نسبت C/N در تولید کمپوست قارچ دکمهای فقط یک عدد آزمایشگاهی نیست؛ نشان میدهد تعادل بین منابع کربنی مثل کلش و منابع نیتروژنی مثل کود مرغی تا چه اندازه برای فعالیت میکروبی مناسب است. مرور علمی سال ۲۰۲۴ درباره تعادل نیتروژن در کمپوست قارچ تأکید میکند که تعادل درست منابع کربن و نیتروژن برای تولید کمپوست انتخابی و رسیدن به عملکرد مناسب قارچ اهمیت دارد.
نسبت کربن به نیتروژن در کمپوست قارچ دکمهای چگونه تعریف میشود؟
نسبت کربن به نیتروژن یا C/N Ratio نسبت مقدار کربن به مقدار نیتروژن موجود در یک نمونه یا فرمول کمپوست است. برای مثال، C/N برابر ۳۰:۱ یعنی به ازای هر یک واحد نیتروژن، حدود ۳۰ واحد کربن وجود دارد.
در فرمول‌سازی کمپوست قارچ دکمهای، مواد اولیه معمولاً شامل منابع کربن، منابع نیتروژن، آب و مواد اصلاح‌کننده ساختار هستند. برای بررسی دقیق ترکیب این مواد، جدول آنالیز مواد اولیه کمپوست قارچ را هم ببینید.
- کلش گندم و مواد لیگنوسلولزی: بیشتر ساختار فیزیکی و بخش بزرگی از کربن موردنیاز سیستم را فراهم می‌کنند.
- کود مرغی و منابع پروتئینی: بخش مهمی از نیتروژن موردنیاز جمعیت میکروبی را تأمین می‌کنند.
- آب: برای فعالیت میکروبی و انتقال مواد محلول ضروری است.
- گچ: بیشتر ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی کمپوست را اصلاح میکند و منبع اصلی کربن یا نیتروژن به حساب نمی‌آید.
چرا نسبت کربن به نیتروژن در کمپوست قارچ اهمیت دارد؟
اهمیت نسبت کربن به نیتروژن در کمپوست قارچ دکمهای از نیاز میکروارگانیسم‌ها به هر دو عنصر ناشی میشود. کربن بیشتر منبع انرژی است و نیتروژن برای ساخت پروتئین‌ها، آنزیم‌ها و اجزای سلولی به کار می‌رود.
اگر کربن در مقایسه با نیتروژن خیلی زیاد باشد، کمبود نسبی نیتروژن میتواند فعالیت و تکثیر بخشی از جمعیت میکروبی را محدود کند. برعکس، نیتروژنِ بیش از نیاز فرایند میتواند آزاد شدن آمونیاک و هدر رفتن نیتروژن را بیشتر کند.
پژوهش‌هایی که تغییر ترکیب شیمیایی کمپوست Agaricus bisporus را بررسی کردهاند نشان می‌دهند که تغییر C/N همزمان با تغییر کربوهیدرات‌ها، ماده آلی، نیتروژن و دیگر ویژگی‌های کمپوست رخ میدهد؛ پس این نسبت را باید در چارچوب کل فرایند تفسیر کرد.
نقش کربن در فرایند کمپوستسازی
کلش و دیگر مواد گیاهی سلولز، همی‌سلولز و ترکیبات لیگنوسلولزی دارند که همه با یک سرعت تجزیه نمی‌شوند. بخشی از مواد در دسترس در مراحل اول سریع‌تر مصرف میشود و ساختار کربوهیدرات‌های پیچیده‌تر هم در طول کمپوستسازی تغییر میکند. بررسی کربوهیدرات‌های کمپوست در مراحل تولید و رشد میسلیوم نشان داده است که ترکیب و در دسترس بودن کربوهیدرات‌های دیواره سلولی در طول فرایند تغییر میکند.
نقش نیتروژن و ارتباط آن با آمونیاک
نیتروژن برای رشد جمعیت میکروبی ضروری است، اما بیشتر کردن نیتروژن به‌تنهایی به معنای کمپوست بهتر نیست. بخشی از نیتروژن در طول فرایند به آمونیاک تبدیل میشود و بخشی در زیستتوده میکروبی یا ترکیبات آلی کمپوست تثبیت میشود. به همین دلیل در فرمول‌سازی حرفه‌ای، علاوه بر نیتروژن کل، نوع منبع نیتروژن، در دسترس بودن آن، مرحله فرایند، مقدار آمونیاک و شرایط هوادهی هم باید بررسی شود.
نسبت کربن به نیتروژن در کمپوست قارچ دکمهای در مراحل مختلف چقدر است؟
برای C/N نمی‌توان یک عدد واحد را برای همه کارخانه‌ها، مواد اولیه و سیستم‌های کمپوستسازی استاندارد قطعی دانست. C/N مناسب به ترکیب مواد خام، کیفیت کود مرغی، نوع کلش، ماده خشک، شیوه هوادهی و عملکرد واقعی فرایند بستگی دارد.
با این حال، داده‌های پژوهشی نقاط مرجع مفیدی می‌دهند. در یک مطالعه برزیلی روی سه فرمول کمپوست که با باگاس نیشکر و کاه علوفه‌ای تهیه شده بود، C/N اولیه حدود ۲۴٫۹ تا ۲۵٫۶:۱ بود و در پایان فاز دوم به حدود ۱۷٫۷ تا ۱۸٫۶:۱ رسید.
در مطالعه‌ای دیگر، کمپوست کامل فاز دوم یک شرکت تجاری که از کلش گندم و کود مرغی ساخته شده بود C/N حدود ۱۵ تا ۱۷ داشت. پس بهتر است بازه ۱۵ تا ۱۹:۱ برای کمپوست پایان فاز دوم «مقدار گزارش‌شده در پژوهش‌ها» دیده شود، نه استانداردی ثابت برای همه خطوط تولید.
C/N مواد اولیه و شروع فاز اول
در بسیاری از فرمولهای کمپوست قارچ دکمهای، مخلوط اولیه در محدوده تقریبی ۲۵ تا ۳۰:۱ قرار می‌گیرد. مرور علمی سال ۲۰۲۴ حدود ۳۰:۱ را نقطه مرجع مناسبی برای مخلوط مواد اولیه می‌داند، اما پژوهش‌های فرمول‌سازی نسبت‌های نزدیک ۲۵:۱ را هم با موفقیت به کار برده‌اند. پس تصمیم نهایی باید بر اساس آنالیز همان محموله مواد اولیه گرفته شود، نه فقط یک فرمول وزنی ثابت. جزئیات مواد فرمول را در مقاله مواد تشکیل‌دهنده کمپوست قارچ دکمهای ببینید.
تغییر C/N در پایان فاز اول
در فاز اول، مصرف کربن، تنفس میکروبی، آزاد شدن CO₂، آمونیفیکاسیون و تغییر جرم خشک کمپوست همزمان اتفاق می‌افتند. به همین دلیل C/N معمولاً نسبت به مواد اولیه کم میشود، اما سرعت و مقدار این کاهش در همه کارخانه‌ها یکسان نیست. در همان مطالعه سه‌فرمولی، C/N پایان فاز اول بین حدود ۱۷٫۸۵ تا ۲۱٫۸۲ بود؛ همین اختلاف نشان میدهد یک عدد ثابت برای پایان فاز اول قابل تعمیم به همه فرمول‌ها نیست. اتفاقات فنی این مرحله را در مقاله فاز اول تولید کمپوست قارچ بخوانید.
C/N کمپوست آماده پس از فاز دوم
در فاز دوم، علاوه بر پاستوریزاسیون، مرحله تثبیت یا شیرین‌سازی (conditioning) اهمیت زیادی دارد. در این دوره، قارچ‌های گرمادوست و دیگر جمعیت‌های میکروبی گرمادوست در تغییر شکل مواد غذایی و کاهش آمونیاک آزاد نقش دارند. در مطالعه‌ای درباره شرایط پاستوریزاسیون فاز دوم، پاستوریزاسیون در دمای بالا (۶۸ درجه سانتی‌گراد به مدت ۲ ساعت) با انتشار آمونیاک بیشتر و رشد کندتر میسلیوم همراه بود. درباره انتخاب دمای مناسب، مقاله بهترین دمای پاستوریزه کمپوست قارچ را ببینید.
پس رسیدن به C/N مناسب بدون تکمیل درست فاز دوم برای قضاوت درباره آماده بودن کمپوست کافی نیست. جزئیات این فرایند در راهنمای فاز دوم تولید کمپوست قارچ آمده است.
| مرحله فرایند | C/N گزارش‌شده یا مرجع | نحوه تفسیر |
|---|---|---|
| مخلوط اولیه | حدود ۲۵ تا ۳۰:۱ | بازه متداول پژوهشی؛ مرور ۲۰۲۴ حدود ۳۰:۱ را نقطه مرجع فرمول‌سازی می‌داند. |
| پایان فاز اول | متغیر؛ برای نمونه حدود ۱۷٫۹ تا ۲۱٫۸:۱ | به فرمول، مصرف کربن، هدر رفتن نیتروژن، هوادهی و شدت فعالیت میکروبی بستگی دارد. |
| پایان فاز دوم | در مطالعات مختلف حدود ۱۵ تا ۱۹:۱ | عدد باید همراه آمونیاک، نیتروژن، رطوبت، pH و وضعیت فیزیکی کمپوست بررسی شود. |
چرا نسبت C/N در طول کمپوستسازی کاهش پیدا میکند؟
کاهش C/N نتیجه یک واکنش منفرد نیست و چند فرایند همزمان بر آن اثر می‌گذارند.
۱. مصرف کربن توسط میکروارگانیسم‌ها
میکروارگانیسم‌های کمپوست اول ترکیبات در دسترس‌تر را مصرف می‌کنند و به‌تدریج بخش‌هایی از سلولز و همی‌سلولز هم تغییر میکند. مطالعه تنوع باکتریایی و تجزیه لیگنوسلولز در کمپوست Agaricus bisporus نشان داده است که تغییر جامعه میکروبی با دگرگونی اجزای لیگنوسلولزی همراه است.
۲. خروج بخشی از کربن بهصورت CO₂
در تنفس میکروبی، بخشی از کربن ماده آلی به دی‌اکسید کربن تبدیل میشود و از سیستم بیرون می‌رود. در نتیجه جرم کربن نسبت به مقدار اولیه کم میشود و این یکی از دلایل مهم کاهش C/N است.
۳. تغییر شکل و توزیع نیتروژن
نیتروژن هم ثابت نمی‌ماند. بخشی از آن به شکل آمونیاک از دست می‌رود، بخشی را میکروارگانیسم‌ها جذب می‌کنند و بخشی در زیستتوده میکروبی و ترکیبات آلی کمپوست باقی می‌ماند. مطالعه توالی جمعیت‌های میکروبی و فعالیت آنزیمی طی آماده‌سازی کمپوست قارچ نشان میدهد فاز اول و فاز دوم با تغییرات گسترده و پشت‌سرهم در جوامع باکتریایی و قارچی همراه‌اند و این جمعیت‌ها در مصرف مواد کربنی و بازجذب آمونیاک نقش دارند.
نسبت C/N کمپوست چگونه محاسبه میشود؟
برای محاسبه درست نسبت کربن به نیتروژن در کمپوست قارچ دکمهای باید مقدار کربن و نیتروژن بر یک مبنای یکسان گزارش شوند. در کنترل تخصصی کمپوست، استفاده از مقادیر بر مبنای ماده خشک (Dry Matter) اهمیت زیادی دارد، چون مقایسه مستقیم درصدهای نمونه‌هایی با رطوبت متفاوت نتیجه را منحرف میکند.
برای مثال، اگر آنالیز یک نمونه بر مبنای ماده خشک ۴۵ درصد کربن و ۲ درصد نیتروژن را نشان دهد:
C/N = 22.5:1
جزئیات نمونه‌برداری، روش‌های سنجش و تفسیر نتایج را در راهنمای آنالیز شیمیایی کمپوست قارچ بخوانید.
C/N مخلوط چند ماده اولیه چگونه محاسبه میشود؟
یکی از خطاهای رایج این است که C/N مواد مختلف مستقیماً میانگین گرفته شود. روش درست این است که اول مقدار واقعی کربن و نیتروژن هر ماده بر اساس جرم خشک محاسبه و بعد جمع شود.
Total N = Σ (Dry Mass × N fraction)
Mixture C/N = Total C ÷ Total N
پس وزن تر کلش یا کود مرغی نباید بدون اصلاح رطوبت وارد محاسبه شود. دو محموله کود مرغی با وزن یکسان اما ماده خشک و نیتروژن متفاوت، C/N نهایی متفاوتی می‌سازند.
چگونه نسبت C/N کمپوست را تنظیم یا اصلاح کنیم؟
اصلاح C/N در درجه اول مسئله فرمول‌سازی مواد اولیه است. بهترین زمان اصلاح، پیش از اختلاط نهایی و در مراحل اول آماده‌سازی مواد است؛ نه وقتی کمپوست فاز دوم آماده اسپان‌زنی شده است.
| وضعیت | تفسیر احتمالی | رویکرد اصلاحی در فرمول‌سازی |
|---|---|---|
| C/N بالاتر از هدف | کربن نسبت به نیتروژن زیاد است یا نیتروژن در دسترس کافی نیست. | بررسی افزایش کنترل‌شده سهم منبع نیتروژنی یا کاهش سهم ماده کربنی، بر اساس آنالیز واقعی ماده خشک. |
| C/N پایینتر از هدف | نیتروژن نسبت به کربن زیاد است و احتمال تولید آمونیاک بیشتر میشود. | کاهش سهم منابع پرنیتروژن یا بازتنظیم سهم مواد کربنی در بچ بعدی، همراه با کنترل آمونیاک و هوادهی. |
| C/N ظاهراً مناسب اما عملکرد ضعیف | مشکل الزاماً از نسبت C/N نیست. | رطوبت، آمونیاک، اکسیژن، ساختار، pH، یکنواختی و تاریخچه دمایی بررسی شوند. |
C/N خیلی بالا یا خیلی پایین چه اثری بر کمپوست دارد؟
پیامد C/N خیلی بالا
- نیتروژن نسبت به کربن میتواند به عامل محدودکننده فعالیت میکروبی تبدیل شود.
- سرعت تبدیل بعضی مواد آلی ممکن است کم شود.
- تشکیل زیستتوده میکروبی مطلوب میتواند از حالت بهینه خارج شود.
پیامد C/N خیلی پایین
- مازاد نسبی نیتروژن میتواند آزاد شدن آمونیاک را بیشتر کند.
- هدر رفتن نیتروژن از سیستم ممکن است بیشتر شود.
- آمونیاک باقی‌مانده در زمان اسپان‌زنی برای میسلیوم Agaricus bisporus نامطلوب است.
پس هدف مدیریت کمپوست رسیدن به «کمترین C/N ممکن» نیست؛ هدف، تعادل مناسب مواد اولیه و بعد تکمیل درست فرایند زیستی کمپوستسازی است.
ارتباط C/N با آمونیاک و انتخابی شدن کمپوست چیست؟
کمپوست مناسب قارچ دکمهای باید به‌تدریج به بستری انتخابی تبدیل شود؛ یعنی شرایطش برای رشد Agaricus bisporus مناسب‌تر و برای بسیاری از میکروارگانیسم‌های رقیب محدودتر شود. این ویژگی نتیجه یک عدد خاص C/N نیست.
یک مرور علمی درباره باکتری‌ها و قارچ‌های مؤثر بر رشد Agaricus bisporus نشان میدهد جامعه میکروبی کمپوست در تبدیل کاه، تغییر سلولز و همی‌سلولز، تشکیل زیستتوده میکروبی و مدیریت ترکیبات نیتروژنی نقش مهمی دارد. در نتیجه، انتخابی شدن حاصل تعامل این عوامل است:
- ترکیب و کیفیت مواد اولیه
- تعادل کربن و نیتروژن در دسترس
- تغییر مواد لیگنوسلولزی
- فعالیت میکروبی فاز اول و فاز دوم
- شرایط دما و اکسیژن (درباره اهمیت دما، مقاله کنترل دمای کمپوست قارچ دکمهای را ببینید)
- کاهش آمونیاک آزاد تا پایان مرحله تثبیت
آیا نسبت C/N به‌تنهایی کیفیت کمپوست را مشخص میکند؟
خیر. حتی دو کمپوست با C/N یکسان ممکن است عملکرد کاملاً متفاوتی داشته باشند، چون کربن و نیتروژن کل الزاماً مقدار واقعاً در دسترس میکروارگانیسم‌ها را نشان نمی‌دهند.
مرور سال ۲۰۲۴ هم تأکید میکند که استفاده از C:N کل برای فرمول‌سازی مفید است، اما یک ساده‌سازی به حساب می‌آید؛ چون در عمل کربن و نیتروژن در دسترس میکروارگانیسم‌ها اهمیت بیشتری دارند. پژوهشی درباره ساختار فیزیکی کمپوست و مصرف کربن و نیتروژن هم نشان داده است که نوع ماده اولیه و ساختار کمپوست با نحوه استفاده از C و N در طول فرایند و رشد قارچ ارتباط دارد.
| شاخص | چرا باید همراه C/N بررسی شود؟ |
|---|---|
| نیتروژن کل | برای شناخت مقدار N موجود و مقایسه با سابقه بچ‌های موفق. |
| آمونیاک / آمونیوم | C/N مناسب لزوماً به معنای حذف آمونیاک آزاد نیست. |
| رطوبت | روی هوادهی، انتقال مواد و فعالیت میکروبی اثر مستقیم دارد. |
| pH | با فعالیت میکروبی و شکل‌های مختلف نیتروژن ارتباط دارد. |
| ساختار فیزیکی | تخلخل و فشردگی، انتقال اکسیژن و یکنواختی فرایند را تعیین می‌کنند. |
| دمای فرایند | توالی جمعیت میکروبی و سرعت واکنش‌های زیستی به دما وابسته است. |
برای تفسیر تغییرات اسیدیته هم مقاله عوامل تعیین‌کننده pH کمپوست قارچ به کامل‌تر شدن ارزیابی کمک میکند.
اشتباهات رایج در مدیریت و تفسیر نسبت C/N
استفاده از یک عدد ثابت برای همه کارخانه‌ها
مواد اولیه، شرایط اقلیمی، کیفیت کود، سیستم هوادهی و مدت مراحل تولید یکسان نیستند؛ پس C/N باید با سابقه همان واحد و همان مرحله مقایسه شود.
محاسبه فرمول بر اساس وزن تر
اگر اختلاف رطوبت مواد اولیه در نظر گرفته نشود، مقدار واقعی کربن و نیتروژن ورودی اشتباه محاسبه میشود. مبنای ماده خشک برای فرمول‌سازی اهمیت اساسی دارد.
یکی دانستن نیتروژن کل و نیتروژن در دسترس
همه نیتروژن اندازه‌گیری‌شده با یک سرعت و یک شکل در اختیار میکروارگانیسم‌ها قرار نمی‌گیرد. نوع منبع نیتروژن و شرایط فرایند تعیین می‌کنند چه بخشی از آن در زمان موردنظر قابل استفاده باشد.
قضاوت بر اساس C/N بدون بررسی ساختار و رطوبت
یک نسبت شیمیایی مناسب نمی‌تواند ضعف هوادهی، رطوبت نامتوازن یا فشردگی کمپوست را جبران کند؛ این پارامترها مستقیماً بر محیط فعالیت میکروبی اثر دارند.
مقایسه نتایج آزمایشگاه‌هایی با روش‌های متفاوت
نوع روش سنجش کربن، روش اندازهگیری نیتروژن و نحوه محاسبه ماده خشک باید مشخص باشد. برای پایش روند کارخانه، استفاده از یک روش ثابت و تکرارپذیر معمولاً از مقایسه اعداد روش‌های مختلف ارزشمندتر است.
سؤالات متداول درباره نسبت C/N کمپوست قارچ
-
نسبت C/N مناسب برای شروع کمپوست قارچ دکمهای چقدر است؟
در بسیاری از فرمولهای پژوهشی و صنعتی، C/N اولیه حدود ۲۵ تا ۳۰:۱ دیده میشود. مرور علمی سال ۲۰۲۴ مقدار حدود ۳۰:۱ را نقطه مرجع مناسبی برای مخلوط مواد اولیه معرفی کرده است، اما مقدار دقیق باید بر اساس آنالیز مواد همان کارخانه تعیین شود.
-
نسبت C/N مناسب در پایان فاز دوم چقدر است؟
مطالعات مختلف مقادیری تقریباً از ۱۵ تا ۱۹:۱ را برای کمپوست پایان فاز دوم گزارش کردهاند. این بازه استاندارد مطلق نیست و باید همراه آمونیاک، نیتروژن، رطوبت، pH و ساختار فیزیکی تفسیر شود.
-
چرا C/N در طول کمپوستسازی کاهش پیدا میکند؟
یکی از مهمترین دلایل، مصرف ترکیبات کربنی و خروج بخشی از کربن بهصورت CO₂ است. همزمان نیتروژن هم بین آمونیاک، زیستتوده میکروبی و ترکیبات آلی کمپوست توزیع میشود؛ پس مقدار تغییر به شرایط واقعی فرایند بستگی دارد.
-
آیا C/N پایینتر همیشه نشانه کمپوست بهتر است؟
خیر. کاهش بیش از حد C/N میتواند نشانه مازاد نسبی نیتروژن باشد و در بعضی شرایط با تولید آمونیاک بیشتر همراه شود. هدف، رسیدن به تعادل مناسب است، نه کاهش حداکثری نسبت.
-
C/N و N/C چه تفاوتی دارند؟
C/N یعنی Carbon-to-Nitrogen یا «کربن تقسیم بر نیتروژن». اگر منظور نسبت کربن به نیتروژن باشد، نماد درست C/N است. N/C از نظر ریاضی نسبت معکوس آن است.
-
آیا فقط با اندازهگیری C/N میتوان کیفیت کمپوست را تعیین کرد؟
خیر. C/N فقط یکی از شاخصهای کنترل فرایند است. کیفیت کمپوست باید با مجموعهای از اطلاعات شامل نیتروژن کل، آمونیاک یا آمونیوم، رطوبت، pH، دما، ساختار فیزیکی، یکنواختی و وضعیت میکروبی ارزیابی شود.
-
آیا میتوان C/N را با میانگین گرفتن نسبت مواد اولیه محاسبه کرد؟
خیر. اول باید مقدار کربن و نیتروژن هر ماده بر اساس جرم خشک محاسبه شود، بعد مجموع کربن بر مجموع نیتروژن تقسیم شود. میانگین ساده C/N چند ماده نتیجه اشتباه میدهد.
جمع‌بندی
نسبت کربن به نیتروژن در کمپوست قارچ دکمهای (C/N) یکی از شاخصهای مهم برای فرمول‌سازی و کنترل فرایند تولید کمپوست است. در بسیاری از فرمول‌ها C/N اولیه حدود ۲۵ تا ۳۰:۱ است و با پیشرفت فرایند کم میشود؛ مطالعات مختلف برای کمپوست پایان فاز دوم مقادیری تقریباً بین ۱۵ تا ۱۹:۱ گزارش کردهاند.
با این حال، C/N به‌تنهایی کیفیت کمپوست را تعیین نمی‌کند. برای تصمیم فنی باید مقدار نیتروژن، آمونیاک، رطوبت، pH، ساختار فیزیکی، شرایط فاز اول و فاز دوم و سابقه بچ‌های موفق همان واحد همزمان بررسی شوند. در عمل، بهترین استفاده از C/N وقتی است که این شاخص بخشی از یک سیستم کنترل کیفیت چندپارامتری باشد.
منابع
| منبع | نشانی |
|---|---|
| Nitrogen balance and supply in Australasian mushroom composts، ۲۰۲۴ | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10798912/ |
| Dynamics of the chemical composition and productivity of composts for the cultivation of Agaricus bisporus strains | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3958179/ |
| Carbohydrate composition of compost during composting and mycelium growth of Agaricus bisporus، ۲۰۱۴ | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24299775/ |
| Yield of four Agaricus bisporus strains in three compost formulations and chemical composition analyses of the mushrooms | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3768436/ |
| Agaricus bisporus production on substrates pasteurized by self-heating، ۲۰۱۷ | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5483216/ |
| An Exploration into the Bacterial Community under Different Pasteurization Conditions (Phase II)، ۲۰۱۸ | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28730353/ |
| Bacterial community diversity, lignocellulose components, and histological changes in composting، ۲۰۲۱ | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33614258/ |
| Dynamics of microbial community and enzyme activities during preparation of Agaricus bisporus compost substrate | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9723551/ |
| Compost bacteria and fungi that influence growth and development of Agaricus bisporus، ۲۰۱۸ | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29362825/ |
| The physical structure of compost and C and N utilization during composting and mushroom growth، ۲۰۲۱ | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33877414/ |
