دمای کمپوست قارچ در زمان فلش اول برای دستیابی به بالاترین کیفیت، باید در بازه ۱۹ تا ۲۱ درجه سانتیگراد تنظیم شود. افزایش دمای بستر به بالای ۲۳ درجه، اگرچه سرعت رشد را ظاهراً افزایش میدهد، اما در عمل منجر به تولید قارچهای درجه دو (ساقهبلند، کلاهک باز و سبک) و شیوع بیماریها میشود.
چرا دمای کمپوست در فلش اول بالا میرود؟
رشد سریع قارچها در فلش اول، ناشی از فعالیت شدید میسیلیومها در بستر است. این فعالیت متابولیکی، گرمای زیادی تولید میکند.
اگر دمای پایه کمپوست در شروع فلش بالا باشد (مثلاً ۲۱ یا ۲۲ درجه)، با شروع رشد سریع قارچها، دما به سرعت به مرز بحرانی ۲۵ تا ۲۶ درجه میرسد.
در این دما:
- قارچها بسیار سریع بالغ شده و وزن از دست میدهند.
- بافت قارچ پوک و بیکیفیت میشود.
- کنترل شرایط اقلیمی از دست خارج میشود.
قانون اینرسی حرارتی (تشبیه ماراتن)
همیشه مسابقه دوی ماراتن را در خاطر داشته باشید؛ وقتی انبوهی از دوندگان با سرعت زیاد به خط پایان نزدیک میشوند، نمیتوانید ناگهان آنها را متوقف کنید.
در سالن پرورش قارچ دکمه ای نیز وضعیت همینگونه است. وقتی «موج گرما» و فعالیت کمپوست آغاز شد، سیستمهای سرمایشی قادر به توقف آنی آن نیستند.
تنها راهکار: پیشگیری است. باید قبل از شروع فلش و قبل از اینکه فعالیت به اوج برسد، دمای کمپوست را پایین بیاورید.
استراتژیهای کاهش دمای کمپوست (به ویژه در تابستان)
در فصول گرم سال یا در سالنهایی با عایقبندی ضعیف، کنترل دما در روزهای ابتدایی پس از پر کردن سالن حیاتی است. برای مدیریت این چالش، راهکارهای زیر پیشنهاد میشود:
۱. خنکسازی پیش از ورود (Pre-Cooling)
سالن خالی انرژی زیادی مصرف نمیکند. بهترین کار این است که ۲۴ ساعت قبل از ورود کمپوست، سیستمهای سرمایشی را روشن کنید تا دیوارها و طبقات کاملاً خنک شوند. این “ذخیره سرما” در ساعات اولیه ورود کمپوست، مانند یک ضربهگیر حرارتی عمل میکند.
۲. مدیریت تراکم بستر (تختکوبی)
در ماههای گرم سال، از فشردهسازی بیش از حد کمپوست (تخته کوبی سنگین) خودداری کنید.
- کمپوست متراکم: گرما را در خود حبس میکند.
- کمپوست با بافت آزاد (Loose): اجازه میدهد هوا در داخل بستر جریان یابد و تبادل حرارتی راحتتر انجام شود.
۳. اصل “پیشدستی” در سرمایش
بسیاری از قارچکاران صبر میکنند تا دما بالا برود و سپس چیلر را روشن میکنند. این اشتباه است!
حتی اگر دمای کمپوست پس از پر کردن سالن پایین است (مثلاً ۱۸ درجه)، نباید فریب بخورید. بلافاصله پس از پر کردن سالن، پروسه خنکسازی و هوادهی را طبق برنامه آغاز کنید. گرمای نهفته در کمپوست (ناشی از فعالیت میکروارگانیسمها) به زودی آزاد خواهد شد و اگر از قبل آماده نباشید، غافلگیر میشوید.
۴. مدیریت رطوبت سطحی
در هفته اول پس از پر کردن سالن (ریسپان)، بسیار حیاتی است که از خشک شدن سطح بستر جلوگیری کنید. خشک شدن سطح باعث “چوبپنبهای شدن” و عدم نفوذ میسیلیوم میشود.
نکته مهم: هدف، غرقاب کردن کمپوست نیست! بلکه باید با مهپاشی محیط یا اسپری بسیار ملایم آب، از خشک شدن لایه سطحی جلوگیری کنید. آبپاشی سنگین و مستقیم به بافت کمپوست قارچ میتواند منجر به خفگی میسیلیوم، ایجاد شرایط بیهوازی و بروز کپکهای سبز یا بیماریهای باکتریایی شود. بنابراین، حفظ رطوبت باید با دقت و تنها برای جبران تبخیر سطحی انجام شود.
تهیه و تنظیم:
- مهندس حسین شهبازی
- مهندس نصیر خوشخبر
مطالب بیشتر را در بخش آموزش پرورش قارچ دانشنامه هاگ مطالعه نمایید.
