قارچ سم اسبی با نام علمی Fomes fomentarius قارچی چوب‌زی، چندساله و بدون ساقه است که با اندام بارده سخت و سم‌مانند و منافذ ریز زیرین شناخته می‌شود. بافت چوبی آن برای غذای معمول مناسب نیست. کاربرد تاریخی اصلی آن تهیه آتش‌زنه بوده و پژوهش‌ها درباره اثرهای آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و کاهش قند خون آن بیشتر آزمایشگاهی یا حیوانی‌اند.
قارچ نعل اسبی روی چوب درختان پهن‌برگ رشد می‌کند، سطح زیرینش تیغه ندارد و در تمام سال دیده می‌شود. برای شناخت آن باید شکل، منافذ، میزبان و در بررسی تخصصی، اسپورها را کنار هم سنجید.
قارچ سم اسبی چیست و چرا به آن نعل اسبی می‌گویند؟
قارچ سم اسبی در گروه قارچ‌های منفذدار و شاخه قارچ‌های بازیدیومیست قرار می‌گیرد. اسپورهای این گروه در سطح زیرین اندام بارده تشکیل می‌شوند. در این گونه، ساقه مشخصی دیده نمی‌شود؛ کلاهک سخت آن با نیمرخ سم‌مانند و شیارهای هم‌مرکز به چوب چسبیده است. همین ظاهر، نام «سم اسبی» را توضیح می‌دهد. در بعضی منابع فارسی به آن نعل اسبی هم می‌گویند.
| ویژگی | مشاهده معمول |
|---|---|
| نام علمی | Fomes fomentarius |
| اندام بارده | سخت، سم‌مانند و بدون ساقه |
| سطح زیرین | منفذدار؛ بدون تیغه |
| زیستگاه | چوب درختان پهن‌برگ |
| زمان مشاهده | تمام سال؛ اندام بارده چندساله |
| مصرف غذایی | فاقد مصرف غذایی معمول |
نام انگلیسی Horse’s Hoof به شکل سم‌مانند این گونه اشاره دارد. نام Tinder Fungus بر کاربرد بافت داخلی آن برای گرفتن جرقه تأکید می‌کند. در اطلس دانشگاه بریتیش کلمبیا، این کاربرد تاریخی ثبت شده است. برای آشنایی با ساختار کلی قارچ‌ها، راهنمای قارچ چیست را ببینید.
چرا نام علمی از نام عمومی دقیق‌تر است؟
نام عمومی همیشه به یک گونه مشخص اشاره نمی‌کند. مثلاً «قارچ سم‌مانند» می‌تواند توصیف چند قارچ چوب‌زی باشد. هنگام مقایسه مقاله‌ها، برچسب نمونه یا گزارش آزمایشگاهی، نام Fomes fomentarius را ملاک بگذارید؛ شباهت نام‌ها دلیل نمی‌شود نتیجه پژوهش روی یک گونه را به گونه دیگر نسبت دهیم.
آیا قارچ سم اسبی خوراکی است؟
قارچ سم اسبی به‌دلیل بافت سخت و چوبی، در راهنمای اطلس E-Flora BC غیرخوراکی معرفی شده است و برای آشپزی معمول انتخاب مناسبی نیست.
«غیرخوراکی» الزاماً مترادف «سمی» نیست. مرور Food Bioscience در سال ۲۰۲۴ آن را قابل‌خوردن اما نامطبوع و فاقد مصرف غذایی معمول توصیف کرده است. تفاوت این تعبیرها، بافت نامناسب قارچ برای غذا را تغییر نمی‌دهد و توصیه‌ای برای خوردن آن یا تهیه دمنوش نیست.
«قارچ اسبی» با «قارچ سم اسبی» یکی نیست
در پایگاه نام‌های دانشگاه ملبورن، نام انگلیسی Horse mushroom برای Agaricus arvensis آمده است. این نام با Horse’s Hoof برای قارچ سم اسبی فرق دارد. برای رفع ابهام، نام علمی را بررسی کنید.
احتیاط در شناسایی و مصرف
از روی عکس، رنگ یا شباهت نام‌ها درباره مصرف قارچ خودرو تصمیم نگیرید. نمونه ناشناس را نچشید و برای شناسایی از قارچ‌شناس کمک بگیرید. پس از مصرف قارچ ناشناخته، برای دریافت کمک پزشکی منتظر ظاهرشدن علائم نمانید.
مشخصات قارچ سم اسبی و راهنمای شناسایی
برای شناسایی، شکل اندام بارده، اتصال به چوب و منافذ سطح زیرین را با هم بررسی می‌کنند. ویژگی‌های میکروسکوپی به تفکیک گونه‌های مشابه کمک می‌کنند.
شکل و رنگ قارچ سم اسبی چه نشانه‌هایی دارد؟
اندام بارده این قارچ سخت و چندساله است. در توصیف گونه در هرباریوم قارچ‌شناسی دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی، پهنای ۲ تا ۱۵ سانتی‌متر گزارش شده است. پوسته سخت سطح بالایی، نوارها و شیارهای هم‌مرکز دارد. رنگ معمول آن خاکستری مایل به قهوه‌ای است و در نمونه‌های کهنسال تیره‌تر می‌شود.
در مقطع اندام بارده، پوسته سخت، بافت داخلی قهوه‌ای و لایه‌های لوله‌ای دیده می‌شوند. تصویر مقطع، تفاوت این بخش‌ها را بهتر از نمای سطح بالایی نشان می‌دهد.
چرا سطح زیرین منفذدار برای شناسایی مهم است؟
زیر کلاهک، به‌جای تیغه، منافذ ریز دیده می‌شود. دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی در توصیف این گونه، تراکم ۴ تا ۵ منفذ در هر میلی‌متر را گزارش کرده است؛ یعنی تعداد منافذ در یک طول مشخص، نه قطر هر منفذ. رنگ این سطح در همان مرجع، قهوه‌ای تا خاکستری مایل به قهوه‌ای آمده است.
رنگ توده اسپور با رنگ یک اسپور زیر میکروسکوپ متفاوت است. اطلس دانشگاه بریتیش کلمبیا، رنگ توده اسپور را سفید تا زرد روشن گزارش کرده است.
آیا قارچ سم اسبی ساقه دارد؟
این قارچ ساقه مشخصی ندارد و مستقیم و محکم به چوب متصل است. با افزایش سن، اندازه و تیرگی سطح تغییر می‌کند و شیارهای هم‌مرکز ممکن است واضح‌تر شوند.
اسپور و بازیدیوم زیر میکروسکوپ چه ویژگی‌هایی دارند؟
دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی، اسپورهای این گونه را استوانه‌ای، صاف و بی‌رنگ توصیف می‌کند: ۱۲ تا ۱۸ میکرومتر طول و ۴ تا ۷ میکرومتر عرض. اصطلاح «غیرآمیلوئیدی» هم به ندادن واکنش آمیلوئیدی در آزمون تشخیصی مربوط اشاره دارد. این‌ها ویژگی‌های میکروسکوپی‌اند؛ در عکس معمولی دیده نمی‌شوند.
اطلس دانشگاه بریتیش کلمبیا، بازیدیوم‌های چهاراسپوری را توصیف می‌کند. در گزارش گردآوری‌شده، طول آن‌ها ۲۳ تا ۲۵ میکرومتر و عرضشان ۷ تا ۹ میکرومتر است. بازیدیوم همان سلولی است که اسپور تولید می‌کند. در معرفی هاگ قارچ، این اصطلاح بیشتر توضیح داده شده است.
کدام قارچ‌های چوب‌زی با این گونه اشتباه می‌شوند؟
جدول زیر تفاوت‌های قابل مشاهده و میکروسکوپی چند قارچ چوب‌زی مشابه را نشان می‌دهد. در نمونه‌های جوان، تفاوت ظاهری گاهی کمتر آشکار است.
| گونه مشابه | نشانه مقایسه | نشانه تکمیلی |
|---|---|---|
| Fomitopsis betulina | سطح صاف‌تر؛ رشد روی توس | اندام بارده معمولاً روشن‌تر و گردتر است |
| Phellinus igniarius | سطح نمونه‌های کهنسال اغلب سیاه و ترک‌دار؛ بافت داخلی قهوه‌ای تیره | اسپورها: ۵ تا ۷ میکرومتر طول و ۴ تا ۶ میکرومتر عرض؛ کوچک‌تر از اسپور قارچ سم اسبی با طول ۱۲ تا ۱۸ و عرض ۴ تا ۷ میکرومتر |
| Ganoderma applanatum | اندام پهن‌تر و سطح زیرین سفید | فرم معمول، طاقچه‌ای و نسبتاً تخت است |
برای بررسی قارچ سم اسبی چه اطلاعاتی ثبت کنیم؟
برای مستندسازی، عکس‌ها و اطلاعات زیر را بدون کندن قارچ یا آسیب‌زدن به پوست درخت ثبت کنید:
- نمای دور: جای قارچ روی تنه، شاخه یا کنده را نشان دهید.
- نمای جانبی: شکل سم‌مانند و نوع اتصال به چوب را ثبت کنید.
- نمای زیرین: اگر بدون آسیب قابل مشاهده است، منافذ را نشان دهید.
- مقیاس: اندازه تقریبی را با خط‌کش در کنار نمونه ثبت کنید.
- میزبان: نام درخت و زنده یا افتاده‌بودن آن را یادداشت کنید.
- زمان و مکان: تاریخ مشاهده و محدوده جغرافیایی را بنویسید.
عکس نزدیک، بافت سطح را نشان می‌دهد و عکس دور، جای قارچ روی درخت را. هر دو را ثبت کنید. اگر سطح زیرین دیده نمی‌شود، همین را در توضیح بنویسید؛ لازم نیست جای اطلاعات ناقص را با حدس پر کنید.
قارچ سم اسبی کجا رشد می‌کند؟
قارچ سم اسبی روی چوب درختان پهن‌برگ، چه زنده و چه مرده، رشد می‌کند. توس و راش از میزبان‌های شناخته‌شده آن‌اند؛ افرا و صنوبر هم در منابع آمده‌اند. هنگام ثبت میزبان، زنده یا افتاده‌بودن درخت و محل اتصال قارچ را یادداشت کنید.
این قارچ در چوب درخت زنده پوسیدگی سفید ایجاد می‌کند و پس از خشک‌شدن درخت نیز تجزیه چوب را ادامه می‌دهد. در این فرایند، اجزای چوب از جمله لیگنین تخریب می‌شوند. مشاهده اندام بارده روی درخت زنده، به‌ویژه در فضای شهری یا باغ، دلیل بررسی سلامت و استحکام درخت است.
آیا مشاهده قارچ در زمستان یعنی تازه رشد کرده است؟
خیر. اندام بارده چندساله است و در تمام سال می‌توان آن را دید. در طول رشد، لایه‌های لوله‌ای زیر آن به هم افزوده می‌شوند؛ پس مشاهده در زمستان، زمان شروع رشد را نشان نمی‌دهد. تعداد شیارهای سطحی هم برای تعیین سن دقیق کافی نیست.
چه شواهدی از حضور قارچ سم اسبی در ایران داریم؟
حضور Fomes fomentarius در پژوهش تنوع قارچ‌های پوساننده چوب در جنگل‌های شمال ایران ثبت شده است. این بررسی در قطعاتی با درختان ممرز و بلوط انجام شد و حضور گونه را در همان محدوده نشان می‌دهد؛ از آن نمی‌توان نقشه کامل پراکنش ایران را به دست آورد. برای مقایسه زیستگاه‌ها، معرفی قارچ‌های درختی را ببینید.
کاربردهای قارچ سم اسبی؛ از آتش‌زنه تا آمادو
آمادو ماده‌ای الیافی است که از بافت داخلی قارچ سم اسبی آماده می‌کردند تا جرقه را بگیرد و اخگر را نگه دارد. خود قارچ جرقه تولید نمی‌کند؛ جرقه از ابزار آتش‌افروزی می‌آید. اطلس دانشگاه بریتیش کلمبیا، خیساندن قطعه‌های بافت داخلی در محلول شوره و سپس خشک‌کردن آن‌ها را به‌عنوان یک روش تاریخی ثبت کرده است.
آمادو در روش تاریخی چگونه آماده می‌شد؟
مراحل زیر خلاصه روایت تاریخی اطلس دانشگاه بریتیش کلمبیا هستند؛ منبع، غلظت محلول یا زمان خیساندن را مشخص نکرده است.
- مرحله ۱انتخاب بافت داخلی
قطعه‌های بافت داخلی اندام بارده، ماده اولیه آتش‌زنه بودند.
- مرحله ۲خیساندن در محلول شوره
قطعه‌ها را در محلول شوره، یا نیترات پتاسیم، تا اشباع خیس می‌کردند.
- مرحله ۳خشک‌کردن قطعه‌ها
بافت خیس‌شده را با دقت خشک می‌کردند تا برای گرفتن جرقه آماده شود.
- مرحله ۴کاربرد به‌عنوان آتش‌زنه
جرقه به بافت آماده‌شده می‌رسید و اخگر در آن باقی می‌ماند.
این توضیح، گزارش یک روش قدیمی است. شوره ماده‌ای اکسیدکننده است و این روایت، دستور ساخت یا آزمایش خانگی با آن نیست.
قدمت و تاریخچه قارچ سم اسبی
مواد آتش‌زنه همراه اُتزی، مرد یخی، از شواهد مستند استفاده تاریخی از این قارچ‌اند. اُتزی در سال ۱۹۹۱ در آلپ پیدا شد و حدود ۵۳۰۰ سال قدمت دارد. پژوهش Peintner، Pöder و Pümpel در سال ۱۹۹۸ درباره قارچ‌های مرد یخی سه شیء قارچی را توصیف می‌کند. دو قطعه از قارچ طاقچه‌ای توس و مقداری آتش‌زنه آماده‌شده از Fomes fomentarius در وسایل او وجود داشت.
پژوهشگران، کاربرد احتمالی قارچ‌های همراه اُتزی را با کمک منابع تاریخی و داروشناسی بررسی کرده‌اند. نام امروزی قارچ توس Fomitopsis betulina است. برای ادامه مطالعه، مقاله قارچ‌های همراه مرد یخی و معرفی قارچ طاقچه‌ای توس را ببینید.
خواص قارچ سم اسبی؛ پژوهش‌ها چه می‌گویند؟
خواص بررسی‌شده قارچ سم اسبی شامل فعالیت آنتی‌اکسیدانی، کاهش قند و برخی چربی‌های خون در حیوانات، کاهش التهاب و پاسخ به درد، و مهار تکثیر سلول‌های سرطانی در کشت سلولی است. هر یافته به عصاره یا ترکیب مشخصی مربوط است؛ در ادامه نتیجه و مدل هر مطالعه آمده است.
اثر بر قند و چربی خون؛ مطالعه حیوانی لی
در مطالعه لی در سال ۲۰۰۵، عصاره آبی به رت‌های مبتلا به دیابت القاشده با استرپتوزوتوسین داده شد. پژوهشگران کاهش قند خون و مهار افزایش کلسترول کل و تری‌گلیسرید در سرم و کبد را گزارش کردند. این نتیجه در مدل حیوانی به دست آمده است.
اثر ضدالتهابی و کاهش پاسخ به درد؛ مطالعه پارک
پژوهش پارک و همکاران در سال ۲۰۰۴ نشان داد عصاره متانولی، تورم حاد پنجه رت‌ها را کاهش داد و در آزمون‌های درد روی موش‌ها اثر ضددرد داشت. در ماکروفاژهای موشی RAW 264.7 نیز تولید نیتریک‌اکسید، پروستاگلاندین E2 و TNF-α کاهش یافت و فعالیت NF-κB مهار شد. مدل این مطالعه حیوانی و سلولی بود.
مهار تکثیر سلول‌های سرطانی؛ مطالعه آزمایشگاهی چن
در پژوهش چن و همکاران در سال ۲۰۰۸، اگزوپلی‌ساکارید یا پلی‌ساکارید ترشح‌شده به محیط کشت، تکثیر رده سلولی SGC-7901 را که مقاله به‌عنوان سلول سرطان معده معرفی کرده بود، مهار کرد. شدت مهار به غلظت و مدت تماس وابسته بود. پژوهش همچنین افزایش حساسیت سلول‌ها به مهار رشد ناشی از دوکسوروبیسین را گزارش کرد. این آزمایش روی سلول‌ها انجام شد، نه بیماران.
ترکیبات زیست‌فعال و فعالیت آنتی‌اکسیدانی
در پژوهش Erbiai و همکاران در سال ۲۰۲۵، فنول کل عصاره متانولی نمونه‌های مراکش ۷۵٫۸۳ میلی‌گرم معادل گالیک‌اسید و فلاونوئید کل ۳۷٫۶۲ میلی‌گرم معادل کاتچین در هر گرم عصاره خشک گزارش شد. این‌ها نتایج دو آزمون با استانداردهای متفاوت‌اند و مقدار مواد مغذی در قارچ تازه یا یک فنجان دمنوش را نشان نمی‌دهند.
خلاصه یافته‌های سه مطالعه اصلی و نوع ماده بررسی‌شده:
| پژوهش | مدل | ماده | یافته گزارش‌شده |
|---|---|---|---|
| Lee؛ ۲۰۰۵ | رت دیابتی | عصاره آبی | کاهش قند خون و مهار افزایش کلسترول و تری‌گلیسرید سرم و کبد |
| Park؛ ۲۰۰۴ | حیوانی و سلولی | عصاره متانولی | کاهش تورم و پاسخ درد در حیوانات؛ مهار میانجی‌های التهابی در سلول‌ها |
| Chen؛ ۲۰۰۸ | کشت سلولی SGC-7901 | اگزوپلی‌ساکارید | مهار تکثیر وابسته به غلظت و زمان؛ افزایش حساسیت به دوکسوروبیسین |
آیا این یافته‌ها به معنای درمان انسان هستند؟
خیر. سه مطالعه بالا کارآزمایی درمانی انسانی نیستند. مرور Food Bioscience در سال ۲۰۲۴ نیز نیاز به بررسی‌های حیوانی و کارآزمایی‌های بالینی را مطرح کرده است. بنابراین از این نتایج نمی‌توان مقدار مصرف انسانی یا نسخه‌ای برای درمان دیابت، درد یا سرطان استخراج کرد. داروی تجویزشده را با قارچ خام، دمنوش یا مکمل جایگزین نکنید.
مرور Campi و همکاران در سال ۲۰۲۴ نیز نشان می‌دهد که بعضی کاربردهای دارویی منتسب به Fomes fomentarius ممکن است به گونه‌ها یا تبارهای دیگر این جنس تعلق داشته باشند. کاربرد سنتی برای زخم یا ناراحتی‌های گوارشی، سابقه استفاده را نشان می‌دهد و جای آزمون درمانی را نمی‌گیرد.
قارچ‌های دارویی
فهرست معرفی قارچ‌های دارویی در دانشنامه هاگ در دسترس است.
آرایه‌شناسی و نام علمی قارچ سم اسبی
جایگاه این گونه در رده‌بندی چنین است: فرمانرو قارچ‌ها، شاخه Basidiomycota، رده Agaricomycetes، راسته Polyporales و خانواده Polyporaceae. جنس آن Fomes و نام کامل گونه Fomes fomentarius است. این نام‌ها برای پیگیری منابع کاربرد دارند؛ نام عمومی و ظاهر قارچ جای آن‌ها را نمی‌گیرند.
مرور Campi و همکاران در سال ۲۰۲۴، چهار گونه شناخته‌شده جنس Fomes را بررسی کرده است: F. fomentarius، F. fasciatus، F. inzengae و F. graveolens. تحلیل مولکولی آن‌ها تبارهای متمایز دیگری را نیز نشان داد که به بازنگری مرز گونه‌ها نیاز دارند.
جمع‌بندی
قارچ سم اسبی را با اندام بارده سخت و سم‌مانند، اتصال مستقیم به چوب و منافذ سطح زیرین می‌شناسند؛ شناسایی نمونه به بررسی هم‌زمان این ویژگی‌ها و نام علمی نیاز دارد. تهیه آتش‌زنه از کاربردهای تاریخی آن است و تجزیه چوب نیز بخشی از نقش بوم‌شناختی‌اش. پژوهش درباره ترکیبات زیست‌فعال ادامه دارد، اما نتایج نقل‌شده دستور درمان یا مصرف خانگی نیستند.
پرسش‌های متداول درباره قارچ سم اسبی
پاسخ به چند سؤال کاربردی درباره ثبت نمونه و خواندن یافته‌های پژوهشی:
-
آیا می‌توان سن قارچ سم اسبی را از روی شیارهای کلاهک فهمید؟
شیارهای هم‌مرکز برای تعیین سن دقیق قابل اتکا نیستند. چندساله‌بودن اندام بارده و لایه‌های لوله‌ای باید در بررسی تخصصی در نظر گرفته شوند.
-
برای شناسایی نمونه، چه عکس‌هایی برای کارشناس بفرستیم؟
نمای دور از قارچ و درخت، نمای جانبی اتصال به چوب، نمای نزدیک سطح زیرین و تصویری با مقیاس اندازه بفرستید. تاریخ، محل مشاهده و وضعیت درخت را نیز ثبت کنید.
-
آیا کندن قارچ سم اسبی، پوسیدگی درخت را متوقف می‌کند؟
خیر؛ اندام بارده بخش بیرونی قارچ است و کندن آن به معنی حذف قارچ از داخل چوب نیست. در درخت زنده، بررسی سلامت و استحکام چوب توسط متخصص درخت لازم است.
-
آیا عصاره آبی و متانولی قارچ سم اسبی نتایج یکسانی دارند؟
خیر. نوع حلال و روش استخراج بر ترکیبات عصاره اثر می‌گذارند. یافته یک عصاره را نمی‌توان مستقیماً به عصاره دیگر، پودر قارچ یا دمنوش نسبت داد.
منابع و کاربرد آن‌ها
منابع دانشگاهی برای توصیف و شناسایی، پژوهش‌های اصلی برای یافته‌های آزمایشگاهی و منابع تاریخی برای سابقه استفاده به کار رفته‌اند. کاربرد هر منبع در جدول آمده است. نشانی‌ها متن ساده‌اند و در این بخش دوباره لینک نشده‌اند.
| منابع | کاربرد در متن | نشانی متنی |
|---|---|---|
| دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی | توصیف اندام بارده، تراکم منافذ، اندازه و رنگ اسپور، میزبان و مشاهده در طول سال. | https://ncslg.cals.ncsu.edu/fomes-fomentarius-l-fr-j-j-kickx/ |
| اطلس E-Flora BC دانشگاه بریتیش کلمبیا | ویژگی‌های میکروسکوپی، اسپور گونه مشابه، غیرخوراکی بودن و روش تاریخی خیساندن بافت در شوره برای آتش‌زنه. | https://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Fomes+fomentarius |
| Peintner، Pöder و Pümpel؛ ۱۹۹۸ | The iceman’s fungi؛ توصیف اشیای قارچی و آتش‌زنه همراه مرد یخی. | https://www.cambridge.org/core/journals/mycological-research/article/abs/icemans-fungi/95A3560AB1CA97921C51349A758B4C35 |
| Campi و همکاران؛ ۲۰۲۴ | مرور جنس Fomes و محدودیت انتساب کاربردهای قدیمی به گونه‌های امروزی. | https://www.lillo.org.ar/journals/index.php/lilloa/article/view/2018 |
| Erbiai و همکاران؛ ۲۰۲۵ | عصاره متانولی نمونه‌های مراکش، واحد سنجش فنول و فلاونوئید و فعالیت آزمایشگاهی. | https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12470752/ |
| Lee؛ ۲۰۰۵ | کاهش قند خون و مهار افزایش کلسترول و تری‌گلیسرید در رت‌های دیابتی؛ مطالعه حیوانی. | https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0271531705000023 |
| Park و همکاران؛ ۲۰۰۴ | کاهش تورم و پاسخ درد در حیوانات و مهار میانجی‌های التهاب در سلول‌ها؛ DOI: 10.1248/bpb.27.1588. | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15467201/ |
| Chen و همکاران؛ ۲۰۰۸ | مهار تکثیر سلولی وابسته به غلظت و زمان و افزایش حساسیت به دوکسوروبیسین؛ DOI: 10.1016/j.biortech.2007.05.049. | https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17624770/ |
| مرور Food Bioscience؛ ۲۰۲۴ | وضعیت مصرف غذایی معمول و نیاز به مطالعات بیشتر؛ DOI: 10.1016/j.fbio.2024.104781. | https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2212429224012112 |
| Aghajani و همکاران؛ انتشار جلد ۲۰۱۸ | ثبت گونه در مطالعه جنگل‌های شمال ایران؛ انتشار آنلاین اولیه ۲۰۱۷. | https://doi.org/10.1007/s40011-017-0887-3 |
| پایگاه نام‌های دانشگاه ملبورن | تفکیک نام انگلیسی Horse mushroom برای Agaricus arvensis از Horse’s Hoof. | https://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Agaricus.html |
