بستر کشت قارچ صدفی، مواد اولیه و فرمول ساخت

بستر کشت قارچ صدفی می‌تواند مواد متنوعی مانند کاه و کلش، خاک اره، ضایعات پنبه، الیاف نارگیل، تفاله قهوه، پسماند ذرت، مقوا و حتی دستمال کاغذی باشد. بنابراین انتخاب بستر مناسب برای پرورش قارچ صدفی، جهت دستیابی به محصول باکیفیت، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
یک بستر خوب، تعادل مناسبی از مواد مغذی، رطوبت و ساختار را برای رشد قارچ فراهم می‌کند و تضمین می‌کند که قارچ‌های صدفی باکیفیت پرورش دهید. انتخاب بستر مناسب به عواملی مانند در دسترس بودن مواد اولیه، سهولت آماده‌سازی و محیط کشت شما بستگی دارد.

فرمول استاندارد بستر برای کشت قارچ صدفی، ترکیب کاه غلات (به‌ویژه کاه گندم یا جو) به‌عنوان ماده اصلی با سبوس گندم به‌عنوان ماده مکمل، با نسبت حدود 85 به 15 درصد است که باید از طریق فرآیند پاستوریزه‌سازی (آب گرم یا بخار) آماده‌سازی شود تا آلودگی‌های میکروبی کاهش یافته و شرایط مناسب برای رشد سریع و یکنواخت میسلیوم فراهم گردد.

مواد اولیه برای ساخت بستر قارچ صدفی

مواد اولیه مورد نیاز برای ساخت کمپوست قارچ صدفی عبارت است از:

• پایه کربنی (ماده اصلی): کاه غلات به‌ویژه کاه گندم یا جو که منبع اصلی کربن و ساختار فیزیکی بستر را فراهم می‌کند.
• پایه نیتروژنی (مکمل‌ها): سبوس گندم یا سبوس برنج که برای تأمین نیتروژن و افزایش سرعت رشد میسلیوم استفاده می‌شود.
• تنظیم‌کننده‌ها: گچ کشاورزی(جیپسوم) یا آهک هیدراته که به‌منظور تنظیم pH بستر و بهبود بافت و پایداری آن به کار می‌رود.

بهترین فرمول های ساخت بستر قارچ صدفی

بهترین فرمول‌های ترکیبی ساخت بستر قارچ صدفی به صورت زیر است.

نسبت کربن به نیتروژن (C/N) مناسب برای قارچ صدفی، معمولا در بازه 1:25 تا 1:30 قرار دارد. افزایش بیش از حد مواد نیتروژنی (مانند سبوس زیاد) باعث بالا رفتن خطر آلودگی می‌شود و کاهش آن نیز رشد میسلیوم و عملکرد نهایی را محدود می‌کند. بنابراین رعایت دقیق نسبت ترکیبات در هر فرمول اهمیت کلیدی دارد.

مراحل گام‌به‌گام آماده‌سازی و پاستوریزاسیون بستر کشت

برای دستیابی به بالاترین میزان محصول، آماده‌سازی بستر باید طبق اصول بهداشتی دقیق انجام شود. هدف از این مرحله، نرم کردن بافت کاه برای جذب آب و حذف میکروارگانیسم‌های مزاحم (مانند کپک سبز) است. این فرآیند در ۴ مرحله اصلی انجام می‌شود:

۱. خرد کردن

مواد اولیه خشک (کاه و کلش) باید به قطعات ۳ تا ۵ سانتی‌متری خرد شوند. قطعات بزرگتر، فضای خالی زیادی در کیسه ایجاد می‌کنند و میسیلیوم نمی‌تواند به خوبی در آن‌ها حرکت کند. قطعات خیلی ریز (پودری) نیز باعث خفگی بستر می‌شوند.

۲. روش‌های پاستوریزاسیون (مهم‌ترین مرحله)

برای حذف آلودگی‌ها، شما باید یکی از دو روش زیر را انتخاب کنید. انجام همزمان هر دو روش معمولاً ضرورتی ندارد و روش حرارتی برای تولید انبوه ارجحیت دارد.

روش الف) پاستوریزاسیون حرارتی (با آب داغ یا بخار)

این روش مطمئن‌ترین راه برای تولیدکنندگان حرفه‌ای است. برای این کار کاه و کلش را درون کیسه‌های نخی یا گونی بریزید و آن‌ها را در دیگ آب گرم با دمای حدود ۸۰ درجه سانتی‌گراد غوطه‌ور کنید. دمای مرکز بستر باید به ۶۰ تا ۶۵ درجه سانتی‌گراد برسد و به مدت ۶۰ تا ۹۰ دقیقه در این دما باقی بماند.

نکته مهم: دما نباید از ۷۰ درجه بالاتر رود، زیرا باکتری‌های مفید (که از بستر در برابر کپک‌ها محافظت می‌کنند) از بین می‌روند.

روش ب) پاستوریزاسیون سرد (شیمیایی با آهک)

این روش برای تولید خانگی یا مکان‌هایی که امکان جوشاندن آب وجود ندارد، کاربرد دارد. در این مرحله ما برخلاف تصور رایج، به محیط اسیدی نیاز نداریم. برای جلوگیری از رشد تریکودرما (کپک سبز)، باید محیط بستر را با استفاده از آهک، قلیایی (pH بین ۷.۵ تا ۸.۵) کنیم. بدین منظور کاه را در مخزن آب معمولی بریزید و به ازای هر ۱۰۰ لیتر آب، حدود ۱ تا ۲ کیلوگرم آهک هیدراته (آهک مرده) اضافه کنید. کاه باید حداقل ۱۲ تا ۲۴ ساعت در این محلول بماند تا آهک به مغز ساقه‌ها نفوذ کند و اثر ضدعفونی‌کنندگی کامل شود (زمان‌های کوتاه ۲-۳ ساعته کافی نیست).

۳. تنظیم رطوبت و تست فشردن

پس از پاستوریزاسیون (چه گرم و چه سرد)، بستر را روی یک سطح تمیز و ضدعفونی شده پهن کنید تا آب اضافی آن خارج شود. رطوبت ایده آل ۶۵ تا ۷۰ درصد است. برای تست دستی، مقداری از کاه را در مشت خود بگیرید و محکم فشار دهید. اگر آب شرره کرد، رطوبت زیاد است (باید بیشتر هوا بخورد). اگر اصلاً خیس نشد، رطوبت کم است و اگر آب چکه نکرد اما کف دست شما کاملاً خیس شد، رطوبت عالی است.

۴. هم‌دما شدن و افزودن مکمل‌ها

اگر از روش حرارتی استفاده کردید، صبر کنید تا دمای کاه به ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتی‌گراد برسد. هرگز در دمای بالا بذر ریزی نکنید زیرا میسیلیوم می‌سوزد. در این مرحله می‌توانید مکمل‌های غذایی مانند سبوس (که جداگانه پاستوریزه شده) و یا گچ کشاورزی (برای تنظیم نهایی pH و جلوگیری از بهم‌چسبیدگی) را به مخلوط اضافه کنید. این روش در مقیاس خانگی با جوشاندن در دیگ (روش سنتی) و در مقیاس صنعتی با تونل‌های بخار انجام می‌شود.

ویژگی های یک بستر آماده و باکیفیت برای قارچ صدفی

یک بستر آماده و باکیفیت برای قارچ صدفی دارای ویژگی های زیر است.

رنگ و بو

بستر صدفی پس از فرآوری صحیح باید رنگ طبیعی کاه روشن تا زرد طلایی داشته باشد و بوی «کاه پخته» یا علف بخارخورده بدهد. هرگونه بوی ترش، الکلی، کپک‌زده یا تعفن نشان‌دهنده شروع تخمیر ناخواسته است که برای قارچ صدفی کاملا مضر بوده و نشان می‌دهد فرآیند آماده‌سازی نادرست انجام شده است. تأکید می‌شود که در بستر قارچ صدفی نباید هیچ‌گونه تخمیری رخ دهد.

رطوبت

کاه باید مرطوب شود تا میزبان رشد میسلیوم قارچ باشد و با آهک هیدراته یا گرما تیمار شود. رطوبت مناسب بستر صدفی از طریق تست مشت کردن بررسی می‌شود. بطوریکه با فشردن یک مشت از بستر، فقط چند قطره آب خارج شود و آب به‌صورت جریان نیابد. اگر آب نچکد، بستر خشک است و اگر آب به‌صورت پیوسته خارج شود، بستر بیش از حد خیس بوده و احتمال آلودگی را بالا می‌برد. این سطح رطوبت نتیجه یک فرآوری اصولی و بدون تخمیر است.

pH (اسیدیته)

pH اولیه بستر باید در محدوده قلیایی (حدود ۷.۵ تا ۸.۵) تنظیم شود تا از رشد کپک‌های رقیب جلوگیری کند. پس از رشد کامل میسیلیوم، pH به طور طبیعی به سمت خنثی یا کمی اسیدی (حدود ۶.۵) میل می‌کند که برای مرحله میوه‌دهی ایده‌آل است.

نتیجه گیری

به‌طور کلی می‌توان گفت که موفقیت در پرورش قارچ صدفی، بیش از هر چیز به انتخاب درست مواد اولیه، رعایت نسبت‌های ترکیبی و فرآوری اصولی بستر بدون وقوع تخمیر وابسته است. استفاده از مواد پایه کربنی مانند کاه و کلش یا خاک‌اره چوب‌های سخت، در کنار مکمل‌های نیتروژنی حساب‌شده مانند سبوس، با رعایت نسبت مناسب C/N و تنظیم pH، بستری پایدار و پر‌بازده ایجاد می‌کند. همچنین به‌کارگیری روش‌های صحیح پاستوریزاسیون، چه در مقیاس سنتی و چه صنعتی، نقش کلیدی در کاهش آلودگی و افزایش سرعت رشد میسلیوم دارد. انتخاب فرمول استاندارد یا اقتصادی باید بر اساس سطح تولید، امکانات موجود و هدف کشت انجام شود تا بیشترین عملکرد، کیفیت محصول و سودآوری در پرورش قارچ صدفی حاصل گردد.

مولف:

گردآوری و تالیف توسط تیم تحریره هاگ
کپی فقط با ذکر منبع مجاز است.