بیماری‌های قارچ گوش چوبی بیشتر از دو جا شروع میشوند: بستر داخل کیسه و اندام بارده، یعنی همان بخش گوش‌مانند و خوراکی قارچ. اگر دیر به آن‌ها برسید، ممکن است محصول یک دوره از دست برود. برای آشنایی با گونه‌ها و نام‌های این قارچ، صفحه‌ی قارچ گوش چوبی را ببینید.
پاسخ کوتاه: مهم‌ترین بیماری‌های قارچ گوش چوبی کپک سبز و پوسیدگی قهوه‌ای (هر دو کار تریکودرما)، لکه لغزنده‌ی کیسه، تار عنکبوتی و قهوه‌ای شدن باکتریایی‌اند؛ کنه‌ها هم از آفات مهم این قارچ هستند. بیشتر این مشکلات با گرما و رطوبت شدیدتر میشوند: لکه لغزنده بالای ۲۵ درجه سانتی‌گراد سریع پخش میشود؛ قهوه‌ای شدن باکتریایی هم در دمای بیش از ۲۸ درجه و رطوبت بالای ۹۰ درصد همه‌گیر شد. راه اصلی کنترل، استریل کامل بستر، کیسهی سالم، تهویه‌ی یکنواخت و بیرون بردن فوری کیسه یا اندام باردهی آلوده است.
بیماری‌های قارچ گوش چوبی کدام‌اند؟
پژوهشگران مشکلات گوش چوبی (جنس Auricularia) در کیسه و سالن کشت را در سه گروه می‌گذارند: آلودگی و بیماری میسلیوم (ریسه‌های داخل بستر)، بیماری‌های اندام بارده و آفات. طبق مرور جاتوونگ و همکاران (۲۰۲۶)، قارچهای بیماری‌زا و کنه‌ها از مهم‌ترین عامل‌های خسارت‌اند؛ بیماری باکتریایی یا نماتدی در این قارچ کمتر گزارش شده است. این مطلب درباره‌ی بیماری‌های خود قارچ است، نه عفونت قارچی گوش انسان (اوتومایکوز).
بیشتر گزارش‌ها از چین است، چون گوش چوبی سیاه (A. heimuer) و گوش چوبی کرک‌دار (A. cornea) آنجا در مقیاس انبوه کشت میشوند. در مقاله‌های علمی هنوز نام‌های قدیمی‌تری مثل A. polytricha و A. auricula هم به کار می‌رود و این مطلب نام هر گونه را همان‌طور آورده که پژوهشگران نوشته‌اند. تعریف دقیق‌تر آلودگی، بیماری و آفت را در اصطلاحات بیماری‌ها و آفات قارچ بخوانید.
| بیماری یا آفت | عامل گزارش‌شده | محل و نشانه‌ی اصلی | اقدام فوری |
|---|---|---|---|
| پوسیدگی قهوه‌ای و کپک سبز | تریکودرما پلوروتیکولا (Trichoderma pleuroticola) و تریکودرماهای دیگر | بستر و قارچ تازه‌باز؛ رشد سبز در بستر و لکه‌ی قهوه‌ای بدبو روی قارچ | قارچ آلوده را همان روز بچینید؛ کیسهی سبزشده را بدون باز کردن از سالن خارج کنید. |
| لکه لغزنده | دو گونه‌ی اسکیتالیدیوم (Scytalidium lignicola و S. auriculariicola) | فقط میسلیوم کیسه؛ لکه‌ی براق قهوه‌ای تیره با مرز قرمز مایل به قهوه‌ای | کیسه را دور بیندازید؛ در هوای بالای ۲۵ درجه کیسههای باز را هر روز بررسی کنید. |
| تار عنکبوتی | کلادوبوتریوم (Cladobotryum cubitense) و دو گونه‌ی هیپومایسس (H. mycophilus و H. cornea) | بیشتر خود قارچ؛ ریسه‌ی سفید پنبه‌ای که از پایه یا لبه پخش میشود | قارچ آلوده را پیش از پخش شدن تار بچینید و از سالن خارج کنید. |
| کرک سفید | دو گونه‌ی فوزاریوم (Fusarium equiseti و F. sporotrichioides) | سطح زیرین اندام بارده؛ لایه‌ی سفید ریسه و افت کیفیت | قارچ آلوده را جدا کنید؛ برای تشخیص قطعی، نمونه را به کلینیک گیاه‌پزشکی یا آزمایشگاه بدهید. |
| قهوه‌ای شدن باکتریایی | باکتری سودوموناس کانادنسیس (Pseudomonas canadensis) | رقم سفید گوش چوبی کرک‌دار (Yumuer)؛ قهوه‌ای شدن بافت قارچ در گرما و رطوبت زیاد | دما و رطوبت سالن را پایین بیاورید و قارچ قهوه‌ای‌شده را جدا کنید. |
| کپک‌های رقیب | پنیسیلیوم، آسپرژیلوس، نوروسپورا، موکور و آلترناریا | بستر کیسه؛ کپک رنگی و کند شدن پیشروی میسلیوم | کیسه را باز نکنید و از سالن خارج کنید؛ اگر چند کیسه از یک سری آلوده‌اند، استریل همان سری را بررسی کنید. |
| کنه‌ها | لوسیافوروس (Luciaphorus) و تیروفاگوس (Tyrophagus) | میسلیوم و قارچ؛ رشد کند میسلیوم و تشکیل قارچ کمتر | کیسههای آلوده و مصرفشده را بیرون ببرید و سالن را پیش از دوره‌ی بعد تمیز کنید. |
| مگس‌ها | مگس فورید (Megaselia halterata) و مگس سیارید (Lycoriella ingenua) | سالن و بستر؛ دیده شدن مگس‌های ریز بالغ در سالن | راه ورود حشره به سالن را ببندید و جمعیت مگس را با تله‌ی چسبی پایش کنید. |
اینکه هر بیماری در سالن شما چقدر شدید شود، به سویه‌ی بذر، بستر و شیوه‌ی مدیریت خودتان بستگی دارد. پس عددهای این جدول و بخش‌های بعد را برای مقایسه به کار ببرید، نه برای پیش‌بینی.
تشخیص اولیه؛ مشکل در کیسه است یا روی خود قارچ؟
در تشخیص بیماری‌های قارچ گوش چوبی، سریع‌ترین سرنخ جای علامت است. لکه لغزنده و بیشتر کپک‌های رقیب در بستر کیسه دیده میشوند، ولی تار عنکبوتی، کرک سفید و قهوه‌ای شدن باکتریایی روی خود قارچ ظاهر میشوند. پوسیدگی قهوه‌ای هر دو را درگیر میکند: تریکودرما بستر را آلوده میکند، اما علامت اصلی بیماری روی قارچ تازه‌باز دیده میشود.
نکته: پیش از هر کاری، جواب این سه سؤال را یادداشت کنید: علامت در بستر است یا روی خود قارچ؟ یک کیسه درگیر شده یا گروهی از کیسه‌هایی که با هم تلقیح شده‌اند؟ مشکل در دوره‌ی رشد میسلیوم شروع شده یا بعد از باز کردن کیسه و شروع برداشت؟ همین سه جواب، فهرست علت‌های احتمالی را خیلی کوتاه میکند.
رنگ و بو فقط سرنخ می‌دهند و عامل بیماری را قطعی مشخص نمی‌کنند؛ پژوهش‌هایی که در این مطلب آمده‌اند، عامل هر بیماری را با کشت آزمایشگاهی و توالی‌یابی DNA شناسایی کرده‌اند. در ایران، تشخیص بیماری و نوشتن نسخه‌ی سم کار کلینیک‌های گیاه‌پزشکی است که زیر نظر سازمان حفظ نباتات کار می‌کنند؛ آن‌ها بیماری را با دیدن نمونه یا آزمایش آن تشخیص می‌دهند. کیسهی مشکوک را برای بو کردن باز نکنید. بافت ژله‌ای و کمی لیز قارچ تازه هم طبیعی است و به‌خودی‌خود نشانه‌ی بیماری نیست. اقدام فوری هر بیماری در جدول بالا آمده است؛ برای مشکلات کلی کشت، از آماده‌سازی بستر تا برداشت، بخش عیب‌یابی راهنمای پرورش قارچ گوش چوبی را ببینید.
کپک سبز و کپک‌های رقیب بستر
تریکودرما (Trichoderma)، عامل کپک سبز، از رایج‌ترین رقیب‌های گوش چوبی در بستر است. گوش چوبی کند رشد میکند و وقتی قارچی سریع‌الرشد وارد بستر شود، در رقابت عقب می‌ماند. همین جنس در قارچ دکمه‌ای هم عامل کپک سبز در کمپوست قارچ است، هرچند گونه‌ی غالب در هر قارچ ممکن است فرق کند.
پوسیدگی قهوه‌ای؛ تریکودرما روی قارچ تازه‌باز
پوسیدگی قهوه‌ای بیشتر سراغ اندام‌های بارده‌ای می‌رود که تازه باز شده‌اند. جای آسیب‌دیده قهوه‌ای، پوسیده و بدبو میشود و قارچ کم‌کم می‌پژمرد. اگر قارچ آلوده در هوا خشک شود، قهوه‌ای تیره میشود و رسوبی زرد روی لبه‌هایش می‌نشیند. مرور جاتوونگ از شهرستان شیفانگ چین گزارش می‌دهد که بین ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۲ آلودگی گوش چوبی کرک‌دار به این بیماری به ۲۰ درصد رسید. در گلخانه هم اگر قارچهای آلوده را فوراً بیرون نبرند، بیماری ظرف ۱۰ تا ۱۵ روز کل محصول را می‌گیرد.
مزیت اصلی تریکودرما پلوروتیکولا در این رقابت سرعت رشد است. همان مرور سرعت رشد این قارچ را ۳٫۲۶ تا ۳٫۵۲ برابر گوش چوبی گزارش میکند. وقتی هم دو قارچ را روبه‌روی هم کشت کنند، رشد میسلیوم گوش چوبی کاملاً متوقف میشود.
پنیسیلیوم، نوروسپورا و کپک‌های رقیب دیگر
مرور سان و همکاران (۲۰۲۲) درباره‌ی گوش چوبی سیاه، رایج‌ترین کپک‌های آلوده‌کننده‌ی بستر این قارچ را تریکودرما، پنیسیلیوم، آسپرژیلوس، نوروسپورا، آلترناریا و موکور می‌داند. راه اصلی مهار آن‌ها هم در این مرور استریل کردن بستر است. در سالن، رنگ کپک اولین سرنخ است: سبز در تریکودرما، آبی‌سبز در پنیسیلیوم و نارنجی در نوروسپورا. این کپک‌ها سراغ قارچهای چوبزی دیگر هم می‌روند؛ نمونه‌ی مفصلش را در بیماری‌ها و آفات قارچ شیتاکه ببینید.
لکه لغزنده؛ بیماری میسلیوم داخل کیسه
لکه لغزنده (Slippery scar) از مخرب‌ترین بیماری‌های کشت گوش چوبی کرک‌دار است. سان و بیان (۲۰۱۲) عامل آن را قارچ اسکیتالیدیوم لیگنیکولا معرفی کردند. مرور جاتوونگ گونه‌ی دیگری از همین جنس را هم عامل این بیماری می‌داند. ویژگی اصلی لکه لغزنده این است که فقط میسلیوم را درگیر میکند، چه در حال رشد باشد و چه کیسه را پر کرده باشد؛ خود قارچ از این بیماری آسیب نمی‌بیند.
نشانه‌اش لکه‌های لغزنده، براق و قهوه‌ای تیره روی سطح کیسه است. بین بخش آلوده و میسلیوم سالم هم خطی قرمز مایل به قهوه‌ای با لبه‌ی نامنظم دیده میشود. لکه آن‌قدر سریع پیش می‌رود که کل کیسه را می‌پوشاند؛ در آزمون بیماری‌زایی، قارچ عامل حدود دو برابر سریع‌تر از گوش چوبی رشد کرد.
در بررسی سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ در سه شهر استان سیچوان، آلودگی در دوره‌ی رشد میسلیوم فقط ۲ تا ۵ درصد بود. اما با شروع باردهی از اواخر آوریل تا اواسط مه (حدود اردیبهشت)، آلودگی به ۴۰ تا ۵۰ درصد رسید؛ در ژوئن (حدود خرداد) هم از ۸۰ درصد گذشت. در نهایت عملکرد قارچ تا حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد پایین آمد؛ یعنی بیشتر محصول از دست رفت.
دو علت اصلی بیماری در این پژوهش استریل ناقص بستر و پاره شدن کیسه در طول کشت بود. در زمستان و اوایل بهار فقط چند کیسه آلوده می‌شد، اما با گرم شدن هوا آلودگی بالا رفت. بالای ۲۵ درجه، عامل بیماری سریع تکثیر شد و لکه‌ها زیاد شدند. رطوبت زیاد سالن بر اثر مه‌پاشی یا آب‌دهی پشت‌سرهم هم بیماری را سریع‌تر پخش کرد. بعد از شروع برداشت، آلودگی بیشتر از دهانه‌ی باز کیسه‌ها وارد می‌شد.
قارچ عامل در آزمایشگاه در دمای ۱۵ تا ۳۰ درجه و pH ۳ تا ۹ رشد کرد؛ بهترین رشدش در ۲۵ درجه و pH ۷ بود. یعنی با تغییر pH بستر نمی‌شود جلویش را گرفت.
بیماری‌های اندام بارده؛ تار عنکبوتی، کرک سفید و قهوه‌ای شدن باکتریایی
در میان بیماری‌های قارچ گوش چوبی، این سه بیماری مستقیم به محصول قابل فروش آسیب می‌زنند، چون علامتشان روی خود قارچ است. هر سه در سال‌های اخیر از مزرعه‌های تجاری گزارش شده‌اند.
تار عنکبوتی؛ ریسه‌ی سفید پنبه‌ای روی قارچ
بیماری تار عنکبوتی (Cobweb) را قارچ کلادوبوتریوم و دو گونه‌ی هیپومایسس ایجاد می‌کنند که یکی از آن‌ها تازه شناسایی شده است. آلودگی اول به شکل ریسه‌های کرکی روی پایه یا سطح قارچ پیدا میشود و در امتداد لبه‌ها پیش می‌رود. بعد به تاری شبیه تار عنکبوت تبدیل میشود که کل قارچ را می‌پوشاند؛ در این مرحله قارچ پژمرده میشود و می‌پوسد.
مرور جاتوونگ میگوید این بیماری بیشتر به خود قارچ حمله میکند و آمار چند منطقه‌ی چین را آورده است. کلادوبوتریوم بین ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۶ در شهرستان فنگشیان استان جیانگسو بیش از ۷۰ درصد اندام‌های بارده را درگیر کرد. هیپومایسس مایکوفیلوس هم در سال ۲۰۲۱ در پکن حدود ۲۰ درصد گوش چوبی کرک‌دار را آلوده کرد. آلودگیاش در سال ۲۰۲۲ در گوئیژو به ۳۰ درصد رسید. همین عامل اواخر ۲۰۲۱ روی گوش چوبی سیاه در فوجیان هم گزارش شد.
کرک سفید؛ لایه‌ی سفید روی سطح زیرین اندام بارده
ژانگ و همکاران (۲۰۱۷) بیماری کرک سفید (White villous) را از شمال‌شرق چین گزارش کردند؛ پژوهشگران نام قارچ میزبان را A. auricula-judae نوشته‌اند. بیماری در آن منطقه گسترده بود و دو گونه‌ی فوزاریوم عاملش بودند. قارچ عامل روی سطح زیرین اندام بارده لایه‌ای سفید از ریسه می‌سازد؛ ظاهر قارچ خراب میشود، کیفیتش پایین میآید و محصول به‌طور معناداری کم میشود. تار عنکبوتی و کرک سفید هر دو سفیدند و فقط با بررسی آزمایشگاهی میشود آن‌ها را قطعی از هم جدا کرد.
قهوه‌ای شدن باکتریایی؛ همه‌گیری در گرما و رطوبت زیاد
یکی از معدود گزارش‌های بیماری باکتریایی در گوش چوبی، پژوهش شو و همکاران (۲۰۲۶) است. این پژوهش اولین بار نشان داد که عامل قهوه‌ای شدن رقم سفید گوش چوبی کرک‌دار، باکتری سودوموناس کانادنسیس است. بیماری وقتی همه‌گیر شد که دما از ۲۸ درجه و رطوبت از ۹۰ درصد بالاتر رفت و میزان آلودگی به ۱۰۰ درصد رسید. پژوهشگران اثر چند آنتی‌بیوتیک را هم روی این باکتری در آزمایشگاه سنجیدند؛ اما چون همه‌گیری به گرما و رطوبت زیاد وابسته بود، در عمل مهم‌ترین کار پایین نگه داشتن دما و رطوبت در فصل گرم است.
ناهنجاریهای محیطی؛ وقتی عامل بیماری در کار نیست
همه‌ی مشکلاتی که شبیه بیماری‌های قارچ گوش چوبی به نظر می‌رسند، کار عامل زنده نیستند. بخشی از آن‌ها از خطای محیط میآید و به آن‌ها ناهنجاری محیطی یا فیزیولوژیک می‌گویند. مرور سان و همکاران «گوش قرمز»، «گوش پیچ‌خورده» و «گوش پوسیده» را از رایج‌ترین ناهنجاریهای گوش چوبی سیاه می‌داند. هنوز خوب بررسی نشده که این ناهنجاری‌ها چطور ایجاد میشوند.
مرور رجیس و گئوشل (۲۰۲۴) میگوید هوای راکد باعث پوسیدگی و بدشکلی اندام بارده میشود و CO₂ (دی‌اکسید کربن) زیاد جلوی باردهی را می‌گیرد. رطوبت هوا هم باید دست‌کم ۸۰ درصد باشد تا قارچ چروک نشود. مرور جاتوونگ هم برداشت دیرهنگام را عامل دیگری می‌داند: قارچ بیش از حد باز و بدشکل میشود و کیفیتش پایین میآید.
جدولی که مرور رجیس و گئوشل از استامتس نقل کرده، شرایط مناسب هر مرحله‌ی کشت را این‌طور می‌دهد. منظور از «پین» جوانه‌های اولیه‌ی قارچ است و ppm (قسمت در میلیون) واحد اندازه‌گیری CO₂ در هواست.
| ویژگی | رشد میسلیوم در کیسه | تشکیل پین | رشد قارچ تا برداشت |
|---|---|---|---|
| مدت | ۲۵ تا ۴۰ روز | ۵ تا ۱۰ روز | ۵ تا ۷ روز |
| دما | ۲۴ تا ۳۰ درجه | ۱۲ تا ۲۰ درجه | ۲۱ تا ۳۰ درجه |
| رطوبت هوا | ۹۰ تا ۹۵ درصد | ۹۰ تا ۱۰۰ درصد | ۸۵ تا ۹۰ درصد |
| تعویض هوا در ساعت | ۰ تا ۱ بار | ۵ تا ۸ بار | ۴ تا ۵ بار |
| CO₂ (ppm) | ۵٬۰۰۰ تا ۲۰٬۰۰۰ | ۶۰۰ تا ۱٬۰۰۰ | ۲٬۰۰۰ تا ۵٬۰۰۰ |
| نور | لازم نیست | ۵۰۰ تا ۱٬۰۰۰ لوکس | ۵۰۰ تا ۱٬۰۰۰ لوکس |
وقتی شرایط سالن از این بازه‌ها بیرون بزند، معمولاً یکی از این علامت‌ها پیدا میشود:
| علامت | علت محیطی گزارش‌شده | اصلاح در سالن |
|---|---|---|
| قارچ بدشکل، پیچ‌خورده یا پوسیده در گوشه‌های کم‌هوا | هوای راکد یا CO₂ زیاد | تهویه‌ی یکنواخت و جریان آرام هوا بین قفسه‌ها |
| چروکیدگی و خشک شدن لبه‌ها | رطوبت هوای کمتر از حدود ۸۰ درصد یا باد مستقیم | رطوبت حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد در دوره‌ی باردهی؛ دور نگه داشتن جریان مستقیم هوا از قارچ |
| قارچ بیش از حد باز با کیفیت پایین | برداشت دیر | برداشت به‌موقع، در اندازه‌ای که بازار می‌خواهد |
ناهنجاری محیطی معمولاً همزمان در کیسههای زیادی از یک اتاق یا یک ردیف قفسه پیدا میشود. در مقابل، لکه‌ای که از یک نقطه شروع شود و هر روز بزرگ‌تر شود، بیشتر کار یک عامل زنده است. حسگر دما، رطوبت و CO₂ را هم در ارتفاع محصول بگذارید تا عدد واقعی همان‌جا را ببینید.
آفات قارچ گوش چوبی؛ کنه‌ها و مگس‌ها
کنه‌ها از مهم‌ترین آفات گوش چوبی‌اند. طبق مرور جاتوونگ، کنه‌ی لوسیافوروس اوریکولاریه در استان فوجیان چین ۱۰ تا ۵۰ درصد محصول را از بین برده است. گونه‌ی دیگری از همین جنس (L. perniciosus) با تغذیه از میسلیوم رشد آن را کند میکند و باعث میشود قارچ کمتری تشکیل شود؛ این گونه ممکن است از راه هوا هم از سالنی به سالن دیگر برسد. این آفت آن‌قدر ریز است که در بستر به‌سختی دیده میشود؛ کنههای مهم سالن قارچ و راه کنترلشان را در کنه قارچ خوراکی بخوانید.
کنههای جنس تیروفاگوس، از جمله T. putrescentiae، هم در کشت گوش چوبی دیده میشوند. همین مرور میگوید این کنه‌ها در هوای مرطوب و دمای ۲۰ تا ۲۵ درجه حدود یک ماه بدون غذا زنده می‌مانند. برای همین، خالی ماندن کوتاه سالن بین دو دوره آن‌ها را از بین نمی‌برد؛ کیسههای مصرفشده را بیرون ببرید و سطوح را پیش از آوردن کیسههای تازه تمیز کنید.
از حشرات، مرور رجیس و گئوشل مگس فورید و مگس سیارید را آفت رایج کشت گوش چوبی می‌داند. نشانه‌ها، چرخه‌ی زندگی و روش کنترل این دو را در صفحه‌های مگس فورید و مگس سیارید ببینید.
پیشگیری و کنترل بیماری‌های قارچ گوش چوبی
مرور جاتوونگ و همکاران از مدیریت تلفیقی آفات (IPM) نام می‌برد؛ یعنی ترکیب بهداشت و تنظیم محیط، روش‌های زیستی و روش شیمیایی، طوری که وابستگی به سم کمتر شود. دشواری کار این است که گرما و رطوبتی که گوش چوبی لازم دارد، برای عامل‌های بیماری هم مناسب است. پس پیشگیری از بیماری‌های قارچ گوش چوبی باید از مرحله‌ی کیسه شروع شود، نه از روزی که اولین لکه پیدا شد.
پیش از تلقیح؛ استریل کامل و کیسهی سالم
هنگام استریل، دمای مرکز کیسه را اندازه بگیرید، کیسهی سوراخ یا ترک‌خورده را به سالن نبرید و فیلتر دهانه‌ی کیسه را سالم نگه دارید. در راهنمای پرورش هاگ، استریل کیسه با اتوکلاو در ۱۲۱ درجه به مدت ۹۰ دقیقه آمده است؛ جزئیات و روش‌های دیگر را همان‌جا ببینید. برای انتخاب دستگاه و حسگرها هم تجهیزات پرورش قارچ گوش چوبی را ببینید.
در سالن باردهی؛ مراقبت در فصل گرم
در عمل، فصل گرم پرخطرترین دوره است. در بررسی سیچوان، آلودگی لکه لغزنده با گرم شدن هوا از اردیبهشت بالا رفت و در خرداد از ۸۰ درصد گذشت. در بیشتر شهرهای ایران هم دمای روز از اواخر بهار تا پایان تابستان معمولاً بالای ۲۵ درجه است؛ پس سالنی که سرمایش و تهویه‌ی کافی ندارد، در همین ماه‌ها بیشترین خطر را دارد. اگر دمای سالن از ۲۸ درجه و رطوبت از ۹۰ درصد بالاتر برود، به آستانه‌ی همه‌گیری قهوه‌ای شدن باکتریایی هم رسیده‌اید.
مه‌پاشی را یکنواخت و با دفعات کمتر انجام دهید تا آب روی قارچ و کیسه جمع نشود. هوا را هم آرام و در همه‌ی سالن یکسان جابه‌جا کنید و تعویض هوا را در بازه‌ی جدول بخش ناهنجاریهای محیطی نگه دارید. اگر سویه‌ی شما در ۲۵ تا ۳۰ درجه بار می‌دهد، در این دوره کیسههای باز را هر روز از نظر لکه لغزنده بررسی کنید.
بعد از دیدن آلودگی؛ با کیسه و قارچ آلوده چه کنیم؟
هرچه زودتر دست به کار شوید، آلودگی کمتر پخش میشود. این چهار کار را به ترتیب انجام دهید:
- قارچ آلوده: همان روز بچینید و از سالن خارج کنید.
- کیسهی آلوده: در بسته و از مسیری جدا از کیسههای سالم بیرون ببرید.
- یادداشت: تاریخ تلقیح، سری بذر، جای کیسه در دستگاه و قفسه و روز پیدا شدن علامت را بنویسید تا ریشه‌ی مشکل پیدا شود.
- نظافت: قفسه، کف و ابزار برداشت را مرتب تمیز کنید، به‌خصوص جای کیسهی آلوده را.
کنترل زیستی و شیمیایی؛ چه چیزی ثابت شده است؟
برای کنترل زیستی، مرور جاتوونگ از باکتری استرپتومایسس (سویه‌ی JC203-3) نام می‌برد که در پژوهشی جلوی تریکودرما و پنیسیلیوم را گرفت. همین مرور چند قارچ‌کش را هم گزینه‌ی احتمالی کنترل بیماری‌ها می‌داند. با این حال تأکید میکند که مصرفشان در قارچ خوراکی برای محیط زیست و ایمنی غذا خطر دارد.
باقی‌مانده‌ی سم مشکل واقعی بازار است. مرور جاتوونگ به بررسی‌ای در بازار جمهوری چک اشاره میکند. در قارچهای آن بازار ۲۱ نوع باقی‌مانده‌ی سم، فراورده‌ی تجزیه‌ی سم یا ماده‌ی افزاینده‌ی اثر سم (سینرژیست) پیدا شد. بیفنترین و پرمترین هم در گوش چوبی خشک دیده شد. طبق گزارش Seoul Economic Daily، وزارت ایمنی غذا و داروی کره در شهریور ۱۴۰۵ محموله‌ای ۶٬۹۰۰ کیلوگرمی از گوش چوبی چینی را جمع‌آوری کرد. مقدار کاربندازیم (نوعی قارچ‌کش) در این محموله ۰٫۱۷ میلی‌گرم در کیلوگرم بود؛ یعنی ۱۷ برابر حد مجاز ۰٫۰۱ میلی‌گرم در کیلوگرم. در همان اطلاعیه، ۲٬۸۸۰ کیلوگرم گوش چوبی سفید چینی هم به دلیل استامی‌پرید (نوعی حشره‌کش) جمع‌آوری شد که مقدارش ۵ برابر حد مجاز بود.
هشدار: این مطلب دستور سم‌پاشی نیست. اینکه یک قارچ‌کش یا آنتی‌بیوتیک در آزمایشگاه جواب داده، به این معنا نیست که مصرفش روی قارچ خوراکی مجاز است. فقط سمی قابل بررسی است که برای همین محصول ثبت شده باشد. دوز و فاصله‌ی مجاز تا برداشت را هم باید کارشناس کلینیک گیاه‌پزشکی در نسخه بنویسد؛ وگرنه باقی‌مانده‌ی سم میتواند محصول را از بازار بیرون کند.
آیا قارچ گوش چوبی بیمار یا کپک‌زده خوردنی است؟
نه. قارچی را که کپک زده، پوسیده، بدبو یا به‌طور غیرعادی لزج شده است، نخورید و نفروشید. با تراشیدن بخش آلوده یا شستن هم نمی‌شود مطمئن شد بقیه‌ی قارچ سالم است. این قارچ نرم و پرآب است و همان قاعده‌ی کلی برخورد با مواد غذایی کپک‌زده درباره‌اش هم صدق میکند.
گوش چوبی خشک موقع خیساندن در خانه خطر دیگری هم دارد که ربطی به بیماری‌های سالن ندارد. طبق راهنمای مرکز ایمنی غذای هنگکنگ، در مسمومیت‌های گوانگدونگ و ژجیانگ قارچ سیاه (Black fungus، نام دیگر گوش چوبی) معمولاً بیش از ۲ روز در آب مانده بود. سم این مسمومیت‌ها، بونگکرکیک اسید، را باکتری بورخولدریا گلادیولی (Burkholderia gladioli pv. cocovenenans) می‌سازد و با پخت از بین نمی‌رود. به توصیه‌ی دیگر همین مرکز، قارچ خشک را در دمای اتاق بیشتر از دو ساعت خیس نکنید. اگر خیساندن طولانی‌تر یا شبانه لازم است، آن را در یخچال انجام دهید.
هشدار: اگر بعد از خوردن قارچ گوش چوبی خیسخورده تهوع، استفراغ یا ضعف شدید پیدا کردید، فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید. باقی‌مانده‌ی قارچ را هم برای بررسی نگه دارید.
جمع‌بندی؛ مهار بیماری‌های قارچ گوش چوبی از مرحله‌ی کیسه
بیشتر بیماری‌های قارچ گوش چوبی در گرما، رطوبت زیاد، آب جمع‌شده روی سطح و هوای راکد زیاد میشوند. برای همین اساس کار پنج چیز است: استریل کامل، کیسهی سالم، تهویه‌ی یکنواخت، بیرون بردن فوری کیسه و اندام باردهی آلوده و یادداشت دقیق هر دوره؛ سم فقط با تشخیص قطعی و نظر کارشناس جایی در این برنامه دارد.
مقالات مرتبط:
سؤالات متداول
-
چرا قارچ گوش چوبی قرمز میشود؟
«گوش قرمز» در مرور سان و همکاران جزو ناهنجاریهای رایج گوش چوبی سیاه آمده، اما هنوز روشن نیست چطور ایجاد میشود. اگر قرمزی همزمان در کیسههای زیادی از یک اتاق دیده میشود، احتمالاً به شرایط محیط ربط دارد، نه به یک عامل زنده. سویه، نور و دمای هر دوره را یادداشت کنید تا بتوانید دورهها را با هم مقایسه کنید.
-
آیا قارچ گوش چوبی روی کنده هم بیمار میشود؟
بله، اما الگوی آلودگیاش فرق دارد. مرور رجیس و گئوشل میگوید اگر شرایط رشد میسلیوم در کنده درست باشد، کمتر از ۱۰ درصد کندهها آلوده میشوند. آلودهکنندهها قارچهای چوبزی دیگری مثل شیزوفیلوم (Schizophyllum commune) هستند. چوب تازه و سالمی که قارچ دیگری در آن رشد نکرده باشد، احتمال این رقابت را کم میکند.
-
فرق آلودگی، بیماری و ناهنجاری در قارچ گوش چوبی چیست؟
آلودگی یعنی یک قارچ یا میکروب رقیب بستر را بگیرد، مثل تریکودرما و پنیسیلیوم. بیماری یعنی یک عامل زنده به میسلیوم یا خود قارچ حمله کند، مثل لکه لغزنده یا تار عنکبوتی. ناهنجاری محیطی عامل زنده ندارد و از خطای محیط میآید؛ مثل بدشکل شدن قارچ در هوای راکد یا چروک شدنش در رطوبت کم.
-
آیا بیماری از یک سالن به سالن دیگر منتقل میشود؟
بله، ممکن است. یکی از کنههای این قارچ از راه هوا هم به سالنهای دیگر میرسد. عامل لکه لغزنده هم میتواند بدون میسلیوم گوش چوبی در بستر زندگی کند؛ سان و بیان علائمش را در بخشهایی از بستر دیدند که میسلیوم هنوز به آنجا نرسیده بود. پس کیسهی آلوده و بستر مصرفشده را نزدیک سالنهای دیگر انبار نکنید.
-
علائم مسمومیت با گوش چوبی خیسخورده کی ظاهر میشود؟
طبق مرکز ایمنی غذای هنگکنگ، علائم مسمومیت با بونگکرکیک اسید ۳۰ دقیقه تا ۱۲ ساعت بعد از خوردن پیدا میشود: بیحالی، سرگیجه، خوابآلودگی، دلدرد و استفراغ. این سم بیشتر به کبد، مغز و کلیه آسیب میزند و در موارد شدید کشنده است. با اولین علامت به اورژانس (۱۱۵) زنگ بزنید یا با مرکز اطلاعرسانی داروها و سموم (۱۹۰) تماس بگیرید.
منابع
| منابع | کاربرد در این مقاله | نشانی |
|---|---|---|
| مرور جامع گوش چوبی از زیست‌شناسی و کشت تا ارزش غذایی؛ Wood Ear Mushrooms (Auricularia spp.): From Biology and Cultivation to Nutritional Value and Future Opportunities، Jatuwong و همکاران، Life، ۲۰۲۶ | فهرست بیماری‌ها و کنه‌ها، میزان بروز گزارش‌شده، نشانه‌ها، سرعت رشد T. pleuroticola، عامل‌های لکه لغزنده، کنترل زیستی، مدیریت تلفیقی و باقی‌مانده‌ی سم | https://www.mdpi.com/2075-1729/16/10/1730 |
| پیشرفت پژوهش‌های فیزیولوژی کشت و زیست‌شناسی مولکولی A. heimuer؛ Research progress of Auricularia heimuer on cultivation physiology and molecular biology، Sun و همکاران، Frontiers in Microbiology، ۲۰۲۲ | کپک‌های آلوده‌کننده‌ی رایج، نقش استریل و ناهنجاریهای اندام بارده | https://www.frontiersin.org/journals/microbiology/articles/10.3389/fmicb.2022.1048249/full |
| لکه لغزنده، بیماری تازه‌ی A. polytricha؛ Slippery Scar: A New Mushroom Disease in Auricularia polytricha، Sun و Bian، Mycobiology، ۲۰۱۲ | نشانه‌ها، روند آلودگی و افت عملکرد در سیچوان، اثر دما و رطوبت، دمای رشد قارچ عامل و زنده ماندنش در بستر | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3408303/ |
| عامل تازه‌ی بیماری کرک سفید روی اندام بارده؛ Identification of a New Fungal Pathogen Causing White Villous Disease on the Fruiting Body of the Culinary-Medicinal Mushroom Auricularia auricula-judae (Agaricomycetes) in China، Zhang و همکاران، International Journal of Medicinal Mushrooms، ۲۰۱۷ | عامل‌های فوزاریومی و نشانه‌های کرک سفید | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28436324/ |
| قهوه‌ای شدن باکتریایی گوش چوبی سفید Yumuer؛ Browning in pure white Auricularia cornea ‘Yumuer’: identification and control management of conditional bacterial disease induced by Pseudomonas canadensis، Xu و همکاران، Pest Management Science، ۲۰۲۶ | عامل بیماری و آستانه‌ی دما و رطوبت همه‌گیری | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41399274/ |
| مرور کشت گونه‌های Auricularia؛ Cultivation of Auricularia species: a review of the history, health benefits, principles, practices, environmental conditions, research methods, and recent trends، Regis و Geösel، Sydowia، ۲۰۲۴ | هوای راکد و CO₂، حداقل رطوبت، جدول شرایط محیطی هر مرحله به نقل از استامتس، مگس‌ها و آلودگی کنده | https://www.sydowia.at/syd76/T3-3138.pdf |
| جمع‌آوری گوش چوبی وارداتی در کره به‌دلیل باقی‌مانده‌ی سم؛ Korea Recalls Chinese Wood Ear Mushrooms Over Excess Pesticide، Seoul Economic Daily، ۲۰۲۶ | مقدار کاربندازیم و استامی‌پرید، حد مجاز و حجم دو محموله‌ی جمع‌آوری‌شده | https://en.sedaily.com/society/2026/09/12/korea-recalls-chinese-wood-ear-mushrooms-over-excess |
| بونگکرکیک اسید، سم نادر اما کشنده در برخی غذاها؛ Bongkrekic Acid – Uncommon but Fatal Toxin in Certain Foods، Centre for Food Safety هنگکنگ، ۲۰۲۴ | باکتری سازنده‌ی سم، پایداری در حرارت، خیساندن طولانی، و علائم و زمان بروز مسمومیت | https://www.cfs.gov.hk/english/multimedia/multimedia_pub/multimedia_pub_fsf_213_01.html |
| خیساندن قارچ و ایمنی غذا؛ Soaking Mushrooms and Food Safety، Centre for Food Safety هنگکنگ، ۲۰۲۳ | حداکثر زمان خیساندن قارچ خشک در دمای اتاق و خیساندن در یخچال | https://www.cfs.gov.hk/english/multimedia/multimedia_pub/multimedia_pub_fsf_200_04.html |
مؤلف: تیم تحریریه هاگ
تأیید علمی: تحریریه علمی هاگ · تاریخ بازبینی: ۱۰ آبان ۱۴۰۵
