اصول قفسه بندی سالن پرورش قارچ بر پایه سه رکن اصلی استوار است:
- استفاده از متریال مقاوم در برابر رطوبت (لوله گالوانیزه)
- رعایت ابعاد استاندارد برای گردش هوا
- طراحی ارگونومیک برای سهولت چیدمان و برداشت قارچ
در قفسه بندی استاندارد سالن کشت قارچ، معمولاً عرض طبقات را 120 تا 140 سانتیمتر، فاصله عمودی بین طبقات را 65 تا 70 سانتیمتر و عرض راهروهای بین قفسات را حداقل 70 سانتیمتر در نظر میگیرند. رعایت این ابعاد، نهتنها ظرفیت سالن را بهینه میکند، بلکه از بیماریهای قارچی ناشی از عدم تهویه جلوگیری خواهد کرد.
انتخاب جنس مناسب و ابعاد ساخت قفسه پرورش قارچ، رعایت فاصله بین قفسهها، تعداد طبقات قفسه و فاصله قفسه پرورش قارچ از زمین همگی باید بر اساس استاندارد صورت گیرد تا راندمان کشت مطلوبی داشته باشیم.
نکات مهم قفسه بندی سالن پرورش قارچ
در ویدیوی زیر مهندس فرهنگ عضدی به تشریح نکات مهم در قفسه بندی سالن پرورش قارچ میپردازد.
انتخاب جنس مناسب، رعایت دقیق فاصله بین طبقات و طراحی نقشه سالن، تاثیر مستقیمی بر کمیت و کیفیت محصول دارد. عدم توجه به این نکات و اجرای غیراصولی، میتواند باعث حبس شدن دیاکسید کربن (CO2) روی بستر، خفگی قارچ و پایین آمدن شدید راندمان تولید شود.
مهمترین دلایل اجرای قفسه بندی عبارتند از:
- استفاده حداکثری از فضای سالن: مثلاً در یک سالن 100 متری، با قفسهبندی اصولی میتوان 300 متر سطح زیر کشت ایجاد کرد.
- گردش هوای یکنواخت: طراحی درست قفسه، باعث میشود هواساز بتواند هوا را به تمام نقاط سالن برساند.
- مدیریت بهداشت: فاصله طبقات از کف سالن و دیوارها، ریسک آلودگیها را بسیار کاهش میدهد و امکان شستشوی سالن را نیز محیا میکند.
بهترین متریال برای قفسه سالن قارچ
با توجه به رطوبت بسیار بالا در سالن پرورش قارچ (80 الی 95%)، انتخاب جنس نامناسب برای قفسه، هدر دادن سرمایه است. البته بودجه و نوع سالن (صنعتی یا سنتی) نیز در انتخاب متریال، نقش بهسزایی دارد.
پروفیل گالوانیزه گرم یا آلومینیوم
بهترین، ماندگارترین و استانداردترین گزینه برای قفسه بندی سالنهای مدرن کشت قارچ، لولههای گالوانیزه گرم است. این لولهها ضد زنگ هستند و ماندگاری زیادی دارند، شستشوی آنها بسیار آسان است و هیچگونه محلی برای تجمع باکتری و کپک ندارند.
پروفیلهای آلومینیومی نیز کاملا ضدزنگ بوده و گزینه مناسبی هستند؛ اما قیمت آنها بالاتر است و مقاومت مکانیکی کمتری نسبت به پروفیل گالوانیزه دارند.
آهن سیاه
این متریال به 2 صورت قوطی پروفیل و داربست فلزی (در سالنهای سنتی) استفاده میگردد. ولی دوام زیادی نخواهد داشت و نیاز به هزینههای نگهداری و تعمیرات زیادی خواهد داشت. اگر از پروفیل آهنی استفاده میکنید، حتماً باید پوشش رنگ اپوکسی داشته باشد تا ماندگاری آن افزایش یابد.
چوب (منسوخ شده و خطرناک)
استفاده از قفسههای چوبی تقریباً منسوخ شده است. چوب در رطوبت سالن باد میکند و محیطی عالی برای رشد کپکهای سبز (تریکودرما) و باکتریهاست که دشمن اصلی قارچ دکمهای هستند. همچنین منافذ چوب، محیط بسیار مناسبی برای تجمع میکروبها، حشرات و آلودگی ها است.
ابعاد استاندارد قفسه بندی سالن پرورش قارچ
طول و تعداد طبقات قفسه با توجه به ابعاد سالن، متغیر است. اما برای عرض قفسهها و ارتفاع آنها استانداردهایی تعریف شده که در ادامه به بیان آنها میپردازیم.
عرض قفسه کشت قارچ (پهنای طبقات)
عرض قفسه باید به اندازهای باشد که بتوان از دو طرف به وسط بسترکشت قارچ دسترسی داشت. بنابراین معمولا عرض قفسهها، بین 120 الی 160 سانتیمتر است. ولی بهترین عرض یا پهنای استاندارد ساخت قفسه قارچ 1.4 متر (140 سانتیمتر) است. زیرا اکثر دستگاههای مکانیزه که برای عملیاتی نظیر پرکردن سالن، خاکدهی و رافلینگ کاربرد دارند، مطابق با این ابعاد ساخته میشوند.
نکات تکمیلی:
- در صورت کوچک بودن سالن میتوان دو بلوک را از عرض (40 سانتیمتر) کنار هم قرار داد. پس عرض قفسهها را در سالنهای کوچک، 80 سانتیمتر در نظر بگیرید.
- عرض قفسه نباید از 160 سانتیمتر بیشتر باشد، زیرا دست کارگر برای برداشت قارچ به مرکز بستر نمیرسد.
- چنانچه طبقات پرورش قارچ در کنار دیوار باشد عرض آن، عرض آن باید حداکثر 70 تا 80 سانتیمتر باشد تا کارگر بتواند به تمام سطح دسترسی داشته باشد.
- برای ساخت قفسه قارچ، طول هر قسمت ردیف قفسه (فاصله هر پایه) نیز معمولا 2 متر است.
ارتفاع و فاصله طبقات
- فاصله طبقه اول از کف زمین 20 الی 25 سانتیمتر: برای نظافت آسان کف سالن و گردش هوای
- فاصله بین طبقات 60 تا 70 سانتیمتر: کمتر از این مقدار باعث عدم تهویه مناسب، دشواری در چیدمان بلوکها و عدم دسترسی راحت به سطح بستر برای انجام عملیات مختلف نظیر تخته کوبی کمپوست، رافلینگ، ککینگ و سایر موارد خواهد شد.
- فاصله آخرین طبقه تا سقف حداقل 80 تا 100 سانتیمتر: برای بهبود جریان هوا و عدم تداخل با تجهیزاتی که روی سقف نصب هستند.
تعداد طبقات مجاز
تعداد طبقات قفسه پرورش قارچ بر اساس ارتفاع سقف تعیین میشود. برای محاسبه تعداد طبقات از فرمول 1.5 طبقه به ازای هر متر ارتفاع، استفاده مینمایند.
برای مثال در یک سالن با ارتفاع 4 متر، قفسه باید حداکثر 6 طبقه باشد.
راهرو بین قفسه های سالن کشت قارچ
به منظور دسترسی راحت به تمام طبقات برای برداشت محصول و حملونقل کمپوست، طراحی راهروها بسیار مهم است.
تعداد راهروها در سالنهای استاندارد ایران (عرض 6 متر)، معمولاً 2 ردیف قفسه و 3 راهرو (دو راهرو کناری و یک راهرو وسط) در نظر گرفته میشود.
عرض راهروها معمولا بین 75 تا 100 سانتیمتر است تا چرخدستیهای حمل قارچ و کارگران بهراحتی عبور کنند. راهروهای دسترسی فرعی (کنار دیوار) باید حداقل 70 سانتیمتر باشند.
سوالات متداول درباره قفسه بندی سالن قارچ:
هزینه قفسه بندی سالن قارچ چقدر است؟
هزینه قفسه بندی به قیمت روز آهن یا آلومینیوم و سایر انوع متریال بستگی دارد. اما بطور کلی، حدود 30 تا 40% درصد از هزینه راهاندازی سالن، مربوط به قفسه بندی است. استفاده از لوله گالوانیزه اگرچه گرانتر است، اما هزینههای تعمیر و نگهداری را به صفر میرساند.
بهترین فاصله بین طبقات قفسه قارچ چقدر است؟
فاصله استاندارد بین طبقات 65 تا 70 سانتیمتر است. فاصله کمتر باعث تجمع دیاکسید کربن روی بستر و خفگی قارچها میشود و بیشتر از آن نیز، فضای مفید سالن را هدر میدهد.
آیا میتوانیم خودمان قفسه بندی را انجام دهیم یا نیاز به نصاب است؟
اگر مهارت جوشکاری دارید و اصول فواصل را رعایت کنید، امکانپذیر است. اما پیشنهاد میشود برای تراز دقیق (که در آبیاری بسیار مهم است) و استحکام سازه در برابر وزن سنگین کمپوست خیس، از تیمهای متخصص کمک بگیرید.
هر متر مربع قفسه چقدر قارچ میدهد؟
بطور متوسط در هر متر مربع از سطح قفسه بندی، میتوان حدود 80 تا 90 کیلوگرم کمپوست قرار داد که با راندمان خوب، حدود 20 تا 25 کیلوگرم قارچ درجه یک در هر دوره (دو ماهه) برداشت میشود.
جهت مطالعه مقالات بیشتر در این زمینه به بخش آموزش پرورش قارچ سایت هاگ رجوع کنید.
