فرمالین محلول آبی فرمالدهید (Formaldehyde) با غلظت بالا است که به دلیل خاصیت ضدعفونیکنندگی قوی، در صنایع مختلف از جمله پرورش قارچ، کاربرد دارد. سم فرمالین در پرورش قارچ، معمولا بهعنوان ضدعفونیکننده محیط و تجهیزات (بدون تماس مستقیم با قارچ) جهت مبارزه با کپکهای رقیب (مانند تریکودرما) یا برای کاهش بار میکروبی سالن، خاک پوششی، تجهیزات و سطوح، بین دو دوره کشت استفاده میشود و هدف اصلی آن جلوگیری از گسترش عوامل بیماریزا و آلودگیهای ثانویه است.
این ماده به دلیل خاصیت فراریت بالا، پس از استفاده بصورت گاز در محیط پخش شده و تمام منافذ را گندزدایی میکند. اما به دلیل سمی بودن و ماهیت سرطانزای بخار آن، استفاده از فرمالین در سالن قارچ باید کاملاً کنترلشده، غیرمستقیم و همراه با تهویه کامل انجام شود تا سلامت کارگران و کیفیت محصول حفظ شود.
البته فرمالین کاربرد گسترده و متنوعی در صنایع دارد. از این ماده در صنایع پوشاک و نساجی، رنگسازی و رنگرزی پارچه، تولید رزینها و مواد پلاستیکی، در صنعت چوب و مبلمان بهعنوان ماده حفظکننده و ضدپوسیدگی، در تولید مصالح ساختمانی، پرورش دام و طیور، آزمایشگاهها، دندانپزشکی، نگهداری اجساد حیوانات و بافتها در شیشه و حتی تولید واکسن فلج اطفال نیز استفاده میشود.
معرفی سم ضدعفونی کننده فرمالین
فرمالین نام رایج محلول آبی فرمالدهید (Formaldehyde) است که سادهترین آلدهید با بوی تند و نافذ بوده که در آب بصورت تعادلی (مانند متیلنگلیکول) حضور دارد و به همین دلیل به شکل، محلول فروخته و مصرف میشود. فرمالدهید خالص در دمای محیط، بصورت گاز بیرنگ و محلول فرمالین مایع بیرنگ (گاهی زرد خیلی کمرنگ) با بوی بسیار تند و تحریککننده است.
این ماده به راحتی در آب و الکل حل میشود و معمولا بصورت محلول آبی فرمالدهید با غلظت حدود 37% (حاوی مقادیر مشخصی متانول برای پایدارسازی) عرضه میگردد. لازم به ذکر است که متانول موجود در آن نیز سمی است و نباید نادیده گرفته شود.
در حالت محلول نیز بخار یا گاز زیادی از خود متصاعد میکند که سرطانزا است و باعث بروز واکنشهای آلرژیک شدید خواهد شد. (هرچه غلظت بالاتر، ریسک تولید بخارهای سمی و خطرهای ایمنی بیشتر خواهد بود.)
همچنین مادهای واکنشپذیر و تحریککننده است و در تماس با برخی مواد میتواند واکنشهای نامطلوب ایجاد نماید؛ بنابراین همیشه باید طبق راهنمای محصول (SDS)، نگهداری و مصرف شود.
خصوصیات و مشخصات فرمالین
- نام علمی/شیمیایی: Formaldehyde
- فرمول شیمیایی فرمالدهید: CH2O
- نام تجاری: متانال (Methanal) ثبت شده در IUPAC، متیل آلدهید، متیلن اکسید
- نامهای رایج: فرمالدهید، فرمالین (محلول)، Formol
- نامهای مرتبط: Paraformaldehyde (پارافرمالدهید؛ شکل پلیمری/جامد)
فرمالین در کشاورزی و صنعت قارچ بیشتر به عنوان ضدعفونیکننده (Disinfectant) یا بصورت بیوساید (گندزدا) برای سطوح و فضاهای سالن بکار میرود. این ماده مانند آفتکش انتخابی یا مثل قارچکشهای سیستمیک که وارد بافت گیاه میشوند، نیست و اثر آن غیراختصاصی است. این سم با دناتورهکردن پروتئینها و آسیب به ساختار سلولی میکروارگانیسمها عمل میکند و بیشتر نقش یک پاککننده محیطی قدرتمند را ایفا میکند.
درصد مجاز استفاده از فرمالین
درصد مجاز استفاده از محلول ضدعفونی کننده فرمالدهید به چندین عامل وابسته است.
- نوع کاربرد (ضدعفونی سطوح یا تجهیزاتی که با محصول غذایی در تماس است یا خیر)
- مجوزهای بهداشت و سازمانی هر منطقه برای سلامت محصول
- دستور العمل شرکت سازنده محصول
نکته: غلظتهای بالاتر لزوماً به معنی تمیزی بیشتر نیست و میتواند باعث خوردگی تجهیزات شود.
کاربرد فرمالین در پرورش قارچ
فرمالین مهمترین و پرمصرفترین ماده ضدعفونی کننده در صنعت قارچ است که معمولا با غلظت 2% استفاده میشود. از جمله کاربردهای رایج فرمالدئید در صنعت پرورش قارچ، شامل موارد زیر است:
- ضدعفونی کردن خاک پوششی برای از بین بردن آلودگیها و تخم حشرات (400 الی 600 CC فرمالین در هر متر مکعب خاک). البته استفاده از فرمالین برای خاک پوششی روشی قدیمی است و پاستوریزاسیون با بخار ارجعیت دارد، زیرا فرمالین باکتریهای مفید خاک را نیز از بین میبرد.
- پاکسازی سالن شامل کف، دیوار، قفسهها، راهروها (بین دو دوره کشت)
- ضدعفونی ابزار، سبد یا جعبهها، تجهیزات قابل شستوشو (با غلظت 1.5%)
- تیمار بستر در مواقع بروز بیماریهایی نظیر مایکاگون یا ورتیسیلیوم
- استفاده در حوضچهها یا تشتکهای ضدعفونی کننده کفش که در ورودی راهروها و سالن کشت قرار میگیرند. (غلظت 2%)
نکته مهم: از تماس مستقیم محلول یا بخار فرمالین با محصول قارچ یا محیطی که احتمال جذب یا رسوب روی محصول را دارد، باید جلوگیری شود.
نحوه استفاده از فرمالین در سالن کشت قارچ
این ماده به دو صورت اسپری کردن (Spraying) و گازدهی (Fumigation) در سالهای کشت، بکار میرود.
- روش مهپاشی یا اسپری کردن: در این روش محلول فرمالین رقیق شده با استفاده از سمپاش به تمام سطوح سالن اسپری میشود. (نکته: تمام درزها و شکافها باید خیس شوند.)
- روش گازدهی (بوخور): این موثرترین روش برای ضدعفونی کردن نقاط غیرقابل دسترس است. استاندارد جهانی برای این واکنش، استفاده از ۴۰ سیسی فرمالین و ۲۰ گرم پرمنگنات پتاسیم به ازای هر متر مکعب فضای سالن است (نسبت ۲ حجم به ۱ وزن). واکنش بین این دو ماده گرمازا بوده و گاز فرمالدهید را با فشار زیاد در سالن پخش میکند.
روش انجام:
پس از تخلیه کامل سالن و خروج ضایعات کشت، ابتدا سالن باید شسته شده تا تمامی سطوح از اجرام مختلف پاکسازی شود. (اگر سطح کثیف باشد، تاثیر ضدعفونی کاهش مییابد)
در این مرحله، محلول فرمالین را پس از رقیقسازی، با غلظت 2% روی تمامی سطوح (کف، دیوار، قفسهها و سایر تجهیزات) اسپری میشود.
یا در صورت امکان گازدهی صورت میگیرد. برای این کار ابتدا ظرفهای فلزی (نه پلاستیکی معمولی، چون ذوب میشوند) را در چند نقطه سالن قرار دهید. مقدار محاسبه شده پرمنگنات را داخل ظرف بریزید و سپس فرمالین را روی آن اضافه کنید (هرگز برعکس عمل نکنید). واکنش ظرف چند ثانیه با جوشش شدید شروع میشود و باید بلافاصله سالن را ترک کنید.
پس از اسپری یا گازدهی سالن، 24 تا 48 ساعت باید دربهای سالن کاملاً بسته بماند تا سم تاثیر کند.
سپس، نوبت به 12 الی 24 ساعت، تهویه و هوادهی است تا بوی تند و بخارات مواد ضدعفونی کننده از بین برود. اگر هوادهی به مقدار کافی انجام نشود، ریسک جدی برای دوره آتی کشت و همچنین سلامت کارگران مزرعه ایجاد میکند.
نکته: طی انجام مراحل فوق کارگرانی که با این ماده کار میکنند باید از PPE کامل (دستکش، عینک/شیلد، ماسک مناسب، لباس کار) استفاده نمایند. همچنین باید حضور افراد دیگر محدود شود و تهویه زیاد صورت گیرد.
دوره کارنس فرمالین
اصطلاح کارنس به معنای “ماندگاری”، معمولاً برای سموم کشاورزی که بطور مستقیم روی محصول استفاده میشوند، بکار میرود. ولی فرمالین در سالن قارچ غالباً برای ضدعفونی محیط و تجهیزات مصرف میشود، بنابراین دوره کارنس به معنای فاصله تا برداشت محصول به شکل رایج مطرح نیست.
در اینجا مدت زمان ایمن بودن برای استفاده مطرح است. یعنی زمانی که لازم است تا بو و آثار فرمالین از بین رود.
دوره کارنس فرمالین در صنعت پرورش قارچ:
- بر روی خاک پوششی: اگر خاک با فرمالین ضدعفونی شده، معمولاً 3 تا 4 روز هوادهی لازم است و تا زمانیکه بوی فرمالین کاملاً از بین نرفته، نباید آن را روی کمپوست ریخت، زیرا بخار آن، میسلیوم قارچ را میکشد.
- ضدعفونی سالن: پس از گندزدایی سالن، باید حداقل 12 تا 24 ساعت هوادهی با دور تند فن انجام شود تا بوی گاز کاملاً از بین برود.
عوارض فرمالین
علیرغم کاربرد وسیع این ماده در صنایع مختلف، فرمالین مادهای بسیار سمی و خطرناک است که توسط سازمان غذا و دارو آمریکا (FDA) به عنوان یک ماده سرطانزا شناخته میشود. همچنین بر اساس طبقهبندی آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان (IARC)، فرمالین در گروه 1 مواد سرطانزا برای انسان قرار دارد.
عوارض انسانی:
- تماس و قرار گرفتن در معرض این ماده، ریسک ابتلا به سرطان خون، پوست، حلق و بینی را به شدت افزایش میدهد.
- بخار و بوی آن باعث سوزش و تحریک شدید بینی، گلو، ریهها و سینوسها میشود. همچنین سرفه شدید، تنگی نفس را نیز به دنبال خواهد داشت.
- بخار آن سبب سوزش و جاری شدن اشک چشمها میگردد و تماس مستقیم مایع با چشم میتواند منجر به کوری شود.
- تماس مستقیم با آن منجر به سوزش پوست، خشکی، اگزما و سوختگی شدید شیمیایی خواهد شد.
- بلع این ماده خطر مرگ حتمی را به همراه دارد.
عوارض محیطی:
- باعث خوردگی فلزات (مخصوصا آهن) میشود. بنابراین نباید از غلظت بالا برای ضدعفونی تجهیزات استفاده کرد.
- درصورت تماس مستقیم یا باقیماندن بخار فرمالین روی قارچ باعث توقف رشد پینها، بدشکلی عمومی کلاهک و سوختگی میسلیوم میشود.
- میزان بالای فرمالین بطور جدی بر روی سلامت محصولات تأثیر میگذارد و سبب افزایش شیوع تریکودرما در خاک خواهد شد.
- هرگونه باقی ماندن فرمالین روی محصول خوراکی، سبب آلوده محسوب شدن آن و عدم پذیرش آن توسط سایر کشورها برای صادرات خواهد شد.
سوالات متداول
میشود فرمالین را مستقیم روی قارچ یا بستر اسپری کرد؟ این کار از نظر سلامت و مقررات بهداشتی بسیار پرریسک است و توصیه نمیشود.
آیا میتوانم روی قارچهایی که کپک زدهاند فرمالین اسپری کنم؟ خیر، فرمالین قارچهای سالم اطراف را از بین میبرد و محصول را سمی و غیرقابل مصرف میکند. برای تیمار لکههای کپک از نمک یا قارچکشهای مجاز مثل کاربندازیم استفاده کنید.
بهترین دما برای اثرگذاری فرمالین چقدر است؟ گاز فرمالدهید در دمای بالا بهتر عمل میکند. دمای سالن هنگام گازدهی بهتر است بیشتر از 20 تا 25 درجه سانتیگراد و رطوبت حدود 60% باشد.
آیا فرمالین باعث خوردگی قفسههای سالن قارچ میشود؟ بله، اگر قفسهها گالوانیزه نباشند یا پوشش ضدزنگ نداشته باشند، فرمالین میتواند باعث تسریع زنگزدگی شود.
آیا جایگزینی برای فرمالین در سالن قارچ وجود دارد؟
بله، موادی مانند “گلوتارآلدئید” یا ترکیبات آمونیوم چهارظرفیتی و پرسیدینها گزینههای ایمنتری هستند، اما نفوذپذیری گاز فرمالین را ندارند.
اگر فرمالین روی پوست ریخت چه کنیم؟
بلافاصله محل تماس را با آب فراوان به مدت حداقل ۱۵ دقیقه شستشو دهید و لباسهای آلوده را خارج کنید. استفاده از کرمهای چرب ممنوع است و باید فوراً به پزشک مراجعه شود.
مولف:
گردآوری و تالیف توسط تیم تحریریه هاگ
کپی فقط با ذکر منبع مجاز است.
آشنایی با سموم مورد استفاده در صنعت قارچ در دانشنامه هاگ
