پروتکل و استاندارد بهداشت مزرعه پرورش قارچ

برای رعایت صحیح بهداشت مزرعه پرورش قارچ، باید یک پروتکل بهداشتی مدون داشته باشید که استانداردها و الزامات اجرایی را به‌روشنی تعریف کند.

هر مزرعه قارچ باید یک طرح ایمنی و بهداشتی داشته باشد که منابع آلودگی احتمالی، روش‌های نظارت و اقدامات کنترل و اصلاح آلودگی را در آن شناسایی و مستند کند. برای تدوین این برنامه می‌توان از چارچوب‌های تخصصی Mushroom GAPs و FSMA دانشگاه Penn State استفاده کرد که به‌طور مشخص برای ایمنی غذایی در صنعت قارچ تدوین شده‌اند.

پروتکل و استاندارد بهداشت مزرعه پرورش قارچ

باید برای اجرای بهداشت مزرعه پرورش قارچ یک برنامه نظافت جامع (MCS) تهیه کنید. در این برنامه باید تمامی موارد و مناطقی را که باید تمیز یا ضدعفونی شوند (مانند راه‌روها، سالن‌های کشت، اتاق‌های سردخانه، واحدهای تهویه، حمام‌ها، توالت‌ها، ایستگاه‌های شست‌وشوی دست، چاقوها و سبدها و دیگر تجهیزات، مناطق جمع‌آوری زباله، محوطه‌های بیرونی، وسایل نقلیه)، در نظر گرفته شوند.

در این پروتکل بهداشتی باید استانداردهای محیطی و عملیاتی بهداشت مزرعه پرورش قارچ تعریف شود. همچنین کلیه موارد بهداشتی و ایمنی مرتبط با مزرعه پرورش قارچ نیز لحاظ گردد. الزامات اجرایی آن نیز باید مشخص شود. الزامات رسمی قانون ایمنی محصولات تازه FDA (Produce Safety Rule) نیز بر آموزش کارکنان، سلامت و بهداشت فردی، تجهیزات، ابزار، ساختمان و کنترل آلودگی تأکید دارد.به علاوه باید آموزش‌های لازم جهت انجام صحیح موارد پروتکل، به کارکنان مزرعه قارچ داده شود.

از همه مهم‌تر باید چک‌لیست انجام موارد به‌صورت روزانه تهیه و توسط بازرس کنترل‌کیفیت، سرکارگر، سرپرست یا مدیر سالن تأیید شود.

در ادامه، استانداردها و پروتکل‌های بهداشت مزرعه پرورش قارچ را به‌صورت بخش‌بندی‌شده بررسی می‌کنیم.

بهداشت کارگران

در بهداشت مزرعه پرورش قارچ، بهداشت کارگران یکی از مهم‌ترین عوامل جلوگیری از آلودگی قارچ‌ها است. زیرا عوامل بیماری‌زا می‌توانند از افراد به قارچ‌ها منتقل شوند. آلودگی می‌تواند از طریق تماس دست، موهای صورت و بدن، لباس‌های کثیف و سرفه یا عطسه در مزرعه پخش شود.

مدیران مزرعه باید آموزش کافی را در مورد رعایت بهداشت به کارکنان ارائه دهند. همچنین باید بر اجرای صحیح اقدامات بهداشتی، نظارت کنند.

آموزش کارکنان

آموزش صحیح کارکنان و کلیه کارگرانی که در عملیاتپرورش قارچ دکمه‌ایدخیل هستند، برای اطمینان از کیفیت، ایمنی و سالم بودن محصول قارچ، ضروری است. کارکنانی که اصول ایمنی و بهداشتی مرتبط با قارچ را در سطحی متناسب با عملکرد شغلی خود درک کنند، مسلماً بهتر و دقیق‌تر نسبت به رعایت آنها عمل می‌کنند.بنابراین کلیه کارکنان مزرعه پرورش قارچ باید در زمینه ایمنی مواد غذایی، نظافت شخصی و اصول بهداشت مزرعه پرورش قارچ متناسب با مسئولیت‌های خود آموزش ببینند.

• هر کارگر را در هنگام استخدام، نسبت به مسئولیت خود در حفاظت از قارچ‌ها در برابر خطرات میکروبی، شیمیایی و فیزیکی و اهمیت رعایت بهداشت شخصی، به‌خوبی آموزش دهید.
• حداقل یک بار در سال آموزش‌های تکمیلی به کارگران ارائه دهید.

استاندارد لباس کار

تجهیزات زیر برای کارکنان سالن کشت قارچ الزامی هستند.

• دستکش
• چکمه لاستیکی ساق بلند
• لباس کار یا پیش‌بند آزمایشگاهی
• ماسک صورت
• کلاه نایلونی یا کلاه بهداشتی
• کلاه ایمنی (بر روی کلاه بهداشتی)

استاندارد بهداشت شخصی

بهداشت شخصی یکی از ارکان اصلی بهداشت مزرعه پرورش قارچ است و باید به‌صورت آموزش‌پذیر، قابل پایش و مستند اجرا شود.

• کارگران را پس از استخدام به‌صورت کامل در مورد رعایت بهداشت شخصی، آموزش دهید.
• از همه کارکنان سالن‌های کشت و کسانی که با قارچ‌ها در تماس هستند، بخواهید که ظاهری تمیز داشته باشند. همچنین لباس‌های کار آنها باید تمیز باشد.
• دمپایی، صندل (هرگونه کفش باز)، لباس بدون آستین و ناخن‌های بلند را در محوطه مزرعه و مخصوصا سالن‌های کشت قارچ ممنوع کنید. زیرا از آلودگی‌های ناشی از موی بدن، تعریق، لوازم آرایشی و داروهای موضعی جلوگیری خواهد کرد.
• به کارگران دستور دهید تا قبل از ورود به سرویس‌های بهداشتی یا قسمت‌های استراحت، لباس کار خود را درآورده و در محل مناسب تعبیه‌شده، نگهداری کنند تا آلوده نشود.
• تردد کارگران بدون لباس کار تمیز را به کلیه مناطق مزرعه، مخصوصا مناطقی که مواد اولیه در آنجا است، ممنوع کنید.
• کارگران را قبل از شروع کار، هر بار که از توالت استفاده می‌کنند، بعد از استراحت یا ناهار، یا پس از دست زدن به مواد آلوده، ملزم کنید تا دست‌های خود را بشویند.

پروتکل شستن دست‌ها

کارگرانی که با قارچ‌ها در تماس هستند، باید دست‌های خود را در مجموع حدود 20 ثانیه با استفاده از روش زیر بشویند. این اقدام یکی از ساده‌ترین کنترل‌های روزانه در بهداشت مزرعه پرورش قارچ است. راهنمای رسمی CDC درباره شست‌وشوی صحیح دست‌ها نیز شست‌وشو با آب جاری و صابون و مالش دست‌ها به مدت حداقل 20 ثانیه را توصیه می‌کند.

• دست‌ها را با آب روان تمیز خیس کنید.
• حتماً از صابون یا مایع دستشویی استفاده کنید.
• سطوح انگشتان، نوک انگشتان، نواحی بین انگشتان، زیر ناخن‌ها، پشت دست‌ها و قسمت‌های بالای مچ را به مدت حداقل 10 تا 15 ثانیه با کف مالش دهید.
• سپس دست‌ها را به‌طور کامل زیر آب تمیز و جاری بشویید.
• دست‌ها را با استفاده از حوله یک‌بارمصرف یا خشک‌کن برقی، کاملاً خشک کنید.

استاندارد مو

مهار مو و پوشش مناسب کارکنان، یکی از کنترل‌های ساده اما مؤثر در بهداشت مزرعه پرورش قارچ است.

• در نواحی کشت و پرورش قارچ باید از کلاه یا مهار مو (کیسه نایلونی محافظ مو) استفاده شود.
• کارگران، مهندسان تولید، پرسنل حمل‌ونقل و تمامی افرادی را که در سالن‌های کشت تردد می‌کنند، ملزم کنید تا موهای سر و صورت را با استفاده از توریِ مو، کلاه، باندانا (دستمال سر) یا سایر وسایل موثر مهار کنند.

استاندارد سلامتی بدن

کنترل وضعیت سلامت کارکنان در برنامه بهداشت مزرعه پرورش قارچ باید به‌صورت روشن تعریف و به همه پرسنل ابلاغ شود.

• کارکنان با هرگونه علائم بیماری یا عفونت که می‌تواند از هر طریقی منتقل شود، مجاز به کار در سالن کشت قارچ نیستند. همچنین آنها را ملزم کنید تا در صورت بیمار شدن، به سرعت مراتب را اطلاع دهند.
• کارگرانی که علائم اسهال، تب، استفراغ، یرقان، زخم‌های باز، بریدگی‌ها با احتمال خونریزی‌ یا عفونت‌های پوستی دارند را از دست زدن به قارچ‌ها منع کنید.
• از بریدگی‌ها و خراش‌های جزئی روی بازوها، مچ دست و ساعد با بستن بانداژ محکم و غیرقابل‌نفوذ محافظت کنید.
• زخم‌های دست و انگشتان را با چسب و بانداژ و سپس یک دستکش تمیز و یکبارمصرف بپوشانید.
• کارگرانی که زخم‌های عمیق و نشانه‌های عفونت دارند که احتمالاً با بانداژ و دستکش به اندازه کافی محافظت نمی‌شود، باید به خانه فرستاده شوند. آنها ملزم هستند تا زمان بهبودی کامل زخم به محل کارشان باز نگردند.

پروتکل وسایل شخصی

• استفاده از ساعت، گوشواره، زنجیر، انگشتر و دیگر زیورآلات در مناطق تولید ممنوع باشد. مگر آنکه به‌صورت کامل توسط لباس محافظ پوشانده شده باشد.
• خودکار، سکه، هندزفری، فندک و وسایل شخصی کوچک مشابه را در مناطق تولید ممنوع کنید. مگر اینکه بتوان با لباس محافظ به اندازه کافی از آنها در برابر افتادن در سالن یا بستر، محافظت کرد.

دستورالعمل مواد خوراکی

خوردن یا جویدن مواد غذایی و نوشیدنی، آدامس و تنباکو و موارد مشابه، در مناطق پرورش و نگهداری قارچ مجاز نیست.

استاندارد حضور در اماکن

کنترل تردد کارکنان و تجهیزات برای جلوگیری از آلودگی متقاطع، بخش مهمی از بهداشت مزرعه پرورش قارچ است.

• جابه‌جایی کارکنان بین سالن‌های کشت قارچ و مناطق آماده‌سازی یا انبار بستر و مواد اولیه باید کنترل شود، تا از آلودگی متقاطع جلوگیری شود.
• از کارگران بخواهید که در طول شیفت کاری خود، در محل کار خود بمانند و به سایر مناطق مزرعه نروند. مگر اینکه مجوزی از سرپرست دریافت کنند.

پروتکل بهداشت اماکن مزرعه قارچ

علاوه بر کارکنان، قسمت‌های مختلف مزرعه نیز باید استاندارد و پروتکل‌های اختصاصی بهداشت مزرعه پرورش قارچ داشته باشند.

باید هر روز از امکانات بهداشتی بازدید کنید. چک‌لیستی از موارد لازم تهیه شود تا سرپرست به‌صورت روزانه، مطابقت امکانات با استاندارد مدون را پایش و تأیید کند.

استاندارد امکانات بهداشتی

وجود امکانات بهداشتی کافی برای دستیابی به اهداف پیشگیری از آلودگی و اجرای بهداشت مزرعه پرورش قارچ ضروری است. بنابراین باید امکانات لازم در نقاط مختلف مزرعه پیش‌بینی و تعبیه شود. تجهیزات بهداشتی نقش مهمی در جلوگیری از تبدیل کارگران به منبع آلودگی دارند. الزامات استاندارد Field Sanitation اداره OSHA نیز برای کارگران کشاورزی، نسبت تسهیلات بهداشتی، دسترسی به محل شست‌وشوی دست و نگهداری مناسب آن‌ها را مشخص می‌کند.

• دستشویی (توالت)، محل شست‌وشوی دست، مایع ضدعفونی‌کننده دستان و دیگر وسایل نظافت به تعداد کافی باشند و به درستی نگهداری شوند.
• تأسیسات توالت و ایستگاه‌های شست‌وشوی دست باید با استانداردهای بهداشت محیطی اداره ایمنی و بهداشت شغلی وزارت کار برای تأسیسات کشاورزی مطابقت داشته باشد.
• نسبت حداقل یک سرویس بهداشتی به ازای هر 20 کارمند، در فاصله حداکثر 400 متری از محل کار، رعایت شود.
• توالت‌ها و دیگر فضاهای بهداشتی باید تهویه مناسب و درِ دارای قابلیت بسته‌شدن خودکار (فنر در) داشته باشند.
• سرویس‌های بهداشتی باید به‌طور مرتب به دستمال و مایع شوینده مجهز شوند.
• در تمامی اماکن بهداشتی و همچنین محوطه مزرعه سطل‌زباله دردار تعبیه شود.
• در هر سرویس بهداشتی علامتی یا تابلویی نصب کنید که به کارکنان یادآوری کند قبل از بازگشت به محل کار، دست‌های خود را بشویند.
• در مراکز شست‌وشوی دست، راهنمای نحوه صحیح شستن دست‌ها را نصب کنید.
• توالت‌ها باید به‌صورت روزانه تمیز و ضدعفونی شوند و زباله‌ها طبق برنامه زمان‌بندی‌شده خارج شوند.

بهداشت محوطه مزرعه

بهداشت مزرعه پرورش قارچ شامل وضعیت محوطه، تأسیسات، ساختمان‌ها، زمین‌ها، تجهیزات و حتی ظروف است و استانداردهای نظافت و کنترل آلودگی باید در همه این بخش‌ها رعایت شود.

مزارع تمیز و منظم به کارکنان نشان می‌دهد که بهداشت محصول قارچ اولویت شماره یک مجموعه است. بنابراین مناطق بحرانی که در آن خطر بالقوه آلودگی وجود دارد باید شناسایی شوند و اقدامات کنترلی برای جلوگیری از آلودگی محصول انجام شود.

محوطه‌ مزرعه و سالن‌های پرورش باید به‌صورت منظم تمیز و نگهداری شوند تا به منبع آلودگی تبدیل نشوند.

پروتکل نظافت محیط

نظافت محوطه بیرونی و حذف منابع تجمع آب و زباله، از پایه‌های بهداشت مزرعه پرورش قارچ محسوب می‌شود.

• زمین‌های محوطه مزرعه، خصوصا اطراف سالن‌های کشت را تا حد توان، عاری از علف‌های هرز، زباله، آب راکد و وسایل غیرضروری نگه دارید.
• چاله‌ها و محل‌هایی که امکان جمع شدن آب در آنها وجود دارد را پر کنید.
• زباله‌ها را در محفظه سرپوشیده با زهکشی و عایق مناسب نگهداری کنید. همچنین به‌طور مرتب آنها را تخلیه کنید.
• مخزن‌های زباله و تجهیزات اضافی در فاصله کافی و تا جای ممکن دور از سالن‌های پرورش باشد. تا محل تجمع آلودگی، حشرات و آفات در نزدیک سالن‌ها نباشد.
• جابه‌جایی وسایل نقلیه و تجهیزات را بین محوطه آماده‌سازی بستر، انبار و سالن‌های پرورش قارچ کنترل کنید. تا از انتقال آلودگی متقاطع جلوگیری شود.

استاندارد بهداشت سالن‌ها

در بهداشت مزرعه پرورش قارچ، سالن کشت باید به‌گونه‌ای نگهداری شود که مسیر ورود آب، آفات، گردوغبار و سایر عوامل آلودگی تا حد امکان کنترل شود.

• کلیه ساختمان‌ها و مخصوصا سالن‌های کشت باید برای جلوگیری از ورود آفات یا آب، تجهیز شوند. بنابراین دیوارها، سقف‌ها و ناودان‌ها را به‌خوبی تعمیر کنید تا محل ورود آفات یا آب نباشند.
• درب و پنجره‌ها را تعمیر و آب‌بندی کنید تا هیچ شکاف، فاصله و درزی بیشتر از ¼ اینچ (6 میلی‌متر) در آنها وجود نداشته باشد.
• ورودی‌های ساختمان را در صورت عدم استفاده بسته نگه دارید. (همچنین می‌توانید از نوار لاستیکی برای بستن درزهای آن استفاده نمایید)
• پنجره‌ها و دریچه‌های هوا را با طوری مناسب بپوشانید.
• دریچه‌های هوا، آبراه و کف سالن‌های کشت قارچ باید تمیز نگه داشته شوند.
• فقط باید از دماسنج‌های غیر جیوه‌ای استفاده شود. تا درصورت شکستن مواد سمی وارد سالن و محصول نشود.
• زهکشی‌های کف و آبراهه‌ها را تمیز نگه دارید. مراقب باشید تا جریان آب در آنها مسدود نشود.

بهداشت انبار، راهروها و محوطه داخلی ساختمان

• مقدار مواد ذخیره‌شده و تجهیزات را در کریدور و انبارها به حداقل برسانید. تا فضای کافی برای جابه‌جایی کارکنان، تجهیزات و نظافت وجود داشته باشد.
• فضای کافی بین دیوارها و مواد ذخیره‌شده را حفظ کنید تا امکان بازرسی آفات و آلودگی و همچنین نظافت فراهم شود.
• زباله‌ها و مواد زائد را در مخزن‌های سرپوشیده قرار دهید و تا حد امکان در فضای ساختمان نگهداری نکنید. باید آنها را در اسرع وقت و به‌صورت منظم از ساختمان‌ها خارج کنید.
• فضای داخلی ساختمان‌ها نیز برای جلوگیری از تجمع آلودگی، تمیز نگهداری شود.

پروتکل بهداشتی نگهداری مواد اولیه و انبار کردن

دستورالعمل خرید و نگهداری مواد اولیه

کنترل تأمین‌کننده و شرایط نگهداری مواد اولیه باید در برنامه بهداشت مزرعه پرورش قارچ ثبت و قابل ردیابی باشد.

مواد مورد استفاده برای کشت و برداشت قارچ شامل بستر (کمپوست قارچ)، خاک پوششی، بذر (اسپان)، پیت ماس، مواد ضدعفونی‌کننده، سموم و مکمل‌ها و تجهیزات بسته‌بندی می‌باشد.

اگرچه اکثر مواد اولیه کشت قارچ (کمپوست و خاک پوششی)، پاستوریزه شده‌اند و سطح میکروارگانیسم‌های مضر در آنها محدود شده‌است، اما پتانسیل آلودگی بالایی دارند. بنابراین نگهداری و انبار کرد آنها مستلزم رعایت نکات بهداشتی خواهد بود.

• مواد اولیه استاندارد و از تأمین‌کنندگان معتبر خریداری کنید.
• فاکتور و اسنادی مبنی بر مبدا و برند تولیدکننده، گواهی استاندارد، مناسب بودن نوع مواد برای کشت قارچ و تاریخ خرید، دریافت کنید.
• تجهیزات بسته‌بندی (ظروف و سلفون) نیز باید کاملاً استاندارد، بهداشتی و مورد تأیید وزارت بهداشت و سازمان‌های مربوطه باشند.

استاندارد بهداشتی تولید و انبار کمپوست

تفکیک مواد خام، کمپوست پاستوریزه و مسیرهای تردد برای حفظ بهداشت مزرعه پرورش قارچ و کاهش آلودگی متقاطع اهمیت دارد.

• محل آماده‌سازی و ذخیره‌سازی کمپوست فاز I، باید به اندازه کافی از مکان تولید و انبار بستر فاز II و همچنین مناطق انبار کردن کمپوست فاصله داشته باشند و جداسازی شوند. تا از انتقال آلودگی متقابل پیشگیری شود.
• مواد اولیه خام و بستر غیر پاستوریزه را تا جایی که ممکن است دور از مکان سالن‌های کشت قارچ، تجهیزات کشت و بسته‌بندی و محل آماده‌سازی و نگهداری محصول، نگهداری کنید.
• کانال‌های آب مناطق آماده‌سازی بستر را بپوشانید و از دیگر کانال‌های آب مزرعه قارچ جداسازی کنید. همچنین با حفر کانال یا زه‌کشی و موانعی مانند بلوک‌های بتنی، مانع جاری شدن آب از محل کمپوست‌سازی به طرف سالن‌های کشت شوید.
• از مواد اولیه در برابر آلودگی، آفات و حشرات و آب باران و سایر آلاینده‌ها، محافظت نمایید. آنها را در مکانی خشک و سرپوشیده و دور از مناطق آماده‌سازی بستر فاز I، نگهداری کنید.
• در انتخاب مکان تولید کمپوست شرایط محیطی مزرعه (جهت باد، شیب زمین، محل عبور و…) را نسبت به سالن‌های کشت درنظر بگیرید.
• کلیه مراحل تولید کمپوست بر اساس اصول علمی و با رعایت موارد بهداشتی انجام گیرد.
• مرحله پاستوریزاسیون کمپوست به دقت و با نظارت کامل صورت پذیرد.
• گزارشی از خرید و نگهداری مواد اولیه، روند تهیه بستر و پاستوریزاسیون کمپوست، تهیه و نگهداری نمایید.

استاندارد آب

کیفیت آب یکی از مؤلفه‌های کلیدی بهداشت مزرعه پرورش قارچ است.

آب این پتانسیل را دارد که در طول مراحل کشت قارچ و پس از آن، منبع آلودگی باشد! زیرا طی تمامی دوره پرورش قارچ، در ابعاد گوناگون (آبیاری سالن پرورش قارچ، نظافت پرسنل و محیط، سمپاشی، تولید بخار، آماده‌سازی شرایط محیطی و…) استفاده می‌شود.بنابراین، آگاهی از منبع و کیفیت آب مورد استفاده در مزرعه پرورش قارچ اهمیت زیادی دارد. حداقل هر 6 ماه یکبار، آب را از نظر بهداشت منبع و کیفیت آن آزمایش کنید.گزارشی از وضعیت و کیفیت آب مصرفی تهیه و نگهداری نمایید.

پروتکل نگهداری سموم و مواد شیمیایی خطرناک

مدیریت صحیح مواد شیمیایی برای حفظ بهداشت مزرعه پرورش قارچ و جلوگیری از آلودگی شیمیایی محصول ضروری است.

مواد شیمیایی خطرناک مورد استفاده در مزارع پرورش قارچ شامل: سم و آفت‌کش‌، پاک‌کننده‌ و شوینده‌ها، مواد ضدعفونی‌کننده، سوخت، مواد خنک‌کننده، رنگ‌ها و حلال‌ها هستند.

• همه مواد شیمیایی موجود در مزرعه باید برچسب‌گذاری شوند. لیستی از انواع و مقدار آنها نیز تهیه و نگهداری شود.
• فقط مواد شیمیایی و سموم مورد تأیید و مجاز، از نظر سازمان بهداشت و جهاد کشاورزی خریداری و در مزرعه استفاده شود.
• تمامی مواد شیمیایی باید دارای استاندارد باشند و از تولیدکنندگان معتبر تهیه شود.
• لیستی از مواد شیمیایی خریداری‌شده و مقدار آنها، تهیه و نگهداری شود.
• تمامی مواد شیمیایی باید طبق دستورالعمل سازنده با روشی ایمن نگهداری شوند.
• مواد شیمیایی که به‌صورت باز یا فله نگهداری می‌شوند، باید در ظروف مناسب، استاندارد، ایمن و برچسب‌گذاری‌شده، انبار شوند. شرایط نگهداری نیز باید به دقت رعایت شود.
• ظروف ثانویه‌ای را که برای نگهداری مواد شیمیایی یا محلول‌های شیمیایی آماده‌شده استفاده می‌شوند نیز باید برچسب‌گذاری کنید. به اینصورت که نام ماده شیمیایی و دستورالعمل استفاده بر روی آن درج شود.
• مکان انبار کردن مواد شیمیایی، باید دور از سالن‌های کشت و اتاق‌های آماده‌سازی و بسته‌بندی محصول باشد. تا از آلودگی شیمیایی قارچ‌ها جلوگیری شود.
• تمام مقررات تعیین‌شده کشوری مربوط به کاربرد و میزان استفاده یا نگهداری از محصولات شیمیایی، باید به دقت رعایت شود.
• از سموم و مواد شیمیایی باید به میزان مجاز استفاده شود.
• مکان انبار مواد شیمیایی باید مجهز به سیستم تهویه مناسب و سامانه اطفای حریق باشد.
• مکان انبار مواد شیمیایی باید تمیز و خشک و خنک باشد.
• وضعیت انبار و مواد شیمیایی درون آن باید مرتباً بازرسی شود و نتایج در گزارشی ثبت شود.

بهداشت روند کشت قارچ

برای تولید محصول قارچ مطابق با استانداردهای بهداشتی، باید بهداشت مزرعه پرورش قارچ طی تمام دوره کشت تأمین و پایش شود.

دستورالعمل کنترل آفات، حشرات و حیوانات

کنترل آفات، حشرات و حیوانات موذی از بخش‌های اصلی بهداشت مزرعه پرورش قارچ است.

حشرات و حیوانات موذی قادرند عوامل بیماری‌زا را به وسیله پاها، بزاق و فضولات خود به قارچ منتقل کنند. امکان انتقال پاتوژن‌های مختلف، از جمله سالمونلا و لیستریا، توسط آن‌ها نیز وجود دارد.حتی اگر این موجودات باعث بیماری نشوند، وجود حشرات و آثارشان، موهای جوندگان یا مدفوع آنها می‌تواند نظافت مزرعه و بهداشت محصول قارچ را زیر سوال ببرد.

مبارزه با حیوانات

راهکارهای حذف حیوانات موذی و مخرب با استفاده از روش‌های ایمن و موثر به شرح زیر است.

• از طعمه‌های سمی فقط در قسمت بیرونی ساختمان‌ها (محوطه باز) استفاده کنید.
• از تله‌های ایمن و موثر و به تعداد کافی در محوطه بیرونی سالن‌ها استفاده نمایید.
• تله‌ها و طعمه‌ها را به‌صورت مرتب چک کنید و در صورت لزوم پاکسازی و تمیز کنید. سپس دوباره راه‌اندازی کنید.
• تله‌ها  نباید در امتداد دیوار داخلی ساختمان‌ها و در هر دو طرف ورودی، بیش از 9 متر فاصله داشته باشند.
• نتایج بازرسی از تله‌ها و روند تاثیرات آن را در گزارشی مکتوب نمایید.

کنترل آفات و حشرات

یک برنامه کنترل آفات باید وجود داشته باشد که کنترل ایمن و مؤثر همه آفات را مستند کند.

• تهیه چک‌لیست از اقدامات، کنترل و بازرسی آنها به‌صورت روزانه و در دوره‌های زمانی مشخص
• تهیه نقشه از محل دستگاه‌ها و تجهیزات کنترل آفات برای سهولت در کنترل و تعیین استراتژی در مواقع لازم
• برای پیشگیری از ورود آفت‌ها مدت زمان باز ماندن درها را محدود کنید.
• می‌توانید در کنار درها از دمنده‌های قوی (پرده هوایی) یا رطوبت‌زن برای جلوگیری از ورود حشرات و آفات استفاده نمایید.
• استفاده از توری‌های محافظ فلزی stainless steel (استیل ضدزنگ) روی دهانه‌های تهویه و اگزوزها (توری باید ۱۶ حفره  یا بیشتر در یک سانتیمتر مربع داشته باشد تا مگس‌ها نتوانند از آن وارد شوند)
• درزگیری و آب‌بندی تمامی درب‌ها، پنجره‌ها، کانال‌ها، دریچه‌ها و… ساختمان و سالن‌های کشت قارچ
• استفاده از چسب حشره‌کش در نزدیکی درب و پنجره‌ها و نقاط مختلف سالن پرورش
• نصب حشره‌کش برقی در سالن‌ها و راهروها
• چراغ‌های کنترل آفات در محوطه بیرونی نصب کنید تا آفات را از ساختمان دور نگهدارند.
• سمپاشی منظم ساختمان‌ها و سالن‌ها با سموم استاندارد و مورد تأیید وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو
• انجام cookout (بخاردِهی سالن) در پایان هر دوره پرورش قارچ
• به‌صورت مرتب گزارش کنترل آفات که شامل اقدامات صورت‌گرفته، تاریخ انجام، تاریخ‌های بازرسی، گزارش بازرسی، روند و نتیجه حاصل‌شده، تهیه و نگهداری کنید.

کنترل بیماری‌ها

پایش بیماری‌ها و واکنش سریع به آلودگی، از الزامات عملیاتی بهداشت مزرعه پرورش قارچ است.

• فیلتریزاسیون هوای ورودی به سالن‌های کشت
• تعبیه پادری‌ها یا تشتک‌های حاوی محلول ضدعفونی‌کننده، در ورودی سالن‌های کشت قارچ
• بازرسی روزانه یا طبق زمانبندی محصولات برای شناسایی بیماری و علائم مشکوک
• کنترل شرایط محیطی داخل سالن در محدوده استاندارد برای رشد قارچ
• استفاده کلیه کارگران از ماسک و لباس کار تمیز، طی دوره کشت و زمان برداشت
• استفاده صحیح از قارچ‌کش و سموم
• قرنطینه قارچ‌های بیمار با سرپوش و نمک.
• قرنطینه سالن آلوده در صورت گستردگی بیماری
• قارچ‌های بیمار را به هیچ عنوان آبیاری نکنید. زیرا هرگونه تحرک باعث پخش شدن عوامل بیماری‌زا خواهد شد. همچنین آب اضافی خارج‌شده نیز انتقال دهنده آلودگی خواهد بود.
• خارج‌سازی بلوک کمپوست حاوی قارچ بیمار یا مشکوک از سالن پرورش در اسرع وقت
• تهویه سالن‌های آلوده قطع گردد، تا از انتشار بیماری جلوگیری شود.
• تخلیه زودهنگام سالن در مواقعی که بیماری گسترش یافته‌است.
• حرارت دادن به سالن‌های آلوده به مدت 10 ساعت با دمای 70 درجه، برای نابودی آلودگی‌ها (COOK-OUT)
• سمپاشی و ضدعفونی کردن سالن‌ها بعد از تخلیه در هر مرحله

پروتکل استفاده از سموم و مواد شیمیایی

مصرف کنترل‌شده مواد شیمیایی باید در چارچوب بهداشت مزرعه پرورش قارچ و بر اساس برچسب محصول و مقررات معتبر انجام شود.

• آموزش کارگران در مورد روش آماده‌سازی سموم، مقدار و چگونگی استفاده و اقدامات احتیاطی برای کار با مواد شیمیایی خطرناک، به‌صورت کامل انجام شود.
• فقط از ضدعفونی‌کننده‌های تأییدشده برای استفاده در مزارع قارچ استفاده شود. برای تفکیک مواد مناسب سطوح در تماس با غذا و سایر سطوح، راهنمای تخصصی Penn State درباره ضدعفونی‌کننده‌ها در تولید قارچ مرجع کاربردی مرتبطی است.
• استفاده از مواد شیمیایی طبق دستورالعمل مندرج بر روی بسته‌بندی از سوی تولیدکننده صورت گیرد.
• مصرف مواد شیمیایی به میزان استاندارد تعیین‌شده از سوی سازمان‌های نظارتی، انجام شود.
• برای ترکیب و ساخت محلول‌ها به درصد مواد بسیار دقت شود.

بهداشت تجهیزات مزرعه پرورش قارچ

رعایت بهداشت تجهیزات کشت و بسته‌بندی، بخش مهمی از بهداشت مزرعه پرورش قارچ است. زیرا این ادوات به‌صورت مستقیم با محصول قارچ در تماس هستند و هرگونه آلودگی منجر به از بین رفتن یا افت کیفیت محصول و در نتیجه کاهش راندمان تولید و درآمد مزرعه خواهد شد.باید گزارشی از کلیه مراحل تمیز کردن و ضدعفونی تجهیزات مزرعه، تدوین و مستند شود. همچنین باید چک‌لیستی از موارد تهیه شود و به‌صورت منظم بازرسی صورت گیرد.

ظروف برداشت محصول

ظروف برداشت به‌دلیل تماس مستقیم با محصول، یکی از نقاط بحرانی بهداشت مزرعه پرورش قارچ هستند.

• ظروف برداشت قابل استفاده مجدد، باید در محیطی پاکیزه و خشک نگهداری شوند. قبل و بعد از هر بار استفاده نیز تمیز و ضدعفونی شوند.
• ظروف برداشت را طوری نگهداری کنید که عاری از شیار، خردگی، ترک و سوراخ باشند. در صورت عدم امکان تعمیر، آنها را دور بریزید و جایگزین کنید.
• فقط از ظروف ساخته‌شده با متریالی که برای تماس با مواد غذایی تأیید شده‌اند، استفاده کنید.
• از این ظروف به هیچ عنوان استفاده دیگری غیر از نگهداری قارچ، نکنید.
• ظروفی که استفاده نمی‌شود را به‌طور مرتب تمیز کنید تا تجمع گرد و غبار، حشرات و آلودگی در آنها جلوگیری شود.

دستورالعمل ظروف پلاستیکی و شیشه‌ای شکننده

• استفاده از ظروف شیشه‌ای و پلاستیکی شکننده در مناطق تولید قارچ ممنوع است. مگر در مواردی که کاملاًً ضروری باشد (مثلاً: آزمایشگاه، اتاق‌های استراحت، مناطق نگهداری محصول)
• نوع شیشه و پلاستیک مصرفی، باید برای استفاده در مزرعه پرورش قارچ، از نظر فنی و بهداشتی تأیید شود.
• کلیه اقدامات لازم برای جلوگیری از شکستن تجهیزات شیشه‌ای و پلاستیکی شکننده، صورت گیرد.
• دستورالعملی برای تمیز کردن و دفع شیشه و پلاستیک‌های شکسته، تدوین و به پرسنل آموزش داده شود.
• مراحل جداسازی و دور انداختن قارچ‌ها در مناطقی که شکستگی رخ داده‌است، مشخص شود.

پروتکل سایر تجهیزات مزرعه

• چاقوها و سایر تجهیزات برداشت که با قارچ‌ها تماس دارند، باید قبل و بعد از استفاده، تمیز و ضدعفونی شوند.
• در دست نگارش

پروتکل تعمیر و نگهداری تجهیزات

نگهداری پیشگیرانه تجهیزات، پایداری بهداشت مزرعه پرورش قارچ و عملکرد صحیح سامانه‌های کنترلی را تقویت می‌کند.

یک برنامه تعمیر و نگهداری پیشگیرانه با زمان‌بندی منظم برای تجهیزات مزرعه قارچ تهیه نمایید. تجهیزات تاثیر زیادی بر بهداشت و ایمنی واحدهای تولیدکننده قارچ دارند.هرگونه نقص در تجهیزات میتواند باعث کاهش ایمنی، افت راندمان تولید یا انتشار آلودگی در مزرعه و محصول شود.

• تجهیزات سالن‌های کشت نظیر: دماسنج‌ها، سیستم تهویه، سیستم کنترل دمای سالن، رطوبت‌ساز و مه‌پاش، سخت‌افزار و نرم‌افزار پشتیبانی، سیستم آبیاری و سایر، باید به‌صورت منظم چک و کالیبراسیون (تنظیم) شوند.
• مطمئن شوید که همه تجهیزات تهویه به‌صورت درست کار می‌کنند و سبب تجمع یا انتشار آلودگی نخواهند شد.
• از کارکرد دقیق و کالیبراسیون سیستم‌های پایشی سالن مطمئن شوید تا همیشه شرایط محیطی کشت قارچ در بهترین وضعیت باشد. هرگونه نقص یا عدم تنظیم، منجر به کاهش راندمان تولید یا  وجود شرایط مساعد برای بیماری‌ها و کپک‌ها خواهد شد.
• سلامت قفسه‌های پرورش قارچ، قبل از هر دوره کشت کاملاً بررسی شود. در صورت نقص ممکن است منجر به آلودگی محصول یا بروز حوادث شود.
• در صورت نیاز به سرویس، تعمیرات یا تعویض تجهیزات، باید در اسرع وقت اقدامات لازم صورت گیرد.
• تجهیزات، ابزار و قطعات مستعمل را پس از سرویس یا تعمیر، سریعا از منطقه خارج کنید.

بهداشت محصول هنگام برداشت و بسته‌بندی

قارچ‌ها در حین برداشت و پس از آن نیز در معرض خطر آلودگی هستند؛ بنابراین بهداشت مزرعه پرورش قارچ باید تا پایان برداشت، بسته‌بندی، بارگیری و حمل ادامه داشته باشد. پرورش‌دهندگان باید در هنگام برداشت قارچ‌ها، بسته‌بندی، بارگیری و حمل‌ونقل نیز از خطر آلودگی حفظ نمایند.

دستورالعمل بهداشتی برداشت قارچ

• آموزش‌های صحیح لازم را برای چیدن قارچ از نظر فنی و بهداشتی، به کارگران بدهید.
• ظروف برداشت و نگهداری قارچ نباید با کف زمین تماس داشته باشند. با قراردادن ظروف بر روی چرخ دستی، چهارپایه، پالت یا سایر وسایل مشابه، از تماس سطح زیرین ظروف با کف سالن جلوگیری کنید.
• ظروف را بیش از حد پر نکنید تا قارچ‌ها روی زمین نریزد.
• قارچ‌هایی که روی زمین می‌ریزد، آلوده تلقی کنید و دور بریزید. (به کارگران آموزش دهید که محصولی که با زمین تماس هرچند کوتاه پیدا کند، دیگر خوراکی نیست و باید دور انداخته شود. در این موارد شستشو نیز بی‌فایده خواهد بود.)
• ظروف قارچ در نواحی استقرار در سالن هنگام عملیات برداشت، باید از خطرات فیزیکی، ریختن، پاشیده‌شدن آب و… محافظت شوند. (در صورت لزوم سطح ظروف قارچ را با ورقه نایلونی یا کاغذی بپوشانید تا از آلودگی جلوگیری شود.)
• به خدمه دستور دهید تا تمام ابزارها، ظروف و… را پس از اتمام کار از سالن خارج کنند و چیزی جا نگذارند.

دستورالعمل پاکسازی سطوح

برنامه پاکسازی سطوح باید به‌عنوان بخش ثبت‌شده‌ای از بهداشت مزرعه پرورش قارچ اجرا شود.

سطوح تماس مستقیم با قارچ، شامل ظروف برداشت، چاقوها و غیره، سطوح بحرانی نام دارند.سطوحی که به‌صورت غیرمستقیم با قارچ‌ها در تماس هستند، شامل دیوارها، کف، سقف و سایر مناطق مجاور، سطوح حساس نامیده می‌شوند.

• تهیه چک‌لیست و برنامه زمانی برای نظافت سطوح بحرانی و سطوح حساس
• نظافت و ضدعفونی سطوح با مواد پاک‌کننده مجاز، طبق دستورالعمل روی برچسب محصول (فقط از پاک‌کننده‌های تأییدشده برای استفاده در مزارع قارچ استفاده شود)
• در هنگام نظافت سالن کشت و قفسه‌ها، مراقب باشید تا مواد پاک‌کننده با قارچ‌ها و بستر تماس پیدا نکنند.

دستورالعمل بارگیری و حمل قارچ

حفظ بهداشت مزرعه پرورش قارچ در مرحله بارگیری و حمل، از انتقال آلودگی پس از برداشت جلوگیری می‌کند.

• قارچ‌ها باید در کامیون و ماشین‌های تمیز و ایمن بارگیری شوند. قبل از بارگیری محفظه بار، از نظر وجود زباله، بو و آلودگی بررسی کنید.
• قارچ را در کامیون‌ و وسایل نقلیه‌ای که قبلاً برای حمل حیوانات، محصولات حیوانی یا سایر مواد آلوده استفاده میشده‌است بارگیری و حمل نکنید. مگر اینکه قبل از بارگیری آن‌ها را تمیز و ضدعفونی کنید.
• کارگرانی که در بارگیری و حمل‌ونقل قارچ دخیل هستند، باید همان شیوه‌های بهداشتی زمان برداشت را رعایت کنند.
• چک‌لیستی از موارد ملزم به رعایت در روند بارگیری و حمل قارچ‌ها تهیه نمایید. در پایان نیز گزارشی از روند انجام ثبت و نگهداری شود.

چک‌لیست‌ها

چندین فهرست از موارد لازم‌الاجرا برای پایش بهداشت مزرعه پرورش قارچ و انطباق با پروتکل‌های ایمنی تهیه نمایید.

چک‌لیست روزانه

در هر قسمت از مزرعه، فهرستی از کارها و موارد الزامی بهداشت مزرعه پرورش قارچ به‌صورت روزانه و در مراحل کشت، برداشت، بسته‌بندی و حمل توسط سرپرست یا سرکارگر تهیه شود.نتایج بازرسی و چک کردن تمامی موارد (کارگران، تجهیزات، انجام عملیات) از نظر بهداشتی، ثبت و نگهداری شود.

چک‌لیست تأیید

بازرسی دوره‌ای، اجرای واقعی بهداشت مزرعه پرورش قارچ را از سطح دستورالعمل به یک فرایند قابل سنجش تبدیل می‌کند.

وضعیت بهداشتی و ایمنی محوطه و ساختمان‌های مزرعه پرورش قارچ را حداقل 4 بار در سال توسط بازرس یا نماینده مدیر مزرعه، بررسی کنید.همچنین چک‌لیست‌های پیش از عملیات و گزارش‌های بازرسی به‌طور منظم تکمیل شوند. در صورت کشف نقص، اقدامات اصلاحی لازم در اسرع وقت انجام شود.

چک‌لیست و گزارش سالانه

یک‌بار در سال تمامی موارد و تجهیزات بهداشتی و ایمنی به‌صورت کامل بازرسی و گزارشی توسط تیم بازرسی تهیه شود.نتایج و گزارش‌ها کاملاً بررسی و آنالیز شود و تحلیل‌ها مستند گردد. سپس بر اساس نتایج گزارش، تغییرات لازم در پروتکل‌های بهداشت مزرعه پرورش قارچ لحاظ گردد. همچنین نسبت به رفع کمبودها و مشکلات اقدام شود.