشرات میتوانند به محصول آسیب زیادی برسانند.
- مواد اولیه: کمبود، آلودگی و نوسان قیمتی مواد اولیه می تواند منجر به کاهش محصول یا توقف فرایند تولید شود.
- مشکلات فنی: خرابی سیستم تهویه، هواساز، کنترل دما و رطوبت و حتی قطعی برق، میتواند منجر به کاهش راندمان و کیفیت محصول شود.
- نوسانات قیمت و بازار: با توجه به ماندگاری کم قارچ، تغییرات در میزان تقاضا بر حسب شرایط و بروز مشکل در فرایند عرضه به دلایل مختلف، سبب نوسان در قیمت و زیان تولیدکنندگان خواهد شد.
- بلایای طبیعی: سیل، طوفان و زلزله میتوانند به تاسیسات و محصولات آسیب برسانند.
- مشکلات زنجیره تامین: اختلال در سیستم حملونقل و انبارداری میتواند منجر به فساد محصول و افزایش ضایعات شود.
تاثیر نبود بیمه کشاورزی در صنعت قارچ ایران
این شکاف حمایتی، ریسک سرمایهگذاری را در صنعت قارچ ایران بهشدت افزایش داده و نیاز به تعریف فوری بیمههای تخصصی یا پوششهای “تمامخطر” (All-Risk) را ضروری میسازد؛ تا بخش بزرگی از تولید پروتئین کشور از آسیبهای ناگهانی مصون بماند.
در غیاب بیمه کشاورزی، تمام ریسکهای تولید، مستقیماً متوجه تولیدکننده خواهد بود. در اینصورت نتیجه روشن است و پیامدهای زیر را در بر دارد:
- کاهش انگیزه برای ورود سرمایهگذاران جدید یا توسعه واحدها
- خروج تولیدکنندگان کوچک از چرخه تولید
- هدر رفتن سرمایهگذاریهای انجام شده در این صنعت
- از بین رفتن فرصتهای شغلی
- کاهش ظرفیت و میزان تولید داخلی – افزایش وابستگی به واردات
تناقض آشکار در سیاستهای حمایتی
پرورش قارچ بهعنوان محصولی با نیاز آبی کم، اشتغالزا و فعالیت اقتصادی زودبازده برای توسعه کشاورزی معرفی میشود؛ اما از سوی دیگر، یکی از بدیهیترین ابزارهای مدیریت ریسک یعنی بیمه، از این صنعت دریغ شده است. این تناقض نشان میدهد که سیاستگذاری در حوزه کشاورزی، هنوز با واقعیت فاصله زیادی دارد و حمایت از تولید، در حد شعار است.
تشکل صنفی هم در این زمینه کاملا منفعل بوده و هیچگونه مطالبهگری و پیگیری از وزارت جهاد، صندق بیمه کشاورزی یا دیگر نهادهای مربوطه، انجام نمیدهد.
اهمیت بیمه کشاورزی در صنعت تولید قارچ ایران
بیمه کشاورزی برای صنعت قارچ، نه یک امتیاز ویژه، بلکه یک ضرورت اقتصادی است که نبود آن، هزینههای پنهان زیادی به اقتصاد کشور تحمیل میکند. اما کارشناسان بیمه معتقدند اگرچه این صنعت رشد بسیار زیادی داشته، اما به دلیل شرایط خاص کشت، ریسک بالای تولید محصول ،مقاومت کم در برابر بیماریها و ماندگاری کم، امکان بیمه کشاورزی در صنعت قارچ ایران وجود ندارد.
آیا بیمه صنعت قارچ در سایر کشورها وجود دارد؟
مشکل فوق در برخی دیگر از کشورها نیز وجود دارد. به عنوان مثال، کشور آمریکا نیز تولیدات قارچ خوراکی را شامل بیمه کشاورزی نمیکند. ایالات متحده قارچ را به عنوان یک محصول تخصصی (Specialty Crop) بطور پیشفرض در برنامههای بیمه محصول فدرال (USDA) قرار نداده و شامل بیمه کشاورزی نمیشود.
این موضوع، بهویژه در ایالتهای کلیدی مانند پنسیلوانیا، باعث شده است که نمایندگان کنگره لایحهای به نام حمایت از تولیدکنندگان قارچ را مطرح کنند. این پیشنهاد برای ملزم کردن وزارت کشاورزی به مطالعه و تدوین طرحهای بیمهای منحصربفرد قارچ، ارائه شده است.
چشمانداز بازار بیمه مزارع قارچ در دنیا
طبق آخرین تحقیقات، اندازه بازار جهانی بیمه مزارع قارچ در سال گذشته حدود 1.42 میلیارد دلار آمریکا بوده و پیشبینی میشود که این بازار تا 9 سال آینده (2033) با نرخ رشد مرکب سالانه 6.8% رشد کند و تا پایان دوره پیشبینی به حدود 2.77 میلیارد دلار آمریکا برسد. این آمار نشاندهنده اهمیت بیمه کشاورزی در صنعت تولید قارچ و توجه مسئولان سایر کشورها به این صنعت است.
تولیدکنندگان قارچ نیز به دنبال پوشش بیمه جامع برای کاهش خطرات مالی در نتیجه مسائلی نظیر: از دست دادن محصول، خرابی تجهیزات و وقفههای تجاری هستند. این افزایش آگاهی از ریسک، همراه با دسترسی بیشتر به بیمههای متناسب، تقاضا برای بیمه مزارع قارچ را در سطح جهانی افزایش میدهد.
وضعیت رو به رشد بیمه کشاورزی در سایر کشورها
از نظر منطقهای:
- آسیا و اقیانوسیه، به ویژه چین، هند و ژاپن، به دلیل گسترش سریع کشت قارچ و محسوب شدن آن به عنوان یک موتور رشد اقتصادی، … برای بازار بیمه مزارع قارچ هستند.
- آمریکای شمالی و اروپا نیز به دلیل اکوسیستمهای بیمهای تثبیتشده و بخشهای کشاورزی با ارزش بالا، همچنان سهم قابل توجهی از بازار را در اختیار دارند.
- آمریکای لاتین و خاورمیانه و آفریقا نیز شاهد پذیرش تدریجی هستند که با ابتکارات دولتی و افزایش آگاهی از مدیریت ریسک کشاورزی پشتیبانی میشود.
سخن پایانی
صنعت قارچ ایران به عنوان یکی از شاخههای کشاورزی، میتواند نقش پررنگی در تامین امنیت غذایی کشور ایفا کند. همچنین از پتانسیل بالایی برای گسترش، افزایش صادرات و کسب درامد ارزی برای کشور برخوردار است. ولی در مقابل با چالشهای جدی و بزرگی، از جمله فقدان بیمه کشاورزی مواجه است.
تولیدکنندگان قارچ در برخی از کشورها تحت پوشش بیمه حوادث کشاورزی قرار میگیرند، در حالیکه صنعت قارچ در ایران از چنین فرصتی بیبهره است. مهمترین چالشهای عنوان شده توسط متخصصان برای عدم لحاظ بیمه برای این محصول، شرایط حساس و پر ریسک پرورش و نگهداری قارچ است. ولی فقدان اینگونه بیمهها رونق صنعت قارچ را محدود میکند و باعث کاهش سرمایهگذاری و توسعه در این بخش میشود.
بنابراین از انجمن صنفی قارچ کشور به عنوان تشکلی که وظیفه حمایت از این صنعت را دارد، انتظار میرود تا با انجام گفتگوهای سازنده، رایزنی و مطالبهگری از نهادهای مربوطه، این مشکل را برطرف سازد. اگر قرار است صنعت قارچ بهعنوان بخشی پایدار از اقتصاد و تولید کشور باقی بماند، نمیتوان آن را بدون هیچ حمایتی رها کرد. بیمه کشاورزی برای تولیدکنندگان قارچ، یک امتیاز نیست، بلکه پیششرط بقا است.
مولف:
گردآوری و تالیف توسط تیم تحریریه هاگ
کپی فقط با ذکر منبع مجاز است.
بررسی مشکلات، چالشها و راهکارهای پیشنهادی را در مقالات حرف ما در صنعت قارچ بخوانید.
