قارچ کوردیسپس یا قارچ زامبی چیست؟

قارچ کوردیسپس (Cordyceps) تیره‌‌ای از یک قارچ انگل‌گونه است که بر اساس منابع مختلف بین 300 تا 750 نوع مختلف دارد و چند گونه آن خوراکی هستند. همین چند گونه محدود خوراکی، یکی از کمیاب‌ترین و گران‌بهاترین قارچ‌های دارویی است که خواص ویژه‌ای دارد. این موجود استثنایی که راهبان تبت آن را «حیاتِ برخاسته از مرگ» می‌نامیدند در درمان بسیاری از بیماری‌ها نقش دارد. این قارچ شگفت‌انگیز که در ایران به قارچ زامبی و سر چماقی معروف است، روی لارو حشرات رشد می‌کند و در ارتفاعات چین، تبت و هیمالیا یافت می‌شود، جایی که فقط قوی‌ترین گونه‌ها زندگی می‌کنند.

این قارچ کمیاب که قرن‌ها در طب سنتی تبت و چین از ارزش بالایی برخوردار بوده، سرشار از ترکیبات انرژی‌زا و تقویت‌کننده ایمنی است. قارچ کرم ابریشم یا Cordyceps Sinensis روزگاری راز سلامت و استقامت راهبان بود و امروز در پزشکی مدرن نیز در قالب مکمل‌های گیاهی با دوز دقیق، می‌تواند به شما انرژی پایدار، تمرکز بیشتر و احساس قدرت ببخشد.

داستان زندگی قارچ کوردیسپس(قارچ زامبی) یا زندگی که از دل مرگ برمی‌خیزد، در سال‌های اخیر مورد توجه پژوهشگران و داستان‌سرایان و فیلم‌سازان بسیاری قرار گرفته‌است.

قارچ زامبی چیست؟

قارچ کوردیسپس مشتمل بر 300 گونه مختلف است. این قارچ‌ها در گروه آسکومیست Ascomycota قرار دارند و از نوع انگل‌ها هستند. زندگی این قارچ‌ها به میزبانی حشرات یا بندپایان بستگی دارد.

محل زندگی طبیعی گونه‌های معروف این قارچ در مناطق آسیایی به‌ویژه کوهستان‌های بلند و مرتفع هیمالیا و تبت است. معروف‌ترین نوع این قارچ یعنی قارچ کرم ابریشم یا Cordyceps Sinensis که در طب سنتی چین بسیار معروف است، در ارتفاعات و مناطق سرد کوهستانی چین یافت می‌شود. نوع طبیعی این قارچ به دلیل رشد در شرایط اقلیمی خاص مانند ارتفاع زیاد، دمای پایین، و میزبان خاص آن (حشرات و بندپایان) بسیار کمیاب بوده و از قیمت بسیار بالایی برخوردار است.

بیشتر گونه‌های قارچ کوردیسپس، اندوپارازیتوئیدها هستند. عمدتاً روی حشرات و سایر بندپایان انگلی همزیستی دارند. بنابراین قارچ‌‌های بیماری‌زا محسوب می‌شوند. اما تعداد معدودی از آنها هم وجود دارند که خوراکی بوده و مصارف دارویی دارند.

آرایه‌ شناسی قارچ کوردیسپس

• فرمانروا: قارچ‌ها
• رده: سنگ میوه‌ئیان
• راسته: Hypocreales
• تیره: Cordyceps
• سرده: Ophiocordyceps

تاریخچه قارچ کوردیسپس

منابع طب سنتی چین سابقه استفاده از این قارچ را در کنار سایر قارچ‌های درمانی؛ مانند قارچ شیتاکه یا قارچ گانودرما به 2000 سال قبل نسبت می‌دهند. در نسخه‌های قدیمی و متون دارویی طب مالایی و چینی به آن Dōnɡ Chónɡ Xià Cǎo (冬虫夏草) یا علف زمستانی – حشره تابستانی (Winter worm- summer grass) اشاره دارد. این اسم به دلیل چرخه خاص زندگی آن (رشد قارچ در بدن لارو و حشره) اشاره دارد. این قارچ در گذشته ازآنجائی‌که بیشتر توسط راهبان برداشت می‌شده است بسیار مقدس و مهم بوده است.

قارچ کاترپیلار که هزاران سال قبل پزشکان چینی به آن لقب طلای کوهستان را داده بودند تنها یک ماده خوراکی نبود؛ بلکه دارویی منحصربه‌فرد، باقدرت شفادهی بالا و انرژی بسیار زیاد برای آنان بود.

قارچ کرم ابریشم به شکل یک جسم کوچک و باریک شبیه به کرم طلایی‌رنگ از بدن حشره تغذیه می‌کند. این قارچ دارای طعمی خاکی و تلخ است که در هنگام ترکیب با سایر مواد غذایی دارای طعمی ملایم می‌شود.

این قارچ درگذشته دارای مصارف خاص برای:

• پادشاهان و اشراف به‌عنوان نیرویی برای افزایش استقامت بدن
• راهبان دینی به‌عنوان جادوی کوهستان و راز سلامتی
• جنگجویان و ورزشکاران باستانی برای افزایش انرژی و مقاومت بدنی بوده است.

اما امروزه با رشد و توسعه پرورش آن، در بسیاری از انواع دم‌کرده‌ها، سوپ‌ها و داروهای پزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

 

نام‌های مختلف قارچ کوردیسپس

نام عمومی Cordyceps از کلمه یونانی κορδύλη kordýlē به معنای “باشگاه” و κεφαλή cephali به معنی سر است. ولی کوردیسپس نام‌های زیادی دارد،

برخی نام‌های رایج:

• قارچ کرم ابریشم (قارچ کاترپیلار)
• کرم ابریشم گیاهی (یک نام نادرست)
• دونگ چونگ شیا کائو Dong Chong Xia Cao (چینی به معنای “کرم زمستانی، علف تابستانی”)
• توچوکاسو Tochukaso (نام ژاپنی)
• یارتسا گونبو یا یارساگومبا Yarts Gunbu (تبتی/نپالی)
• کیرا جار یا کیدا گاس Kira Jar or Kida Gus (نپالی/هندی)

نام‌های علمی

• کوردیسپس سیننسیس Cordyceps sinensis
• افیوکوردیسپس سیننسیس Ophiocordyceps sinensis (طبقه‌بندی فعلی آن)

 

نام‌های کشت شده/فراوری شده

• Cs-4 (نام رایج برای یک‌گونه کشت شده)
• چوسو (نام گونه‌های کشت شده)

 

انواع قارچ کوردیسپس

همان‌طور که در نمودار زیر مشاهده می‌کنید، کوردیسپس تیره‌ای بسیار گسترده از Ophiocordyceps است. پژوهش‌های اخیر تعداد بسیار بیشتری از آنها را نیز کشف و به این نمودار اضافه می‌کند.

گونه اصلی این قارچ‌ها، قارچ‌های کیسه‌ای هستند که 600 گونه شناخته‌شده را شامل می‌شوند. بیشتر گونه‌های قارچ کوردیسپس، اندوپارازیتوئیدها هستند که عمدتا روی حشرات و سایر بندپایان انگلی هم‌زیستی دارند. بنابراین قارچ‌ انگلی محسوب می‌شوند. اما تعداد معدودی از آنها هم وجود دارند که خوراکی بوده و مصارف دارویی دارند.

دسته‌های اصلی که تابه‌حال شناسایی شدند عبارت‌اند از:

قارچ کرم ابریشم یا Cordyceps Sinensis:

زیرگونه Cordyceps Sinensis با نام رایج قارچ کاترپیلار یا قارچ کرم ابریشم است که خوراکی بوده و معروف‌ترین نوع کوردیسپس است. این قارچ دارای ارزش غذایی و دارویی بالایی است که به سبب کمیاب‌بودن جزو گران‌ترین نوع قارچ و مواد غذایی محسوب می‌شود. این قارچ کمیاب قرن‌ها در طب سنتی چین و تبت جایگاه ویژه‌ای داشته و از آن برای درمان استفاده می‌شده است.

(زیر گونه C. sinensis در سال 2007 با نمونه‌برداری DNA هسته‌ای نشان داد که با بیشتر اعضای این جنس ارتباطی ندارد. در نتیجه به Ophiocordyceps sinensis (قارچ کرم ابریشم) تغییر نام داد. در خانواده جدیدی به نام Ophiocordycipitaceae قرار گرفت.)

قارچ Cordyceps Militaris:

میوه قارچ کوردیسپس است و می‌تواند روی اغلب حشرات و حتی به‌صورت پرورشی کشت شود. ازاین‌گونه برای ساخت مکمل‌های ورزشی نیز استفاده فراوانی می‌شود. برای پرورش آن از محیط‌های کشت مخصوص و بدون استفاده از حشرات استفاده می‌شود. ازاین‌رو مردم بیشتری تمایل به مصرف آن دارند. قیمت آن نیز بسیار پایین‌تر و مقرون‌به‌صرفه است.

جدول زیر مشخصات ظاهری قارچ های فوق و سایر ویژگی های آن را برای شما توضییح می دهد.

گونه قارچ	شکل ظاهری (Stroma)	رنگ	اندازه	سطح
Ophiocordyceps sinensis	باریک، باشکل میله‌ای یا میله‌ای-کمی دوکی، سر نازک و میله‌ای	قهوه‌ای تیره یا سیاه (زرد وقتی تازه)	4–10 سانتی‌متر	سر میوه‌ای زبر و دانه‌دار به علت پرتیچیاها(حفره‌های آزادکننده هاگ)، ساقه صاف و شیار دار
Cordyceps militaris	باریک، باشکل میله‌ای، نوک کمی پهن‌تر از پایه	نارنجی تا نارنجی-قرمز روشن	2–8 سانتی‌متر ارتفاع، تا 0.5 سانتی‌متر عرض	بالای میوه‌ای دانه‌دار (ریز برجستگی‌ها / پرتیچیاها)، ساقه صاف
Cordyceps sinensis (قدیمی، نام قدیمی O. sinensis)	باشکل میله‌ای-کلواته، تنه نازک و سر میوه‌ای	زرد روشن وقتی تازه، خشک: قهوه‌ای تیره	1–8 سانتی‌متر ارتفاع	بالای میوه‌ای دانه‌دار / زگیل‌دار

 

چرا به آن قارچ زامبی می‌گویند؟

زامبی در افسانه‌ها و فرهنگ عامیانه مرده‌ای متحرک است که یک عامل خارجی کنترل حرکات و بدن او را در اختیار دارد و در جهت گسترش آن به دیگر موجودات حمله می‌کند.

هنگامی که یک قارچ سرچماقی به میزبان حمله می‌کند، میسلیوم به بافت میزبان نفوذ کرده، آن را مصرف می‌کند و در نهایت جایگزین بافت میزبان می‌شود. در این حالت بدن میوه دراز آن (آسکوکارپ) به شکل‌های استوانه‌ای، منشعب یا پیچیده است. آسکوکارپ دارای تعداد زیادی پریته کوچک فلاسکی شکل است که حاوی آسک است. هر یک از آسک‌ها هم دارای آسکوسپورهای نخ مانند هستند. معمولاً به قطعات ریزتر شکسته شده و احتمالاً عفونی هستند.

قارچ‌ زامبی‌ ساز، از راه‌های مختلف وارد بدن حشرات شده و از بدن آنها تغذیه می‌کنند. در نهایت به مومیایی شدن بدن حشره و مرگ حشره می‌انجامد. در این مدت قارچ کنترل اعصاب حشرات را در دست می‌گیرد. مانند زامبی آنها را وادار می‌کنند تا راه بروند و هاگ‌‌های قارچ را برای در دام انداختن قربانی‌‌های بعدی پراکنده کنند.

زامبی‌ها چگونه وارد بدن می‌شوند؟

بعضی از این گونه قارچ‌ها از طریق آب وارد بدن حشره می‌‌شوند. به گونه‌ای که تخم این نماتودها در حاشیه آب‌‌های کم‌ عمق خوراک حشراتی مثل ملخ و جیرجیرک می‌شود. داخل بدن حشره رشد می‌کند و با تسخیر مغز، حرکات حشره را در کنترل خود در می‌آورد. سپس حشره را وادار می‌کند تا به نزدیکی آب برود و داخل آب خودکشی کند تا هاگ های آن بتوانند از طریق آب پخش شوند.

در مورد مورچه هم قارچ کوردیسپس کنترلش را در دست می‌گیرد. آن را وادار می‌کند به جای مرتفعی، مثلا بالای درخت، برود تا کلاهک قارچ کله مورچه را بشکافد و هاگ‌‌هایش را برای آلوده‌ کردن قربانیان بعدی پراکنده کند.

سوسک‌های کانتارید هم دچار همین بلا می‌شوند. قارچ اریونوپسیس سوسک را وادار می‌کند. پیش از مرگ به بالای شاخه‌ای رفته، با دهانش شاخه را بگیرد و بمیرد پس از مرگ بال‌‌هایش باز می‌شود و هاگ‌‌‌های قارچ را برای قربانیان بعدی پراکنده می‌کند.

مگس لوبیایی هم وقتی با قارچ زامبی‌ ساز انتوموفتورا آلوده می‌شود، بالای ساقه‌ای بلند می‌رود که در معرض دید باشد. شکمش برآمده می‌شود و برای مگس‌های نر منظره‌‌ای شهوت‌ انگیز می‌آفریند. هر مگسی که به امید شهوت‌‌رانی به پشت مگس آلوده می‌رود، همین سرنوشت را خواهد داشت.

همچنین حشرات دیگری چون زنبور، مگس و بیدها هم طعمه هزاران نوع دیگر این قارچ‌ها می‌شوند. هر کدام به طریقی مورد حمله این قارچ زامبی ساز واقع می‌شوند. البته قارچ کوردیسپس تاثیر مثبتی بر جمعیت این حشرات دارد. چرا که افزایش بیش از حد آنها مشکلات فراوانی را در چرخه طبیعت ایجاد خواهد کرد.

مستند قارچ زامبی ساز

 

 

قارچ زامبی در فرهنگ عامه

قارچ Cordyceps یا قارچ زامبی به عنوان یک عنصر اصلی داستان در سری بازی‌های ویدیویی The Last of Us و سریال آن به تصویر کشیده شده است. شکل جهش یافته‌ای از قارچ انسان را مبتلا کرده و آن‌ها را تبدیل به زامبی‌هایی به نام کلیکر (clicker) می‌کند. درنهایت باعث فروپاشی تمدن بشری می‌شود.

بازی ویدیویی Bug Fables: The Everlasting Sapling، حشرات مبتلا به قارچ سرچماقی دشمنانی هستند که باید با آنها روبرو شد. در حقیقت خط اصلی داستان را قارچ‌ها به عهده دارند.

رمان “دختری با همه هدایا” (2014) و اقتباس سینمایی آن (2016)، جهش زیرگونه Ophiocordyceps unilateralis مسئول عفونتی است که انسان‌ها را مبتلا کرده و باعث فروپاشی تمدن انسانی می‌گردد.

 

خواص دارویی و غذایی قارچ کرم ابریشم

قارچ کرم ابریشم یا کوردی‌سپس به دلیل خواص غذایی و درمانی غنی و همچنین قیمت بالای آن، کمتر به‌صورت مستقیم برای تهیه غذا مورد استفاده قرار می‌گیرد. از این ماده خوراکی بیشتر به‌صورت پودر مکمل مصرف می‌شود.

قارچ کوردیسپس یا زامبی به دلیل میزان پروتئین بالایی که دارد، اسیدهای آمینه و ویتامین‌ها و همچنین ترکیبات زیست فعال مانند پلی‌ساکاریدها، و آنتی‌اکسیدان‌ها از نظر تغذیه‌ای بسیار ارزشمند است. آن‌ها چربی و کالری کمی دارند و مواد مغذی ضروری، مواد معدنی کمیاب و ترکیبات مفیدی را که از عملکردهای مختلف بدن پشتیبانی می‌کنند، فراهم می‌کنند.

Cordyceps حاوی ترکیبات متنوعی از جمله پلی‌ساکاریدها، آدنوزین، اسیدهای آمینه و ویتامین‌ها است. ارزش غذایی آن شامل گروه متنوعی از ویتامین‌ها مانند B1، B2، B12 و K به همراه اسیدهای آمینه ضروری و مواد معدنی کمیاب است. همچنین شامل پلی‌ساکاریدها، بتا گلوکان‌ها و سایر کربوهیدرات‌های پیچیده است که به دلیل خواص تعدیل‌کننده سیستم ایمنی بسیار مفید هستند.

این محصول دارای خواص دارویی از جمله اثرات آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و ضد توموری هستند. آن‌ها در طب سنتی برای افزایش استقامت، حمایت از سلامت کلیه، ریه و بهبود عملکرد سیستم ایمنی، قلب و افزایش قوای جنسی استفاده می‌شوند. تحقیقات مدرن همچنین مزایای بالقوه‌ای را برای تنظیم قند خون و محافظت در برابر زوال عقل مرتبط با سن نشان می‌دهند.

از جمله مهم ترین خواص قارچ کوردیسپس می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ضدالتهاب: کوردیسپس به مهار التهاب کمک می‌کند که برای بسیاری از بیماری‌های مزمن مفید است.
• آنتی‌اکسیدان: دارای خواص آنتی‌اکسیدانی است و به محافظت از سلول‌ها در برابر آسیب کمک می‌کند.
• ضد تومور: قارچ زامبی فعالیت ضد توموری را نشان داده است.
• ضد پیری: اثرات آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی آن ممکن است به خواص ضد پیری کمک کند.
• حمایت از کلیه و ریه: در طب سنتی چینی، از آن به‌عنوان یک تونیک برای کلیه‌ها و ریه‌ها، جهت درمان مشکلات تنفسی و خستگی استفاده می‌شود.
• تنظیم قند خون: قارچ کرم ابریشم به بهبود حساسیت به انسولین و کاهش سطح گلوکز خون کمک می‌کند.
• استقامت: می‌تواند تولید انرژی و استقامت فیزیکی را افزایش دهد.
• سلامت جنسی: به طور سنتی به‌عنوان یک داروی تقویت قوای جنسی برای بهبود میل جنسی استفاده می‌شود.
• حمایت از سیستم ایمنی: Cordyceps می‌تواند سیستم ایمنی را تعدیل کند و به تنظیم عملکرد آن کمک کند.

 

ﻧﺤﻮه ﭘﺮورش قارچ کرم ابریشم

رشد و تولیدمثل این قارچ به‌صورت طبیعی در شرایط خاص در ارتفاعات و جنگل‌های منطقه هیمالیا و تبت انجام می‌شود. کشت این قارچ به روش صنعتی نیاز به شرایط خاص از جمله نوع خاک بستر، دما، رطوبت و مدیریت دقیق دارد.

 

روش سنتی رشد قارچ زامبی

در این روش قارچ به‌صورت انگلی (زندگی بر روی بدن حیوانی دیگر) روی بدن لارو حشرات (کرم ابریشم) رشد می‌کنند. دمای محیطی لازم برای این نوع از پرورش بین 18 تا 22 درجه سانتی‌گراد در شب و بین 22 تا 28 درجه در روز، است. رطوبت موردنیاز بین 50 الی 70 درصد است و نور بسیار پایین از شرایط لازم برای رشد آنها است.

 

روش صنعتی پرورش قارچ زامبی

در این روش قارچ‌ها به‌صورت پرورشی روی بستر مناسب شامل مواد مغذی مانند برنج، گندم و یا جو قرار می‌گیرند. این مواد بر روی سینی‌های مخصوص پلاستیکی یا کیسه‌های پلاستیکی قرار داده می‌شود و قارچ‌ها روی آن رشد می‌کنند. در این روش مخلوط آب و مواد مغذی با یکدیگر ترکیب می‌شوند تا شرایط رشد بهینه برای قارچ فراهم گردد. بهترین شرایط رشد این قارچ‌ در دمای 20 تا 24 درجه، میزان رطوبت 60 تا 80 درصد و نور کم است.

 

بازار داخل و جهانی قارچ کوردیسپس

بازار جهانی قارچ کوردیسپس، رشد قابل‌توجهی را تجربه می‌کند. گزارش‌های آماری مختلف، مقادیر متفاوت اما قابل‌توجهی را پیش‌بینی می‌کنند. به‌عنوان‌مثال:

• انتظار می‌رود بازار کوردیسپس میلیتاریسم بر اساس محاسبات سایت fortunebusinessinsights تا سال 2033 به حدود 3.11 میلیارد دلار برسد و با نرخ رشد مرکب سالانه 11.79 درصد رشد کند.
• پیش‌بینی می‌شود بازار کوردیسپس سیننسیس تا سال 2032 به 1.98 میلیارد دلار برسد و با نرخ رشد مرکب سالانه 5.01 درصد رشد کند.

میزان رشد همه قارچ ها حدود 4 درصد است اما این قارچ بیش از این میزان رشد داشته است. این میزان از رشد نشان‌دهنده محرک‌های کلیدی مختلفی است که باعث تحریک بیش‌ازپیش این بازار می‌گردد.

مهم‌ترین عوامل آن عبارت‌اند از: توجه مردم به‌سلامتی و تندرستی، رواج مکمل‌های طبیعی، رژیم‌های غذایی و سبک زندگی جدید مبتنی بر تغذیه سالم

بازار قارچ کوردیسپس یا کرم ابریشم در ایران بسیار محدود و کوچک است. مهم‌ترین دلایل این امر وارداتی‌بودن و قیمت نسبتا بالای این محصول است. اما به دلیل افزایش آگاهی‌ها از فواید آن برای سلامتی و افزایش علاقه مصرف‌کنندگان به مکمل‌های طبیعی رشد، مصرف آن به سرعت رو به افزایش است. اگرچه قارچ کوردی سپس وحشی (Cordyceps Sinensis) به دلیل شرایط رشد خاص خود بسیار گران است؛ اما گونه‌های دیگر مانند کوردی سپس میلیتاریس (Cordyceps Militaris)  که پرورشی است، دارای قیمت پایین‌تر و مناسب‌تری برای خرید است.

 

نتیجه‌گیری:

به جرات می‌توان گفت قارچ کوردیسپس نماینده منحصربه‌فرد قارچ‌های دارویی است. این قارچ که از دل طبیعت کوهستانی آسیا پدید آمده و روی بدن حیوانات رشد می‌کند یک داروی خاص درمانی و یک منبع غنی غذایی است. قارچ کرم ابریشم باسابقه 2000 ساله در طب سنتی چینی و مالایی، مورد توجه علم پزشکی مدرن نیز قرار گرفته و دارای اهمیت ویژه‌ای در دنیای قارچ‌های درمانی – خوراکی است.

 

سؤالات رایج

• چرا کوردیسپس گران است؟ این قارچ فقط در مناطق محدودی از جهان و در فصلی کوتاه یافت می‌شود. همچنین پیداکردن این نوع قارچ در طبیعت بسیار سخت است.
• بهترین نوع قارچ Cordyceps کدام است؟ کوردیسپس تبتی(قارچ کرم ابریشم) پرطرف‌دارترین و شناخته‌شده‌ترین کوردیسپس در جهان است.
• در کدام کشورها کوردیسپس وجود دارد؟ پراکندگی وسیعی در امریکای شمالی، اروپا، کشورهای شرق و جنوب شرقی آسیا، به‌ویژه چین، ژاپن، نپال، ویتنام، بوتان، کره و تایلند دارند.

 

مولف:

گردآوری و تالیف توسط تیم تحریریه هاگ
کپی فقط با ذکر منبع مجاز است.
منابع:

• grandviewresearch.com
• imarcgroup.com
• webmd.com
• ncbi.nlm.nih.gov
• britannica.com