آموزش تولید بذر قارچ انوکی

تولید بذر قارچ انوکی در سه مرحله انجام می‌شود. ابتدا کشت خالص روی محیط آگار مثل PDA تهیه می‌کنید، سپس میسلیوم را روی غلات استریل تکثیر می‌دهید که به آن بذر مادری می‌گویند، و در نهایت آن را به بستر خاک‌ اره منتقل می‌کنید تا بذر تجاری آماده شود. کل این فرآیند بین ۳ تا ۶ هفته طول می‌کشد و نکته کلیدی این است که استریل‌سازی بستر با دمای ۱۲۱ درجه سانتیگراد با فشار ۱۵ psi الزامی است.

تولید اسپان قارچ انوکی یعنی تکثیر میسلیوم این قارچ روی غلات و خاک‌اره، بطوریکه بتوانید از هر شیشه بذر، ده‌ها کیلوگرم قارچ سالم و یکنواخت برداشت کنید. در این راهنما، هر مرحله را با فرمول‌های دقیق، زمان‌بندی و نکات عملی توضیح می‌دهیم تا بتوانید با اطمینان کامل شروع کنید.

فرآیند کلی تولید بذر قارچ انوکی

فرآیند تولید بذر قارچ انوکی در سه مرحله اصلی انجام می‌شود که هر کدام نقش خاصی دارند.

1- در مرحله اول، کشت خالص از بافت قارچ انوکی روی محیط آگار مثل PDA یا MEA تولید می‌شود و این مرحله معمولاً ۷ تا ۱۴ روز طول می‌کشد.

2- در مرحله دوم میسلیوم روی غلات استریل تکثیر می‌یابد که به آن بذر مادری (mother culture) می‌گویند و این کار ۱۴ تا ۲۱ روز زمان می‌برد.

3- مرحله سوم هم تولید بذر تجاری روی بستر خاک‌اره است که باز هم ۱۴ تا ۲۱ روز طول می‌کشد.

زمان کل این فرآیند بین ۳ تا ۶ هفته است و نکته کلیدی این است که استریل‌سازی دقیق در تمام مراحل الزامی است. کیفیت بذر مستقیماً با موفقیت کشت ارتباط دارد. اگر بذر ضعیف، پیر یا آلوده باشد، باعث عدم تشکیل پین‌هد، رشد ضعیف ساقه و افت شدید راندمان کشت خواهد شد. پس از همان ابتدا، باید دقت کنید که هر مرحله را درست انجام دهید.

چرا بذر نهایی قارچ انوکی باید روی خاک‌اره باشد؟

قارچ انوکی در طبیعت روی چوب درختان پهن‌برگ رشد می‌کند و یک گونه چوب‌زی است که به آن Lignicolous می‌گویند. هنگامی که میسلیوم از غلات به خاک‌اره منتقل می‌شود، دیگر نیازی به تولید آنزیم‌های جدید برای هضم سلولز ندارد و این باعث می‌شود زمان کل فرآیند بطور قابل توجهی کاهش پیدا کند. همچنین سرعت رشد میسلیوم افزایش محسوسی دارد و احتمال آلودگی هم کاهش می‌یابد.

علاوه بر این، راندمان تولید پین‌هد بهبود پیدا می‌کند و قارچ‌های تولیدی یکنواخت‌تر و باکیفیت‌تر می‌شوند. این تکنیک می‌تواند زمان کل فرآیند را بطور محسوسی کاهش دهد و در بسیاری از گزارش‌های عملی، سرعت رشد را بطور قابل توجهی بالا می‌برد. به همین دلیل است که در تولید حرفه‌ای، بذر نهایی انوکی همیشه روی خاک‌اره تولید می‌شود.

مواد و تجهیزات لازم برای تولید بذر قارچ انوکی

مهم‌‎ترین مواد مصرفی و تجهیزات مورد نیاز برای تولید اسپان قارچ انوکی عبارتند از:

مواد مصرفی مرحله اول (کشت خالص)

برای کشت خالص در مرحله اول، به محیط کشت آگار نیاز دارید که معمولاً از PDA یا MEA استفاده می‌شود. این محیط را می‌توانید در پتری‌دیش یا لوله آزمایش شیشه‌ای بریزید. همچنین به آب مقطر یا تصفیه‌شده برای تهیه محیط کشت نیاز دارید. برای ضدعفونی هم باید الکل ۷۰ درصد داشته باشید و برای بستن ظروف می‌توانید از پارافیلم یا پنبه استریل استفاده کنید.

مواد مصرفی برای مرحله دوم (تولید بذر مادری)

در مرحله دوم که بذر مادری روی غلات تولید می‌شود، می‌توانید از گندم، ارزن، جو یا ذرت استفاده کنید. به این غلات باید 1 تا 2% وزنشان، گچ و 0.5 تا 1% درصد وزنی، کربنات کلسیم اضافه کنید. همچنین برای جوشاندن غلات، به آب مقطر نیاز دارید تا رطوبت آنها را به حد مناسب برسانید.

مواد مصرفی برای مرحله سوم (ساخت اسپان یا بذر تجاری)

برای تولید بذر تجاری روی خاک‌اره، ترکیب بستر شامل خاک‌اره درخت پهن‌برگ به میزان 70 الی 75% درصد است. به این خاک‌اره باید سبوس گندم یا برنج به میزان 25 تا 30% اضافه کنید. همچنین 1% گچ و شکر یا دکستروز به میزان 1% هم لازم است. توجه داشته باشید که این درصدها بر اساس وزن خشک است و رطوبت را جداگانه تنظیم می‌کنید.

تجهیزات ضروری

برای تولید بذر قارچ انوکی تجهیزات زیر مورد نیاز است:

• اتوکلاو یا زودپز خانگی با فشار ۱۵ psi (برای فرایند استریل‌سازی بصورت کامل)
• هود لامینار کلاس 100 یا Still Air Box (برای تلقیح استریل الزامی است.)
• انکوباتور یا محیط با دمای کنترل‌شده (برای رشد بذر در شرایط مناسب)
• ترازوی دیجیتال دقیق
• ترمومتر و رطوبت‌سنج
• کیسه‌های پلی‌پروپیلن با فیلتر 0.2 تا 0.5 میکرون
• شیشه‌های دهانه‌گشاد با درپوش قابل تنفس
• چراغ الکلی یا بنزن
• تیغ بیستوری استریل
• دستکش و ماسک استریل

جایگزین‌های خانگی

اگر به تجهیزات صنعتی دسترسی ندارید، نگران نباشید. می‌توانید از یک جعبه پلاستیکی شفاف با دو سوراخ برای دست به عنوان Still Air Box استفاده کنید و داخل آن را با اسپری الکل ۷۰ درصد ضدعفونی کنید. به جای اتوکلاو هم می‌توانید از زودپز خانگی با فشار ۱۵ psi استفاده کنید. برای فیلتر هم می‌توانید از پشم شیشه یا چسب مایکروپور بجای فیلتر صنعتی استفاده کنید و کار را انجام دهید.

مراحل تولید اسپان قارچ انوکی

روند ساخت اسپان قارچ انوکی به شرح زیر است.

مرحله اول: تولید کشت خالص بذر قارچ انوکی

برای شروع کار، ابتدا باید یک محیط مغذی و کاملاً استریل برای رشد اولیه قارچ فراهم کنیم. این مرحله پایه و اساس تمام مراحل بعدی است و اگر در این مرحله دقت نکنید، تمام مراحل بعدی هم با مشکل مواجه می‌شوند.

تهیه محیط کشت PDA

فرمول استاندارد برای تهیه ۱ لیتر محیط PDA شامل ۲۰۰ گرم سیب‌زمینی برای تهیه عصاره، ۲۰ گرم دکستروز یا همان گلوکز، ۱۵ تا ۲۰ گرم آگار پودر و آب مقطر تا ۱۰۰۰ میلی‌لیتر است. برای تهیه این محیط، ابتدا سیب‌زمینی را پوست بگیرید و خرد کنید، سپس آن را در ۵۰۰ میلی‌لیتر آب به مدت ۳۰ دقیقه بجوشانید. بعد از آن عصاره را با پارچه یا صافی صاف کنید و فقط مایع را نگه دارید.

حالا دکستروز و آگار را به عصاره صاف‌شده اضافه کنید و حجم را با آب مقطر به ۱ لیتر برسانید. pH را بین ۵.۵ تا ۶.۵ تنظیم کنید و محیط را در پتری‌دیش‌ها بریزید، حدود ۱۵ تا ۲۰ میلی‌لیتر در هر پتری. در نهایه باید این محیط را در اتوکلاو با ۱۲۱ درجه سانتی‌گراد و فشار ۱۵ psi به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه استریل کنید. نکته مهم این است که می‌توانید از محیط PDA آماده تجاری استفاده کنید که کار را بسیار ساده‌تر می‌کند.

کشت بافت قارچ انوکی

برای کشت بافت، ابتدا یک خوشه قارچ انوکی سالم و تازه انتخاب کنید که لکه، تغییر رنگ یا بوی نامطبوع نداشته باشد. قارچ را با دستکش استریل دو نیم کنید و از چاقو استفاده نکنید چون احتمال آلودگی را بالا می‌برد. از بافت داخلی نزدیک به کلاهک، یک قطعه حدود ۲×۲×۲ میلی‌متر جدا کنید و سریعاً آن را به مرکز پتری‌دیش منتقل کنید.

بعد از انتقال، پتری را با پارافیلم ببندید و در محیط تاریک با دمای ۲۰ تا ۲۴ درجه سانتی‌گراد نگهداری کنید. پس از ۷ تا ۱۴ روز میسلیوم سفید شروع به رشد می‌کند و کل سطح پتری را می‌پوشاند. این میسلیوم همان کشت خالص شماست که برای مرحله بعدی استفاده می‌شود.

کنترل کیفیت کشت خالص

کشت سالم باید رنگ سفید مایل به کرم داشته باشد و رشد یکنواخت و پنبه‌ای متراکم داشته باشد. همچنین بدون بو یا با بوی قارچی ملایم است. اما اگر علائم آلودگی دیدید، باید کشت را دور بریزید. رنگ سبز نشان‌دهنده تریکودرما است، رنگ سیاه نشان‌دهنده آسپرژیلوس است، و رنگ زرد یا صورتی نشان‌دهنده باکتری یا کپک‌های دیگر است.

همچنین اگر بوی تند، ترش یا نامطبوع از کشت می‌آید، حتماً آلوده است و باید آن را دور بریزید. هیچ‌وقت از کشت آلوده برای مراحل بعدی استفاده نکنید چون تمام بذرهای شما را آلوده می‌کند و کل کار شما از بین می‌رود.

مرحله دوم: تولید بذر مادری قارچ انوکی روی غلات

حالا که کشت خالص آماده است، نوبت به تکثیر سریع میسلیوم روی غلات می‌رسد. این مرحله به شما امکان می‌دهد از یک پتری‌دیش کوچک، چندین کیلوگرم بذر تولید کنید و سرعت کار را چند برابر کنید.

آماده‌سازی غلات

برای غلات به عنوان پایه بذر، می‌توانید از گندم، ارزن، جو یا ذرت استفاده کنید (گندم و ارزن رایج‌تر و محبوب‌ترند). ابتدا غلات را کاملاً بشویید و دانه‌های شناور را دور بریزید چون معمولاً پوک یا فاسد هستند. سپس غلات را با نسبت، 1 قسمت غلات و 2 قسمت آب، به مدت 15 تا 30 دقیقه بجوشانید، تا رطوبت دانه به 45 الی 50% برسد.

برای تست رطوبت، اگر دانه را خم کنید، باید خم شده، اما آب خارج نشود. اگر آب خارج شد، یعنی رطوبت زیاد است و باید دانه‌ها را بیشتر خشک کنید. بعد از آبکشی، دانه‌ها را 15 تا 30 دقیقه روی سطح تمیز خشک کنید و سپس1 تا 2% گچ و 0.5 الی 1% کربنات کلسیم به آن اضافه کرده و خوب مخلوط کنید.

بسته‌بندی و استریل‌سازی

غلات آماده‌شده را در کیسه‌های پلی‌پروپیلن با فیلتر ۰.۲ تا ۰.۵ میکرون بریزید یا در شیشه‌های دهانه‌گشاد تا دو سوم حجم پر کنید. دهانه را با پنبه و فویل آلومینیومی ببندید تا هوا بتواند تبادل شود اما آلودگی وارد نشود. حالا نوبت به استریل‌سازی می‌رسد که یک نکته حیاتی است.

غلات را در اتوکلاو با ۱۲۱ درجه سانتی‌گراد و فشار ۱۵ psi به مدت ۹۰ تا ۱۲۰ دقیقه استریل کنید. این نکته خیلی مهم است که جوشاندن عادی در ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد اندوسپورهای باکتریایی مقاوم را از بین نمی‌برد و در اغلب موارد باعث آلودگی باکتریایی می‌شود که به آن Wet spot می‌گویند. پس حتماً از زودپز یا اتوکلاو استفاده کنید.

تلقیح و انکوباسیون

پس از خنک شدن کامل غلات که باید زیر ۲۵ درجه سانتیگراد باشد، در هود لامینار یا Still Air Box کار کنید. از کشت خالص به میزان ۲ تا ۵ درصد حجم غلات اضافه کنید و کیسه یا شیشه را محکم تکان دهید تا میسلیوم به طور یکنواخت پخش شود. این کار خیلی مهم است چون اگر میسلیوم فقط در یک نقطه باشد، رشد خیلی کند می‌شود.

برای انکوباسیون، دمای ۲۰ تا ۲۴ درجه سانتی‌گراد و رطوبت نسبی ۶۰ تا ۷۰ درصد را حفظ کنید. محیط باید کاملاً تاریک باشد و هر ۲ تا ۳ روز یک بار کیسه را تکان دهید تا میسلیوم به طور یکنواخت توزیع شود و رشد سریع‌تر پیش برود. دانه‌ها در ۱۴ تا ۲۱ روز کاملاً سفید می‌شوند و بذر مادری شما آماده است.

مرحله سوم: تولید تجاری بذر قارچ انوکی روی بستر خاک‌اره

این مرحله نهایی است که بذر شما را برای کشت تجاری آماده می‌کند. تجربه نشان داده که بستر خاک‌اره برای تولید بذر قارچ انوکی عملکرد بسیار بهتری نسبت به غلات دارد و طی فرایند کشت، قارچ‌های باکیفیت‌تری تولید می‌کند.

فرمول بستر خاک‌اره

ترکیب استاندارد بستر شامل:

• خاک‌اره درخت پهن‌برگ (مثل بلوط یا راش): 70 الی 75%
• سبوس گندم یا برنج (به عنوان منبع تغذیه): 25 تا 30%
• گچ کشاورزی: 1%
• شکر یا دکستروز: 1%

نکته: توجه داشته باشید که این درصدها بر اساس وزن خشک مواد است و میزان رطوبت را جداگانه تنظیم می‌کنید.

تنظیم رطوبت و pH

• رطوبت بستر باید 60 تا 65% درصد باشد؛ برای تست آن، مقداری از آن را درون مشت خود فشار دهید و باید نهایتا ۱ تا ۲ قطره آب چکه کند. اگر بیشتر چکید، رطوبت زیاد است و باید خاک‌اره خشک اضافه کنید.
• pH بستر را با کاغذ لیتموس (تورنسل) یا pH متر بین ۶.۰ تا ۶.۵ تنظیم کنید و در صورت نیاز با اضافه نمودن آهک یا گچ، اصلاح کنید. این محدوده pH برای رشد بهینه انوکی ضروری است.

استریل‌سازی بستر

مخلوط آماده‌شده را در کیسه‌های فیلتردار یا شیشه‌های بزرگ بریزید و در اتوکلاو با ۱۲۱ درجه سانتیگراد و فشار ۱۵ psi به مدت ۲ تا ۳ ساعت استریل کنید. برای حجم‌های بزرگ‌تر که بیش از ۲ کیلوگرم هستند، ممکن است تا ۴ ساعت نیاز باشد چون حرارت باید به مرکز بستر برسد. بعد از استریل‌سازی، اجازه دهید بستر کاملاً خنک شود و زیر ۲۵ درجه سانتیگراد برسد.

نکته مهم این است که خاک‌اره نیاز به زمان استریل‌سازی بیشتری نسبت به غلات دارد چون تراکم بالاتری دارد و حرارت کندتر به داخل آن نفوذ می‌کند. پس عجله نکنید و زمان کافی بدهید.

تلقیح و انکوباسیون

برای تلقیح بستر، درون هود لامینار کلاس 100، بذر مادری غلات را به کیسه‌های خاک‌اره منتقل کنید. نسبت تلقیح باید 5 تا 10% باشد. یعنی برای هر کیلوگرم خاک‌اره، 50 تا 100 گرم بذر مادری اضافه کنید. کیسه را خوب تکان دهید تا عامل تلقیح بطور یکنواخت پخش شود و رشد سریع‌تر باشد.

برای انکوباسیون، دمای 23 درجه سانتیگراد و رطوبت 60 تا 70 درصد را حفظ کنید. محیط باید کاملاً تاریک باشد و هر روز کیسه‌ها را بررسی کنید تا اگر علائم آلودگی دیدید، فوراً آنها را جدا کنید. کیسه‌های آلوده را فوراً معدوم کنید تا به بقیه سرایت نکند.

• لکه‌های مرطوب زرد یا قهوه‌ای نشان‌دهنده آلودگی باکتریایی یا Wet spot است.
• کپک سبز نشان‌دهنده تریکودرما است.
• کپک سیاه نشان‌دهنده آسپرژیلوس است.

روش‌های خانگی و جایگزین برای تولید بذر قارچ انوکی

اگر به تجهیزات صنعتی دسترسی ندارید، نگران نباشید. با رعایت اصول بهداشتی می‌توانید در خانه نیز بذر تولید کنید و نتیجه خوبی بگیرید.

Still Air Box (SAB)

برای ساخت Still Air Box به یک جعبه پلاستیکی شفاف با ابعاد حدود ۶۰×۴۰×۴۰ سانتیمتر نیاز دارید که دو سوراخ در یک طرف برای دست‌ها داشته باشد. قبل از کار، داخل جعبه را با الکل ۷۰ درصد اسپری کنید و ۱۰ دقیقه صبر کنید تا ذرات معلق ته‌نشین شوند. سپس تمام ابزار را داخل جعبه قرار دهید و دست‌های خود را با الکل ضدعفونی کنید و از سوراخ‌ها وارد کنید. این روش خیلی ساده است اما بسیار موثر است و آلودگی را به حداقل می‌رساند.

زودپز خانگی به جای اتوکلاو

زودپز خانگی باید فشار ۱۵ psi داشته باشد تا بتواند دمای ۱۲۱ درجه سانتیگراد را ایجاد کند. برای استریل‌سازی غلات، ۹۰ دقیقه زمان لازم است و برای خاک‌اره، ۲ تا ۳ ساعت زمان می‌برد. حتماً اجازه دهید فشار بطور طبیعی کاهش یابد و هرگز شیر را به زور باز نکنید چون باعث جوشیدن محتویات و خراب شدن بستر می‌شود.

نکته مهم این است که بدون زودپز یا اتوکلاو، تولید بذر استریل تقریباً غیرممکن است. جوشاندن عادی در ۱۰۰ درجه سانتیگراد اندوسپورهای باکتریایی را از بین نمی‌برد و احتمال آلودگی بسیار بالا می‌رود. پس اگر قصد تولید بذر دارید، حتماً یک زودپز خوب تهیه کنید.

فیلترهای جایگزین

اگر به فیلتر صنعتی ۰.۲ میکرون دسترسی ندارید، می‌توانید از پشم شیشه یا الیاف سنتتیک استفاده کنید که در داروخانه‌ها موجود است. همچنین چسب مایکروپور پزشکی هم گزینه خوبی است که می‌توانید روی دهانه شیشه‌ها بچسبانید. این فیلترها اجازه تبادل هوا می‌دهند اما باکتری و کپک را عبور نمی‌دهند و برای کارهای خانگی کاملاً کافی هستند.

شرایط نگهداری و ماندگاری بذر قارچ انوکی

بعد از تولید بذر، نگهداری صحیح آن بسیار مهم است تا کیفیت خود را حفظ کند و در زمان کشت عملکرد خوبی داشته باشد.

نگهداری کوتاه‌مدت

برای نگهداری کوتاه‌مدت تا حداکثر ۳ ماه، بذر را در یخچال با دمای ۲ تا ۴ درجه سانتیگراد نگهداری کنید. در این دما، متابولیسم میسلیوم به حداقل می‌رسد و بذر تازه می‌ماند. توجه داشته باشید که بذر را در کیسه یا شیشه بسته نگهداری کنید تا رطوبت خارج نشود و خشک نشود. همچنین از قرار دادن بذر در کنار مواد با بوی تند خودداری کنید چون بذر بو می‌گیرد.

نگهداری بلندمدت

برای نگهداری بیش از ۳ ماه، می‌توانید بذر را در فریزر با دمای منفی 20- درجه سانتیگراد نگهداری کنید که در این حالت، تا 12 ماه ماندگاری دارد. اما توجه داشته باشید که پس از خارج کردن از فریزر، باید بذر را به آرامی در یخچال ذوب کنید و هرگز در دمای اتاق ذوب نکنید؛ چون شوک حرارتی به میسلیوم آسیب می‌زند. همچنین بذر ذوب‌شده را نباید دوباره فریز کنید، چون کیفیت آن به شدت کاهش می‌یابد.

نکته مهم این است که کیفیت بذر با گذشت زمان به تدریج کاهش می‌یابد. حتی در یخچال، پس از ۳ ماه ممکن است سرعت رشد کاهش یابد و راندمان تولید قارچ کمتر شود. پس بهترین کار این است که بذر را تا حد امکان تازه استفاده کنید.

علائم بذر معیوب

قبل از استفاده از بذر، حتماً آن را بررسی کنید. بذر سالم باید رنگ سفید یکنواخت داشته باشد و بوی قارچی ملایم بدهد. اما اگر لکه‌های رنگی مثل سبز، سیاه، زرد یا صورتی دیدید، بذر آلوده است و نباید استفاده شود. همچنین اگر بوی ترش، تند یا نامطبوع می‌دهد، بذر فاسد شده و باید دور ریخته شود.

اگر میسلیوم خیلی کم‌رنگ یا زرد شده، یعنی بذر پیر شده و قدرت رشد خود را از دست داده است. در این صورت هم بهتر است از آن استفاده نکنید؛ چون راندمان تولید قارچ بسیار پایین خواهد بود و ممکن است اصلاً قارچ تولید نکند.

نتیجه‌گیری

تولید بذر قارچ انوکی یک فرآیند سه مرحله‌ای است که با رعایت اصول استریل‌سازی و کنترل دقیق شرایط محیطی، می‌توانید در خانه یا آزمایشگاه انجام دهید. کلید موفقیت در این کار، دقت در استریل‌سازی، استفاده از مواد باکیفیت و کنترل مداوم شرایط دما و رطوبت است.

با تولید بذر خودتان، نه‌تنها هزینه‌های کشت را کاهش می‌دهید، بلکه کنترل کامل بر کیفیت و سلامت بذر خواهید داشت. همچنین می‌توانید سویه‌های مختلف را آزمایش کنید و بهترین گزینه را برای شرایط خود پیدا کنید. فقط به یاد داشته باشید که صبر و دقت در این کار بسیار مهم است و عجله باعث از دست رفتن زمان و هزینه می‌شود.

سوالات متداول

منابع:

• Stamets, P. (2000). Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms. Ten Speed Press.
  https://fungi.com/
• Chang, S. T., & Miles, P. G. (2004). Mushrooms: Cultivation, Nutritional Value, Medicinal Effect, and Environmental Impact. CRC Press.
  https://www.routledge.com/Mushrooms-Cultivation-Nutritional-Value-Medicinal-Effect-and-Environmental/Chang-Miles/p/book/9780849310430
• Ohga, S., & Royse, D. J. (2004). Cultivation of Flammulina velutipes on logs and sawdust-based substrate. Mushroom Science, 16, 281-289.
  https://www.researchgate.net/publication/228360856
• Eger, G., Eden, G., & Wissig, E. (1976). Pleurotus ostreatus – Breeding Potential of a New Cultivated Mushroom. Theoretical and Applied Genetics, 47(4), 155-163.
  https://link.springer.com/article/10.1007/BF00277741
• Wasser, S. P. (2002). Medicinal mushrooms as a source of antitumor and immunomodulating polysaccharides. Applied Microbiology and Biotechnology, 60(3), 258-274.
  https://link.springer.com/article/10.1007/s00253-002-1076-7
• Royse, D. J., Baars, J., & Tan, Q. (2017). Current Overview of Mushroom Production in the World. In Edible and Medicinal Mushrooms: Technology and Applications (pp. 5-13). Wiley-Blackwell.
  https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781119149446
• Sánchez, C. (2010). Cultivation of Pleurotus ostreatus and other edible mushrooms. Applied Microbiology and Biotechnology, 85(5), 1321-1337.
  https://link.springer.com/article/10.1007/s00253-009-2343-7
• Kües, U., & Liu, Y. (2000). Fruiting body production in basidiomycetes. Applied Microbiology and Biotechnology, 54(2), 141-152.
  https://link.springer.com/article/10.1007/s002530000396
• Philippoussis, A. N. (2009). Production of mushrooms using agro-industrial residues as substrates. In Biotechnology for Agro-Industrial Residues Utilisation (pp. 163-196). Springer.
  https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-4020-9942-7_8
• Gregori, A., Švagelj, M., & Pohleven, J. (2007). Cultivation techniques and medicinal properties of Pleurotus. Food Technology and Biotechnology, 45(3), 238-249.
  https://www.ftb.com.rs/