این روزها واژه «آداپتوژن» روی بستهبندی پودر قارچ، دمنوش، کپسول و نوشیدنیهای موسوم به عملکردی دیده میشود. بعضی محصولات از کاهش استرس حرف میزنند، گروهی وعده افزایش انرژی میدهند و برخی نیز مدعی تنظیم هورمونها هستند. وجود این واژه روی برچسب، اثربخشی محصول را ثابت نمیکند.
برای ارزیابی علمی باید مشخص باشد درباره کدام گیاه یا قارچ، کدام گونه، چه نوع عصاره، چه مقدار مصرف و چه پیامدی صحبت میکنیم. نتیجه مطالعه یک عصاره استانداردشده را نمیتوان به پودر خام، تنتور یا محصول چندترکیبی تعمیم داد.
آداپتوژن دقیقاً چیست؟
آداپتوژن یا Adaptogen نامی است که برای برخی مواد طبیعی با اثر احتمالی بر پاسخ بدن به فشارهای جسمی، روانی یا محیطی بهکار میرود. طبق یک مرور علمی درباره مفهوم آداپتوژنها، در تعریف کلاسیک چنین مادهای باید سه ویژگی داشته باشد:
- در مقدار معمول، سمیت قابلتوجهی نداشته باشد.
- بهصورت غیراختصاصی بر سازگاری بدن با عوامل فشارزا اثر بگذارد.
- به عادیشدن عملکردهای مختلشده بدن کمک کند.
این تعریف هنوز به معنای تشکیل یک گروه دارویی با اثر و مقدار مصرف یکسان نیست. راهنمای پزشکی Merck درباره آداپتوژنها یادآوری میکند که مواد بسیار متفاوتی زیر این عنوان قرار گرفتهاند و هرکدام باید جداگانه بررسی شوند.
آداپتوژنها گاهی بهعنوان کمک کوتاهمدت برای مدیریت استرس یا خستگی معرفی میشوند، اما جای بررسی علت استرس مزمن یا خستگی مداوم را نمیگیرند. برای بررسی نقش گونههای قارچی در این زمینه، مقاله نقش قارچها در رفع خستگی مکمل مناسبی است.
آیا آداپتوژنها کورتیزول را تنظیم میکنند؟
این ادعا که آداپتوژن در صورت بالابودن کورتیزول آن را کاهش میدهد و هنگام پایینبودن آن را افزایش میدهد، بیش از اندازه ساده شده است. کورتیزول بر اساس ساعت شبانهروز، کیفیت خواب، فعالیت بدنی، بیماری و وضعیت روانی تغییر میکند.
برخی فرآوردههای مشخص، بهویژه بعضی عصارههای آشواگاندا، در کارآزماییهای کوتاهمدت با کاهش استرس ادراکشده یا تغییر کورتیزول همراه بودهاند؛ اما نمیتوان این نتیجه را به تمام آداپتوژنها نسبت داد. یک مرور مکانیسمهای پیشنهادی آداپتوژنها نیز میان اثرات مولکولی، مطالعات حیوانی و نتایج بالینی تمایز قائل میشود.
انواع آداپتوژنها
فهرست آداپتوژنها در منابع مختلف یکسان نیست. آشواگاندا، رودیولا، جینسینگ آسیایی، جینسینگ آمریکایی، الوترو، شیزاندرا و تولسی از نمونههای گیاهی پرتکرار هستند. در حوزه قارچهای خوراکی و دارویی نیز نام گانودرما، کوردیسپس، چاگا و گاهی یال شیر دیده میشود.
| نام رایج | نام علمی | زمینه مورد مطالعه | وضعیت کلی شواهد |
|---|---|---|---|
| آشواگاندا | Withania somnifera | استرس و خواب | چند مطالعه انسانی؛ فرآوردهها متفاوتاند |
| جینسینگ آسیایی | Panax ginseng | خستگی و بعضی شاخصهای شناختی | محدود و وابسته به فرآورده |
| جینسینگ آمریکایی | Panax quinquefolius | خستگی و متابولیسم | برای کاربردهای مختلف یکسان نیست |
| الوترو | Eleutherococcus senticosus | خستگی و تحمل فشار | محدود |
| رودیولا | Rhodiola rosea | خستگی و عملکرد ذهنی | نتایج ناهمگون |
| گانودرما | Ganoderma spp. | خستگی و شاخصهای ایمنی | مطالعات انسانی محدود |
| کوردیسپس | Cordyceps و Ophiocordyceps | خستگی و عملکرد جسمی | نتایج انسانی یکدست نیست |
| چاگا | Inonotus obliquus | فعالیتهای زیستی مختلف | عمدتاً آزمایشگاهی و حیوانی |
آشواگاندا
آشواگاندا یا گیلاس زمستانی از آداپتوژنهای گیاهی بیشتر مطالعهشده است. برخی فرآوردههای آن در مطالعات کوتاهمدت با بهبود محدود استرس یا خواب همراه بودهاند. طبق جمعبندی علمی NCCIH درباره آشواگاندا، شواهد مربوط به اضطراب هنوز روشن نیست و بیشتر مطالعات نیز نمونههای کوچک و فرآوردههای متفاوت داشتهاند.
مصرف کوتاهمدت بعضی فرآوردهها ممکن است قابلتحمل باشد، اما اطلاعات کافی درباره ایمنی بلندمدت وجود ندارد. خوابآلودگی، ناراحتی گوارشی و موارد نادر آسیب کبدی گزارش شده است. مصرف آن در بارداری، شیردهی، اختلالات تیروئید، بیماریهای خودایمنی و پیش از جراحی نیازمند احتیاط جدی است.
جینسینگ آسیایی و آمریکایی
جینسینگ آسیایی و آمریکایی دو گونه جداگانهاند و نباید اثر آنها یکسان فرض شود. جینسینگ آسیایی بیشتر برای خستگی، عملکرد جسمی و برخی شاخصهای شناختی بررسی شده است. راهنمای NCCIH درباره جینسینگ آسیایی نشان میدهد که نتایج برای بسیاری از کاربردها روشن نیست و نوع فرآورده بر نتیجه اثر میگذارد.
جینسینگ آمریکایی نیز برای خستگی، قند خون و بعضی پیامدهای دیگر مطالعه شده است، اما نمیتوان آن را درمان درد، افسردگی یا اختلالات ایمنی معرفی کرد. عبارتهایی مانند «بازنشانی دوپامین» یا «تقویت سیستم عصبی» برای توضیح اثر این گیاه بیش از اندازه کلی هستند.
الوترو یا جینسینگ سیبری
الوترو با نام تجاری جینسینگ سیبری شناخته میشود، اما از جنس Panax نیست. این گیاه برای خستگی و تحمل فشار بررسی شده است، ولی شواهد انسانی آن محدود است. بهتر است در مقاله و روی برچسب محصول از نام علمی Eleutherococcus senticosus استفاده شود تا با جینسینگ آسیایی یا آمریکایی اشتباه نشود.
رودیولا رزا
رودیولا یا ریشه طلایی برای خستگی، استرس و عملکرد ذهنی بررسی شده است. بعضی مطالعات نتایج امیدوارکنندهای گزارش کردهاند، اما تفاوت عصارهها، اندازه کوچک نمونهها و روشهای سنجش متفاوت، نتیجهگیری عمومی را دشوار میکند. رودیولا را نیز نباید جایگزین درمان افسردگی یا اضطراب دانست.
قارچهای آداپتوژن کداماند؟
اصطلاح «قارچ آداپتوژن» بیشتر در بازار مکملها دیده میشود. در پژوهش علمی، هر قارچ بر اساس گونه، بخش مصرفی، نوع عصاره و پیامد مورد مطالعه بررسی میشود. اندام بارده، میسلیوم، بستر حاوی میسلیوم و عصاره یک محصول واحد نیستند.
گانودرما یا ریشی
قارچ گانودرما یا ریشی حاوی پلیساکاریدها، تریترپنها و ترکیبات زیستفعال دیگری است. برخی مطالعات انسانی اثر احتمالی فرآوردههای مشخص آن را بر خستگی یا شاخصهای ایمنی بررسی کردهاند، ولی دادهها برای بسیاری از ادعاهای تجاری کافی نیستند.
یک مرور کارآزماییهای قارچهای دارویی نشان میدهد که نوع محصول، جمعیت مورد مطالعه و پیامدهای سنجیدهشده میان تحقیقات تفاوت زیادی دارند. نتیجه یک عصاره استانداردشده را نمیتوان به پودر خام یا قهوه گانودرما تعمیم داد.
پیش از اعتماد به ادعاهای گسترده، خواندن ارزیابی ادعاهای تجاری گانودرما میتواند به تشخیص فاصله میان بازاریابی و شواهد انسانی کمک کند.
کوردیسپس
نام کوردیسپس برای محصولات متفاوتی استفاده میشود. Ophiocordyceps sinensis، Cordyceps militaris و فرآوردههای تخمیری تجاری الزاماً ترکیبات یکسانی ندارند. آشنایی با خانواده قارچهای کوردیسپس کمک میکند نام گونه و ماده اولیه روی برچسب دقیقتر بررسی شود.
کوردیسپس بیشتر برای خستگی، ظرفیت هوازی و عملکرد جسمی مطالعه شده است. نتیجه تحقیقات یکدست نیست؛ بنابراین بهتر است شواهد مربوط به خواص کوردیسپس بر اساس نوع مطالعه و فرآورده مصرفی خوانده شوند.
چاگا
قارچ چاگا به شکل قطعات خشک، پودر و عصاره عرضه میشود. بیشتر مطالعات مربوط به فعالیت آنتیاکسیدانی، التهاب، قند خون یا سلولهای سرطانی روی سلول یا حیوان انجام شدهاند. این یافتهها برای معرفی چاگا بهعنوان درمان بیماری کافی نیستند.
بررسی خواص منتسب به چاگا باید همراه با توجه به عوارض احتمالی انجام شود. میزان بالای اگزالات، احتمال اثر بر قند خون و احتمال تداخل با داروهای مؤثر بر انعقاد از نکات قابلتوجه هستند.
آیا یال شیر یک آداپتوژن است؟
قارچ یال شیر یا هریسیوم بیشتر بهدلیل اثر احتمالی ترکیبات آن بر مسیرهای عصبی مطالعه شده است. به همین دلیل، این قارچ بیشتر در گروه قارچهای دارویی یا نوتروپیک قرار میگیرد. معرفی آن بهعنوان آداپتوژن در بازار رایج است، اما این طبقهبندی در منابع علمی یکسان نیست.
چگونه آداپتوژنها مصرف میشوند؟
فرآوردههای آداپتوژن در شکلهای مختلفی عرضه میشوند:
- پودر افزودهشده به غذا یا نوشیدنی
- کپسول یا قرص مکمل
- تنتور یا عصاره مایع
- دمنوش یا جوشانده
- عصاره خشک استانداردشده
نوشیدن یک فنجان دمنوش میتواند فرصتی کوتاه برای استراحت فراهم کند، اما اثر آرامشبخش خودِ این وقفه را نباید بهطور کامل به ترکیب آداپتوژن نسبت داد. مقدار ماده فعال در دمنوش، عصاره و کپسول نیز یکسان نیست.
بهجای ارائه یک مقدار مصرف عمومی، باید دستور همان فرآورده، غلظت عصاره، وضعیت پزشکی فرد و داروهای همزمان بررسی شود. مقدار استفادهشده در یک پژوهش نیز الزاماً برای خوددرمانی مناسب نیست.
فواید احتمالی آداپتوژنها
افراد معمولاً آداپتوژنها را با هدف کاهش احساس استرس، مدیریت خستگی، بهبود خواب، افزایش تمرکز یا پشتیبانی از عملکرد جسمی مصرف میکنند. این هدفها با اثر اثباتشده تفاوت دارند.
| کاربرد مورد انتظار | برداشت علمی مناسب |
|---|---|
| کاهش استرس | بعضی فرآوردهها ممکن است بر استرس ادراکشده اثر محدود داشته باشند |
| کاهش خستگی | نتیجه به علت خستگی، جمعیت مطالعه و فرآورده وابسته است |
| بهبود خواب | برای برخی فرآوردههای آشواگاندا شواهد محدود وجود دارد |
| بهبود تمرکز | احساس انرژی با بهبود واقعی عملکرد شناختی یکسان نیست |
| اثر بر سیستم ایمنی | ممکن است بعضی شاخصها تغییر کنند؛ عبارت «تقویت ایمنی» بیش از اندازه کلی است |
چرا کیفیت شواهد یکسان نیست؟
- تفاوت گونه: گونههای نزدیک ممکن است ترکیبات متفاوتی داشته باشند.
- تفاوت ماده اولیه: ریشه، اندام بارده، میسلیوم و بستر کشت قابلجایگزینی نیستند.
- تفاوت عصاره: حلال، نسبت استخراج و استانداردسازی بر ترکیب نهایی اثر میگذارند.
- نمونههای کوچک: بعضی مطالعات شرکتکنندگان کمی دارند.
- دوره کوتاه: یک مطالعه چندهفتهای ایمنی مصرف طولانیمدت را مشخص نمیکند.
- محصولات ترکیبی: در مکملهای چندجزئی، تشخیص عامل اثر یا عارضه دشوار است.
عوارض و مدت مصرف آداپتوژنها
برای تمام آداپتوژنها نمیتوان یک سقف زمانی مانند «کمتر از شش ماه» تعیین کرد. اطلاعات ایمنی هر ماده و فرآورده تفاوت دارد و درباره مصرف بلندمدت بسیاری از آنها داده انسانی کافی وجود ندارد.
عوارض احتمالی، بسته به محصول و فرد، میتواند شامل موارد زیر باشد:
- واکنش حساسیتی
- درد یا ناراحتی شکم
- تهوع، یبوست یا اسهال
- سردرد یا سرگیجه
- خوابآلودگی، بیخوابی یا بیقراری
- تغییر فشار یا قند خون
- اثر بر عملکرد تیروئید در بعضی مواد
زمان مصرف نیز به ویژگی همان فرآورده بستگی دارد. بعضی ترکیبات ممکن است خوابآلودگی ایجاد کنند و برخی در افراد حساس با بیقراری همراه باشند. بنابراین، توصیه ثابت «مصرف صبح» یا «مصرف شب» برای تمام آداپتوژنها مناسب نیست.
تداخل دارویی آداپتوژنها
در صورت ابتلا به دیابت، فشار خون، اختلال تیروئید، بیماری خودایمنی، مشکلات خواب یا اختلالات خلقی، مصرف مکمل باید با پزشک یا داروساز بررسی شود. یک بررسی تداخل آداپتوژنها با داروهای ضدافسردگی نیز گزارشهایی از عوارض احتمالی مصرف همزمان ارائه کرده است.
| گروه دارویی | علت احتیاط |
|---|---|
| داروهای دیابت | احتمال تغییر قند خون |
| داروهای فشار خون | احتمال افزایش یا کاهش اثر دارو |
| داروهای تیروئید | احتمال اثر بعضی مواد بر عملکرد تیروئید |
| داروهای ضدانعقاد | احتمال تغییر خطر خونریزی |
| داروهای آرامبخش | احتمال افزایش خوابآلودگی |
| داروهای سرکوبکننده ایمنی | احتمال اثر متقابل با ترکیبات مؤثر بر فعالیت ایمنی |
قارچ خوراکی، آنتیاکسیدانها و سلامت روان
مفهوم آداپتوژن را نباید با ارزش تغذیهای همه قارچها یکسان دانست. قارچ خوراکی میتواند فیبر، ویتامینهای گروه B، مس، سلنیوم و در شرایط مشخص ویتامین D فراهم کند. مقدار این مواد به گونه، شرایط پرورش و فرآوری بستگی دارد.
قارچها همچنین حاوی ترکیباتی مانند ارگوتیونئین و گلوتاتیون هستند. این ترکیبات در پژوهشهای مرتبط با استرس اکسیداتیو بررسی شدهاند، اما جملههایی مانند «گلوتاتیون قارچ از پیری مغز و قلب جلوگیری میکند» از دادههای فعلی فراتر میروند. وجود یک آنتیاکسیدان در غذا، بهتنهایی پیشگیری از یک بیماری یا فرایند وابسته به سن را اثبات نمیکند.
مطالعه مصرف قارچ و افسردگی چه میگوید؟
در یک مطالعه جمعیتی مبتنی بر دادههای NHANES، اطلاعات ۲۴٬۶۹۹ بزرگسال آمریکایی در فاصله سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۶ بررسی شد. افسردگی با پرسشنامه PHQ-9 و مصرف قارچ با یادآمد خوراک ۲۴ساعته ارزیابی شده بود.
در این نمونه، شیوع وزنی افسردگی ۵٫۹ درصد و میزان گزارش مصرف قارچ ۵٫۲ درصد بود. پژوهشگران در برخی تحلیلها میان مصرف قارچ و احتمال کمتر افسردگی ارتباط مشاهده کردند، اما رابطه دوز و پاسخ دیده نشد. نوع قارچ مصرفی نیز مشخص نبود.
قارچ خوراکی میتواند بخشی از یک الگوی غذایی متنوع باشد. بااینحال، افسردگی یک اختلال چندعاملی است و تغذیه فقط یکی از عوامل مرتبط با آن بهشمار میرود. تغییر خلق مداوم، کنارهگیری اجتماعی یا اختلال محسوس در خواب و عملکرد روزانه نیازمند ارزیابی حرفهای است.
ویتامینهای گروه B و سایر ویتامینهای غذایی در متابولیسم انرژی نقش دارند، اما وجود آنها در قارچ به معنای ایجاد انرژی فوری یا درمان خستگی نیست.
هنگام انتخاب مکمل آداپتوژن چه چیزی را بررسی کنیم؟
- نام علمی: عنوانهایی مانند «قارچ دارویی» یا «کوردیسپس» بدون تعیین گونه اطلاعات کافی نمیدهند.
- بخش مصرفی: در محصولات قارچی باید اندام بارده، میسلیوم یا بستر حاوی میسلیوم مشخص باشد.
- نوع فرآورده: پودر خام، عصاره آبی و عصاره دوگانه ترکیب یکسانی ندارند.
- مقدار اجزا: عبارت «فرمول اختصاصی» ممکن است مقدار واقعی هر ماده را مشخص نکند.
- کنترل کیفیت: هویت گونه، آلودگی میکروبی و فلزات سنگین باید بررسی شوند.
- ادعاهای محصول: وعده درمان چند بیماری نامرتبط یا تنظیم همه هورمونها قابلاعتماد نیست.
طبق راهنمای FDA درباره مکملهای غذایی، مکملها پیش از ورود به بازار مانند داروهای نسخهای از نظر اثربخشی تأیید نمیشوند. عرضه یک محصول در بازار یا فروشگاه آنلاین، تأیید علمی ادعاهای آن نیست.
جمعبندی
پیش از انتخاب محصول، نام علمی، نوع عصاره، ماده اولیه، مقدار هر جزء و آزمایشهای کیفیت را بخوانید. سابقه پزشکی و داروهای مصرفی نیز بخشی از تصمیم هستند. اگر نشانهها مداوماند، بهتر است علت آنها پیش از خرید مکمل بررسی شود.
سؤالات متداول درباره آداپتوژنها
-
آداپتوژن چیست؟
اصطلاحی برای بعضی گیاهان، قارچها یا فرآوردههایی است که گفته میشود بر پاسخ بدن به فشار اثر میگذارند. این عنوان اثربخشی پزشکی محصول را ثابت نمیکند.
-
معروفترین آداپتوژنها کداماند؟
آشواگاندا، رودیولا، جینسینگ، الوترو، شیزاندرا و تولسی از نمونههای پرتکرارند. گانودرما و کوردیسپس نیز در بازار مکملهای قارچی آداپتوژن نامیده میشوند.
-
آیا آداپتوژنها استرس را درمان میکنند؟
خیر. برخی فرآوردهها ممکن است بر استرس ادراکشده اثر محدود داشته باشند، اما درمان استاندارد اختلال اضطراب یا استرس مزمن نیستند.
-
آیا تمام قارچهای دارویی آداپتوژن هستند؟
خیر. قارچ دارویی اصطلاح گستردهتری است. وجود ترکیب زیستفعال یک قارچ را خودبهخود به آداپتوژن تبدیل نمیکند.
-
آیا آداپتوژنها کورتیزول را کاهش میدهند؟
این اثر برای همه آنها اثبات نشده است. برخی مطالعات درباره فرآوردههای مشخص تغییر کورتیزول را گزارش کردهاند، اما نتیجه قابل تعمیم به تمام محصولات نیست.
-
مصرف روزانه آداپتوژنها بیخطر است؟
نه برای همه. ایمنی به نوع ماده، مقدار، مدت مصرف، بیماریهای فرد و داروهای همزمان وابسته است.
-
آیا زنان باردار میتوانند آداپتوژن مصرف کنند؟
بدون نظر پزشک توصیه نمیشود. اطلاعات ایمنی بسیاری از این مواد در بارداری و شیردهی کافی نیست و بعضی از آنها مناسب نیستند.
بازبینی: تیم تحریریه هاگ
- مرور مفهوم آداپتوژنها: مرور علمی تعریف، ویژگیها و محدودیتهای آداپتوژنها در مجله ژورنال کمپلمنتری و اینتگریتیو مدسین.
- راهنمای پزشکی Merck: راهنمای جامع و قابل اعتماد در مورد آداپتوژنها و مکملهای گیاهی.
- مرور مکانیسمهای آداپتوژنها: مرور سیستماتیک مکانیسمهای مولکولی، آزمایشگاهی و بالینی آداپتوژنها.
- جمعبندی علمی NCCIH درباره آشواگاندا: جمعبندی رسمی مرکز ملی تکمیلکنندههای بهداشتی آمریکا در مورد آشواگاندا.
- راهنمای NCCIH درباره جینسینگ آسیایی: راهنمای رسمی مرکز ملی تکمیلکنندههای بهداشتی آمریکا برای جینسینگ آسیایی.
- مرور کارآزماییهای قارچهای دارویی: مرور جامع کارآزماییهای بالینی روی قارچهای دارویی و گانودرما.
- مطالعه NHANES درباره قارچ و افسردگی: مطالعه بزرگ مقطعی با دادههای بیش از ۲۴ هزار نفر آمریکایی (NHANES).
- بررسی تداخل آداپتوژنها با داروهای ضدافسردگی: تحقیق سیستماتیک در مجله فارماکولوژی فرنتییرز درباره تداخلات.
- راهنمای FDA برای مکملهای غذایی: راهنمای رسمی سازمان غذا و دارو آمریکا درباره مکملهای غذایی.
